Chapter 15: Bhima wrestles at Shankara's great festival

एवं विराटनगरे वसन्तः सत्यविक्रमाः ।
अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किमकुर्वत पाण्डवाः ॥ 1

evaṃ virāṭanagare vasantaḥ satyavikramāḥ |
ata ūrdhvaṃ naravyāghrāḥ kimakurvata pāṇḍavāḥ || 1

एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः ।
आराधयन्तो राजानां यदकुर्वत तच्छृणु ॥ 2

evaṃ te nyavasaṃstatra pracchannāḥ kurunandanāḥ |
ārādhayanto rājānāṃ yadakurvata tacchṛṇu || 2

युधिष्ठिरः सभास्तारः सभ्यानामभवत्प्रियः ।
तथैव च विराटस्य सपुत्रस्य विशांपते ॥ 3

yudhiṣṭhiraḥ sabhāstāraḥ sabhyānāmabhavatpriyaḥ |
tathaiva ca virāṭasya saputrasya viśāṃpate || 3

स ह्यक्षहृदयज्ञस्तान्क्रीडयामास पाण्डवः ।
अक्षबद्धान्यथाकामं सूत्रबद्धानिव द्विजान् ॥ 4

sa hyakṣahṛdayajñastānkrīḍayāmāsa pāṇḍavaḥ |
akṣabaddhānyathākāmaṃ sūtrabaddhāniva dvijān || 4

अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराट् ।
भ्रातृभ्यः पुरुषव्याघ्रो यथेष्टं संप्रयच्छति ॥ 5

ajñātaṃ ca virāṭasya vijitya vasu dharmarāṭ |
bhrātṛbhyaḥ puruṣavyāghro yatheṣṭaṃ saṃprayacchati || 5

भीमसेनोपि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च ।
अतिसृष्टानि मत्स्येन विक्रीणन्निव भ्रातृषु ॥ 6

bhīmasenopi māṃsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca |
atisṛṣṭāni matsyena vikrīṇanniva bhrātṛṣu || 6

वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्यन्तःपुरेऽर्जुनः ।
विक्रीणन्निव सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥ 7

vāsāṃsi parijīrṇāni labdhānyantaḥpure'rjunaḥ |
vikrīṇanniva sarvebhyaḥ pāṇḍavebhyaḥ prayacchati || 7

नकुलोपि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम् ।
तुष्टे तस्मिन्नरपतौ पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥ 8

nakulopi dhanaṃ labdhvā kṛte karmaṇi vājinām |
tuṣṭe tasminnarapatau pāṇḍavebhyaḥ prayacchati || 8

सहदेवोपि गोपानां वेषमास्थाय पाण्डवः ।
दधि क्षीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥ 9

sahadevopi gopānāṃ veṣamāsthāya pāṇḍavaḥ |
dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ caiva pāṇḍavebhyaḥ prayacchati || 9

कृष्णा तु सर्वान्भ्रातॄंस्तान्निरीक्षन्ती तपस्विनी ।
यथा पुनरविज्ञाता तथा चरति भामिनी ॥ 10

kṛṣṇā tu sarvānbhrātṝṃstānnirīkṣantī tapasvinī |
yathā punaravijñātā tathā carati bhāminī || 10

एवं संभावयन्तस्ते तदाऽन्योन्यं महारथाः ।
विराटनगरे चेरुः पुनर्गर्भधृता इव ॥ 11

evaṃ saṃbhāvayantaste tadā'nyonyaṃ mahārathāḥ |
virāṭanagare ceruḥ punargarbhadhṛtā iva || 11

साशङ्का धार्तराष्ट्रस्य भयात्पाण्डुसुतास्तदा ।
प्रेक्षमाणास्तदा कृष्णामूपुश्छन्ना नराधिप ॥ 12

sāśaṅkā dhārtarāṣṭrasya bhayātpāṇḍusutāstadā |
prekṣamāṇāstadā kṛṣṇāmūpuśchannā narādhipa || 12

अथ मासे चतुर्थे तु शङ्करस्य महोत्सवः ।
आसीत्समृद्धो मत्स्येषु पुरुषाणां सुसंमतः ॥ 13

atha māse caturthe tu śaṅkarasya mahotsavaḥ |
āsītsamṛddho matsyeṣu puruṣāṇāṃ susaṃmataḥ || 13

