Chapter 91: Shri Krishna refuses Duryodhana's food

पृथामामन्त्र्य गोविन्दः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
दुर्योधनगृहं शौरिरभ्यगच्छदरिन्दमः

pṛthāmāmantrya govindaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇam |
duryodhanagṛhaṃ śaurirabhyagacchadarindamaḥ

लक्ष्म्या परमया युक्तं पुरन्दरगृहोपमम् ।
विचित्रैरासनैर्युक्तं प्रविवेश जनार्दनः

lakṣmyā paramayā yuktaṃ purandaragṛhopamam |
vicitrairāsanairyuktaṃ praviveśa janārdanaḥ

तस्य कक्ष्या व्यतिक्रम्य तिस्रो द्वाःस्थैरवारितः ।
ततोऽभ्रघनसङ्काशं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम्

tasya kakṣyā vyatikramya tisro dvāḥsthairavāritaḥ |
tato'bhraghanasaṅkāśaṃ girikūṭamivocchritam

श्रिया ज्वलन्तं प्रासादमारुरोह महायशाः ।
तत्र राजसहस्रैश्च कुरुभिश्चाभिसंवृतम्

śriyā jvalantaṃ prāsādamāruroha mahāyaśāḥ |
tatra rājasahasraiśca kurubhiścābhisaṃvṛtam

धार्तराष्ट्रं महाबाहुं ददर्शासीनमासने ।
दुःशासनं च कर्णं च शकुनिं चापि सौबलम्

dhārtarāṣṭraṃ mahābāhuṃ dadarśāsīnamāsane |
duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca śakuniṃ cāpi saubalam

दुर्योधनसमीपे तानासनस्थान्ददर्श सः ।
अभ्यागच्छति दाशार्हे धार्तराष्ट्रो महायशाः

duryodhanasamīpe tānāsanasthāndadarśa saḥ |
abhyāgacchati dāśārhe dhārtarāṣṭro mahāyaśāḥ

उदतिष्ठत्सहामात्यः पूजयन्मधुसूदनम् ।
समेत्य धार्तराष्ट्रेण महामात्येन केशवः

udatiṣṭhatsahāmātyaḥ pūjayanmadhusūdanam |
sametya dhārtarāṣṭreṇa mahāmātyena keśavaḥ

राजभिस्तत्र वार्ष्णेयः समागच्छद्यथावयः ।
तत्र जाम्बूनदमयं पर्यङ्कं सुपरिष्कृतम्

rājabhistatra vārṣṇeyaḥ samāgacchadyathāvayaḥ |
tatra jāmbūnadamayaṃ paryaṅkaṃ supariṣkṛtam

विविधास्तरणास्तीर्णमभ्युपाविशदच्युतः ।
तस्मिन्गां मधुपर्कं चाप्युदकं च जनार्दने

vividhāstaraṇāstīrṇamabhyupāviśadacyutaḥ |
tasmingāṃ madhuparkaṃ cāpyudakaṃ ca janārdane

निवेदयामास तदा गृहान्राज्यं च कौरवः ।
आसनं सर्वतोभद्रं सर्वरत्नविभूषितम्

nivedayāmāsa tadā gṛhānrājyaṃ ca kauravaḥ |
āsanaṃ sarvatobhadraṃ sarvaratnavibhūṣitam

कृष्णार्थमेवं संसिद्धं धार्तराष्ट्रस्य शासनात् ।
तत्र गोविन्दमासीनं प्रसन्नादित्यवर्चसम्

kṛṣṇārthamevaṃ saṃsiddhaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāt |
tatra govindamāsīnaṃ prasannādityavarcasam

उपासाञ्चक्रिरे सर्वे कुरवो राजभिः सह ।
ततो दुर्योधनो राजा वार्ष्णेयं जयतां वरम्

upāsāñcakrire sarve kuravo rājabhiḥ saha |
tato duryodhano rājā vārṣṇeyaṃ jayatāṃ varam

न्यमन्त्रयद्भोजनेन नाभ्यनन्दच्च केशवः ।
ततो दुर्योधनः कृष्णमब्रवीत्कुरुसंसदि

nyamantrayadbhojanena nābhyanandacca keśavaḥ |
tato duryodhanaḥ kṛṣṇamabravītkurusaṃsadi

मृदुपूर्वं शठोदर्कं कर्णमाभाष्य कौरवः ।
कस्मादन्नानि पापानि वासांसि शयनानि च

mṛdupūrvaṃ śaṭhodarkaṃ karṇamābhāṣya kauravaḥ |
kasmādannāni pāpāni vāsāṃsi śayanāni ca

त्वदर्थमुपनीतानि नाग्रहीस्त्वं जनार्दन ।
उभयोश्च ददत्साह्यमुभयोश्च हिते रतः

tvadarthamupanītāni nāgrahīstvaṃ janārdana |
ubhayośca dadatsāhyamubhayośca hite rataḥ

संबन्धी दयितश्चासि धृतराष्ट्रस्य माधव ।
त्वं हि गोविन्द धर्मार्थौ वेत्थ तत्त्वेन सर्वशः ।
तत्र कारणमिच्छामि श्रोतुं चक्रगदाधर

saṃbandhī dayitaścāsi dhṛtarāṣṭrasya mādhava |
tvaṃ hi govinda dharmārthau vettha tattvena sarvaśaḥ |
tatra kāraṇamicchāmi śrotuṃ cakragadādhara

स एवमुक्तो गोविन्दः प्रत्युवाच महामनाः ।
उद्यन्मेघस्वनःक काले प्रगृह्य विपुलं भुजम्

sa evamukto govindaḥ pratyuvāca mahāmanāḥ |
udyanmeghasvanaḥka kāle pragṛhya vipulaṃ bhujam

अलघूकृतमग्रस्तमनिरस्तमसंकुलम् ।
राजीवनेत्रो राजानं हेतुमद्वाक्यमुत्तमम्

alaghūkṛtamagrastamanirastamasaṃkulam |
rājīvanetro rājānaṃ hetumadvākyamuttamam

कृतार्था भुञ्जते दूताः पूजां गृह्णन्ति चैव ह ।
कृतर्थं मां सहामात्यं समर्चिष्यसि भारत

kṛtārthā bhuñjate dūtāḥ pūjāṃ gṛhṇanti caiva ha |
kṛtarthaṃ māṃ sahāmātyaṃ samarciṣyasi bhārata

एवमुक्तः प्रत्युवाच धार्तराष्ट्रो जनार्दनम् ।
न युक्तं भवताऽस्मासु प्रतिपत्तुमसांप्तम्

evamuktaḥ pratyuvāca dhārtarāṣṭro janārdanam |
na yuktaṃ bhavatā'smāsu pratipattumasāṃptam

कृतार्थं वाऽकृतार्थं वा त्वां वयं मधुसूदन ।
यतामहे पूजयितुं दाशार्ह न च शक्नुमः

kṛtārthaṃ vā'kṛtārthaṃ vā tvāṃ vayaṃ madhusūdana |
yatāmahe pūjayituṃ dāśārha na ca śaknumaḥ

न च तत्कारणं विद्मो यस्मान्नो मधुसूदन ।
पूजां कृतां प्रीयमाणो नामंस्थाः पुरुषोत्तम

na ca tatkāraṇaṃ vidmo yasmānno madhusūdana |
pūjāṃ kṛtāṃ prīyamāṇo nāmaṃsthāḥ puruṣottama

वैरं नो नास्ति भवता गोविन्द न च विग्रहः ।
स भवान्प्रसमीक्ष्यैतन्नेदृशं वक्तुमर्हति

vairaṃ no nāsti bhavatā govinda na ca vigrahaḥ |
sa bhavānprasamīkṣyaitannedṛśaṃ vaktumarhati