तत्र मल्लाः समापेतुर्दिग्भ्यो राजन्सहस्रशः ॥ 14

tatra mallāḥ samāpeturdigbhyo rājansahasraśaḥ || 14

महाकाया महावीर्याः कालकेया इवासुराः ।
वीर्योन्मत्ता बलोदग्रा राज्ञा समभिपूजिताः ॥ 15

mahākāyā mahāvīryāḥ kālakeyā ivāsurāḥ |
vīryonmattā balodagrā rājñā samabhipūjitāḥ || 15

सिंहस्कन्धकटिग्रीवाः स्ववदाता मनस्विनः ।
असकृल्लब्धलक्षास्ते रङ्गे पार्थिवसन्निधौ ॥ 16

siṃhaskandhakaṭigrīvāḥ svavadātā manasvinaḥ |
asakṛllabdhalakṣāste raṅge pārthivasannidhau || 16

तेषामेको महानासीत्सर्वमल्लानथाह्वयत् ।
व्यावल्गमानो ददृशे गर्जितोद्गतिभिः स्थितः ॥ 17

teṣāmeko mahānāsītsarvamallānathāhvayat |
vyāvalgamāno dadṛśe garjitodgatibhiḥ sthitaḥ || 17

वित्रस्तमनसः सर्वे मल्लास्ते हतचेतसः ।
अवाङ्भुखाश्च भीताश्च मल्लाश्चान्ये विचेतसः ॥ 18

vitrastamanasaḥ sarve mallāste hatacetasaḥ |
avāṅbhukhāśca bhītāśca mallāścānye vicetasaḥ || 18

व्यसुत्वमपरे चैव वाञ्छन्ति प्रतिविह्वलाः ।
गां प्रवेष्टुमथेच्छन्ति खं गन्तुमिव चोत्थिताः ॥ 19

vyasutvamapare caiva vāñchanti prativihvalāḥ |
gāṃ praveṣṭumathecchanti khaṃ gantumiva cotthitāḥ || 19

त्रस्ताः शान्ता विषणाङ्गा निःशब्दं विह्वलेक्षणाः ।
विराटराजमल्लास्ते भग्नदर्पा हतप्रभाः ॥ 20

trastāḥ śāntā viṣaṇāṅgā niḥśabdaṃ vihvalekṣaṇāḥ |
virāṭarājamallāste bhagnadarpā hataprabhāḥ || 20

मल्लेन्द्रनिहताः सर्वे न किंचित्प्रवदन्ति ते ।
मल्ल उद्वीक्ष्य तान्मल्लांस्रस्तान्वाक्यमुवाचह ॥ 21

mallendranihatāḥ sarve na kiṃcitpravadanti te |
malla udvīkṣya tānmallāṃsrastānvākyamuvācaha || 21

आगतं मल्लराजं मां कृत्स्ने पृथिविमण्डले ।
सिंहव्याघ्रगणैः सार्धं क्रीडन्तं विद्धि भूपते ॥ 22

āgataṃ mallarājaṃ māṃ kṛtsne pṛthivimaṇḍale |
siṃhavyāghragaṇaiḥ sārdhaṃ krīḍantaṃ viddhi bhūpate || 22

मल्लेन्द्रस्य वचः श्रुत्वा बलदर्पसमन्वितम् ।
विराटो वीक्ष्य तान्मल्लांस्त्रस्तान्वाक्यमुवाच ह ॥ 23

mallendrasya vacaḥ śrutvā baladarpasamanvitam |
virāṭo vīkṣya tānmallāṃstrastānvākyamuvāca ha || 23

अनेन सह मल्लेन को योद्धुं शक्तिमान्नरः ॥ 24

anena saha mallena ko yoddhuṃ śaktimānnaraḥ || 24

इत्युक्तास्ते विराटेन सर्वे मल्ला विशांपते ।
तूष्णीमासंस्ततो राजा क्रोधाविष्ट उवाच ह ॥ 25

ityuktāste virāṭena sarve mallā viśāṃpate |
tūṣṇīmāsaṃstato rājā krodhāviṣṭa uvāca ha || 25

ग्रामांश्च वेतनान्येपां मल्लानां हारयाम्यहम् ।
ततो युधिष्ठिरोऽवादीच्छ्रुत्वा मात्स्यपतेर्वचः ॥ 26

grāmāṃśca vetanānyepāṃ mallānāṃ hārayāmyaham |
tato yudhiṣṭhiro'vādīcchrutvā mātsyapatervacaḥ || 26

अस्ति मल्लो महाराज मया दृष्टो युधिष्ठिरे ।
अनेन सह मल्लेन योद्धुं शक्नोति भूपते ॥ 27

asti mallo mahārāja mayā dṛṣṭo yudhiṣṭhire |
anena saha mallena yoddhuṃ śaknoti bhūpate || 27

योसौ मल्लो मया दृष्टः पूर्वं यौधिष्ठिरे पुरे ।
सोयं मल्लो वसत्येप राजंस्तव महानसे ॥ 28

yosau mallo mayā dṛṣṭaḥ pūrvaṃ yaudhiṣṭhire pure |
soyaṃ mallo vasatyepa rājaṃstava mahānase || 28

युधिष्ठिरवचः श्रुत्वा व्यक्तमाहेति पार्थिवः ।
सोप्यथाहूयतां क्षिप्रं योद्धुं मल्लेन संप्रति ॥ 29

yudhiṣṭhiravacaḥ śrutvā vyaktamāheti pārthivaḥ |
sopyathāhūyatāṃ kṣipraṃ yoddhuṃ mallena saṃprati || 29

भीमसेनो विराटेन आहूतश्चोदितस्तथा ।
योद्धुं ततोऽब्रवीद्वाक्यं योद्धुं शक्नोमि भूपते ॥ 30

bhīmaseno virāṭena āhūtaścoditastathā |
yoddhuṃ tato'bravīdvākyaṃ yoddhuṃ śaknomi bhūpate || 30

नरेन्द्र ते प्रभावेन श्रिया शक्त्या च शासनात् ।
अनेन सह मल्लेन योद्धुं राजेन्द्र शक्नुयाम् ॥ 31

narendra te prabhāvena śriyā śaktyā ca śāsanāt |
anena saha mallena yoddhuṃ rājendra śaknuyām || 31

युधिष्ठिरकृतं ज्ञात्वा श्रिया तव विशांपते ।
महादेवस्य भक्त्या च तं मल्लं पातयाम्यहम् ॥ 32

yudhiṣṭhirakṛtaṃ jñātvā śriyā tava viśāṃpate |
mahādevasya bhaktyā ca taṃ mallaṃ pātayāmyaham || 32

चोदितो भीमसेनस्तु मल्लमाहूय मण्डले ।
योद्धुं व्यवस्थितो वीरो रेणुं संमृज्य हस्तयोः ।
मत्तो गज इवान्यं तु योद्धुं समुपचक्रमे ॥ 33

codito bhīmasenastu mallamāhūya maṇḍale |
yoddhuṃ vyavasthito vīro reṇuṃ saṃmṛjya hastayoḥ |
matto gaja ivānyaṃ tu yoddhuṃ samupacakrame || 33

अथ सूदेन तं मल्लं योधयामास मत्स्यराट्र ॥ 34

atha sūdena taṃ mallaṃ yodhayāmāsa matsyarāṭra || 34

नोद्यमानस्तदा भीमो दुःखेनेवाकरोन्मतिम् ।
न हि शक्नोम्यशक्तोपि प्रत्याख्यातुं नराधिपं ॥ 35

nodyamānastadā bhīmo duḥkhenevākaronmatim |
na hi śaknomyaśaktopi pratyākhyātuṃ narādhipaṃ || 35

ततः स पुरुषव्याघ्रः शार्दूलशिथिलं चरन् ।
प्रविवेश महारङ्गं विराटमभिहर्षयन् ॥ 36

tataḥ sa puruṣavyāghraḥ śārdūlaśithilaṃ caran |
praviveśa mahāraṅgaṃ virāṭamabhiharṣayan || 36

बवन्ध कक्षां कौन्तेयस्ततः संहर्षयञ्जनम् ।
ततस्तु वृत्रसङ्काशं भीमो मल्लं समाह्वयत् ॥ 37

bavandha kakṣāṃ kaunteyastataḥ saṃharṣayañjanam |
tatastu vṛtrasaṅkāśaṃ bhīmo mallaṃ samāhvayat || 37

जीमूतं नाम तं तत्र मल्लप्रख्यातविक्रमम् ।
कक्षे मल्लं गृहीत्वाऽथ ननाद बहु सिंहवत् ॥ 38

jīmūtaṃ nāma taṃ tatra mallaprakhyātavikramam |
kakṣe mallaṃ gṛhītvā'tha nanāda bahu siṃhavat || 38

तावुभौ सुमहोत्साहावुभौ भीमपराक्रमौ ।
मत्ताविव महाकायौ वारणौ षष्ठिहायनौ ॥ 39

tāvubhau sumahotsāhāvubhau bhīmaparākramau |
mattāviva mahākāyau vāraṇau ṣaṣṭhihāyanau || 39

ततस्तौ नरशार्दूलौ बाहुयुद्धं समीयतु ।
वीरौ परमसंहृष्टावन्योन्यजयकाङ्क्षिणौ ॥ 40

tatastau naraśārdūlau bāhuyuddhaṃ samīyatu |
vīrau paramasaṃhṛṣṭāvanyonyajayakāṅkṣiṇau || 40

उभौ परमसंहृष्टौ बलेनातिबलावुभौ ।
अन्योन्यस्यान्तरं प्रेप्सू परस्परजयैषिणौ ॥ 41

ubhau paramasaṃhṛṣṭau balenātibalāvubhau |
anyonyasyāntaraṃ prepsū parasparajayaiṣiṇau || 41

कृतप्रतिकृतैश्चित्रैर्बाहुभिश्च सुसङ्कटैः ।
सन्निपातावधूतैश्च प्रमाथोन्मथनैस्तथा ॥ 42

kṛtapratikṛtaiścitrairbāhubhiśca susaṅkaṭaiḥ |
sannipātāvadhūtaiśca pramāthonmathanaistathā || 42

क्षेपणैर्मुष्टिभिश्चैव वराहोद्धूतनिस्स्वनैः ।
तलैर्वज्रनिपातैश्च प्रसृष्टाभिस्तथैव च ॥ 43

kṣepaṇairmuṣṭibhiścaiva varāhoddhūtanissvanaiḥ |
talairvajranipātaiśca prasṛṣṭābhistathaiva ca || 43

शलाकानखपातैश्च पादोद्धूतैश्च दारुणैः ।
जानुभिश्चाश्मनिर्घोषैः शिरोभिश्चावघट्टनैः ॥ 44

śalākānakhapātaiśca pādoddhūtaiśca dāruṇaiḥ |
jānubhiścāśmanirghoṣaiḥ śirobhiścāvaghaṭṭanaiḥ || 44

तद्युद्धमभवद्धोरमशस्त्रं बाहुतेजसा ।
बलप्राणेन शूराणां समाजोत्सवसन्निधौ ॥ 45

tadyuddhamabhavaddhoramaśastraṃ bāhutejasā |
balaprāṇena śūrāṇāṃ samājotsavasannidhau || 45

अरज्यत जनः सर्वः सोत्क्रुष्टनिनदोत्थितः ।
बलिनोः संयुगे राजन्वृत्रवासवयोरिव ॥ 46

arajyata janaḥ sarvaḥ sotkruṣṭaninadotthitaḥ |
balinoḥ saṃyuge rājanvṛtravāsavayoriva || 46

प्रकर्षणाकर्षणयोरभ्याकर्षविकर्षणैः ।
आकर्षतुरथान्योन्यं जानुभिश्चापि जन्घतुः ॥ 47

prakarṣaṇākarṣaṇayorabhyākarṣavikarṣaṇaiḥ |
ākarṣaturathānyonyaṃ jānubhiścāpi janghatuḥ || 47

ततः शब्देन महता भर्त्सयन्तौ परस्परम् ।
व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ ।
बाहुभिः समसज्जेतामायसैः परिघैरिव ॥ 48

tataḥ śabdena mahatā bhartsayantau parasparam |
vyūḍhoraskau dīrghabhujau niyuddhakuśalāvubhau |
bāhubhiḥ samasajjetāmāyasaiḥ parighairiva || 48

उत्पपाताथ वेगेन मल्लं कक्षे गृहीतवान् ।
पार्श्वं निगृह्य हस्तेन पातयामास मल्लकम् ॥ 49

utpapātātha vegena mallaṃ kakṣe gṛhītavān |
pārśvaṃ nigṛhya hastena pātayāmāsa mallakam || 49

चकर्ष दोर्भ्यामुत्पात्य भीमो मल्लममित्रहा ।
निनदं तमभिक्रोशञ्शार्दूल इव वारणम् ॥ 50

cakarṣa dorbhyāmutpātya bhīmo mallamamitrahā |
ninadaṃ tamabhikrośañśārdūla iva vāraṇam || 50

समुद्यम्य महाबाहुर्भ्रामयामास वीर्यवान् ।
ततो मल्लाश्च मत्स्याश्च विस्मयं चक्रिरे परम् ॥ 51

samudyamya mahābāhurbhrāmayāmāsa vīryavān |
tato mallāśca matsyāśca vismayaṃ cakrire param || 51

भ्रामयित्वा शतगुणं गतसत्वमचेतनम् ।
प्रत्यपिंषन्महाबाहुर्मल्लं भुवि वृकोदरः ॥ 52

bhrāmayitvā śataguṇaṃ gatasatvamacetanam |
pratyapiṃṣanmahābāhurmallaṃ bhuvi vṛkodaraḥ || 52

तस्मिन्विनिहते वीरे जीमूते लोकविश्रुते ।
विराटः परमं हर्षमगच्छद्वान्धवैः सह ॥ 53

tasminvinihate vīre jīmūte lokaviśrute |
virāṭaḥ paramaṃ harṣamagacchadvāndhavaiḥ saha || 53

प्रहर्षात्प्रददौ वित्तं बहु राज महामनाः ।
वललाय महारङ्गे यथा वैश्रवणस्तथा ॥ 54

praharṣātpradadau vittaṃ bahu rāja mahāmanāḥ |
valalāya mahāraṅge yathā vaiśravaṇastathā || 54

एवं स सुबहून्मल्लान्पुरुषांश्च महाबलान् ।
विनिघ्नन्मत्स्यराजस्य प्रीतिमाहरदुत्तमाम् ॥ 55

evaṃ sa subahūnmallānpuruṣāṃśca mahābalān |
vinighnanmatsyarājasya prītimāharaduttamām || 55

यदाऽस्य तुल्यः पुरुषो न कश्चितत्र विद्यते ।
ततो व्याघ्रैश्च सिंहैश्च द्विरदैश्चाप्ययोधयत् ॥ 56

yadā'sya tulyaḥ puruṣo na kaścitatra vidyate |
tato vyāghraiśca siṃhaiśca dviradaiścāpyayodhayat || 56

विराटेन प्रदत्तानि चित्राणि विविधानि च ।
स्थितेभ्यः पुरुषेभ्यश्च दत्त्वा द्रव्याणि जग्मिवान् ॥ 57

virāṭena pradattāni citrāṇi vividhāni ca |
sthitebhyaḥ puruṣebhyaśca dattvā dravyāṇi jagmivān || 57

पुनरन्तःपुरगतः स्त्रीणां मध्ये वृकोदरः ।
योध्यते स विराटस्य गजैः सिंहैर्महाबलैः ॥ 58

punarantaḥpuragataḥ strīṇāṃ madhye vṛkodaraḥ |
yodhyate sa virāṭasya gajaiḥ siṃhairmahābalaiḥ || 58

बीभत्सुरपि गीतेन नृत्तेनापि च पाण्डवः ।
विराटं तोषयामास सर्वाश्चान्तःपुरस्त्रियः ॥ 59

bībhatsurapi gītena nṛttenāpi ca pāṇḍavaḥ |
virāṭaṃ toṣayāmāsa sarvāścāntaḥpurastriyaḥ || 59

अश्वैर्विनीतैर्जवनैस्तत्रतत्र समागतः ।
तोपयामास राजानं नकुलो नृपसत्तमम् ।
तस्मै प्रदेयं प्रायच्छत्प्रीतो राजा धनं बहु ॥ 60

aśvairvinītairjavanaistatratatra samāgataḥ |
topayāmāsa rājānaṃ nakulo nṛpasattamam |
tasmai pradeyaṃ prāyacchatprīto rājā dhanaṃ bahu || 60

विनीतान्वृपभान्दृष्ट्वा सहदेवस्य चाभितः ।
धनं ददौ बहुविधं विराटः पुरुषर्षभः ॥ 61

vinītānvṛpabhāndṛṣṭvā sahadevasya cābhitaḥ |
dhanaṃ dadau bahuvidhaṃ virāṭaḥ puruṣarṣabhaḥ || 61

द्रौपदी प्रेक्ष्य तान्सर्वान्क्लिश्यमानान्महारथान् ।
नातिप्रीतमना राजन्निश्वासपरमाऽभवत् ॥ 62

draupadī prekṣya tānsarvānkliśyamānānmahārathān |
nātiprītamanā rājanniśvāsaparamā'bhavat || 62

एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः पुरुषर्षभाः ।
कर्माणि तस्य कुर्वाणा विराटनृपतेस्तदा ॥ 63

evaṃ te nyavasaṃstatra pracchannāḥ puruṣarṣabhāḥ |
karmāṇi tasya kurvāṇā virāṭanṛpatestadā || 63