एवमुक्तः प्रत्युवाच धार्तराष्ट्रं जनार्दनः ।
अभिवीक्ष्य सहामात्यं दाशार्हः प्रहसन्निव

evamuktaḥ pratyuvāca dhārtarāṣṭraṃ janārdanaḥ |
abhivīkṣya sahāmātyaṃ dāśārhaḥ prahasanniva

नाहं कामान्न संरम्भान्न द्वेषान्नार्थकारणात् ।
न हेतुवादाल्लोभाद्वा धर्मं जह्यां कथंचन

nāhaṃ kāmānna saṃrambhānna dveṣānnārthakāraṇāt |
na hetuvādāllobhādvā dharmaṃ jahyāṃ kathaṃcana

संप्रीतिभोज्यान्यन्नानि आपद्भोज्यानि वा पुनः ।
न च संप्रीयते राजन्न चैवापद्गता वयम्

saṃprītibhojyānyannāni āpadbhojyāni vā punaḥ |
na ca saṃprīyate rājanna caivāpadgatā vayam

द्विषदन्नं न भोक्तव्यं द्विषन्तं नैव भोजयेत् ।
पाण्डवान्द्विषसे राजन्मम प्राणा हि पाण्डवाः

dviṣadannaṃ na bhoktavyaṃ dviṣantaṃ naiva bhojayet |
pāṇḍavāndviṣase rājanmama prāṇā hi pāṇḍavāḥ

अकस्माद्द्विषसे राजञ्जन्मप्रभृति पाण्डवान् ।
प्रियानुवर्तिनो भ्रातॄन्सर्वैः समुदितान्गुणैः

akasmāddviṣase rājañjanmaprabhṛti pāṇḍavān |
priyānuvartino bhrātṝnsarvaiḥ samuditānguṇaiḥ

अकस्माच्चैव पार्थानां द्वेषणं नोपपद्यते ।
धर्मे स्थिताः पाण्डवेयाः कस्तान्किं वक्तुमर्हति

akasmāccaiva pārthānāṃ dveṣaṇaṃ nopapadyate |
dharme sthitāḥ pāṇḍaveyāḥ kastānkiṃ vaktumarhati

यस्तान्द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्ताननु समामनु ।
ऐकात्म्यं मां गतं विद्धि पाण्डवैर्धर्मचारिभिः

yastāndveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yastānanu samāmanu |
aikātmyaṃ māṃ gataṃ viddhi pāṇḍavairdharmacāribhiḥ

कामक्रोधानुवर्ती हि यो मोहाद्विरुरुत्सति ।
गुणवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुः पुरुषाधमम्

kāmakrodhānuvartī hi yo mohādvirurutsati |
guṇavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhuḥ puruṣādhamam

यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्मोहाल्लोभाद्दिदृक्षते ।
सोजितात्माऽजितक्रोधो न चिरं तिष्ठति श्रिया

yaḥ kalyāṇaguṇāñjñātīnmohāllobhāddidṛkṣate |
sojitātmā'jitakrodho na ciraṃ tiṣṭhati śriyā

अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्याप्रियानपि ।
प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति

atha yo guṇasaṃpannānhṛdayasyāpriyānapi |
priyeṇa kurute vaśyāṃściraṃ yaśasi tiṣṭhati

सर्वमेतन्न भोक्तव्यमन्नं दुष्टाभिसंहितम् ।
क्षुत्तुरेकस्य भोक्तव्यमिति मे धीयते मतिः

sarvametanna bhoktavyamannaṃ duṣṭābhisaṃhitam |
kṣutturekasya bhoktavyamiti me dhīyate matiḥ

एवमुक्त्वा महाबाहुर्दुर्योधनममर्षणम् ।
निश्चक्राम ततः शुभ्राद्धार्तराष्ट्रनिवेशनात्

evamuktvā mahābāhurduryodhanamamarṣaṇam |
niścakrāma tataḥ śubhrāddhārtarāṣṭraniveśanāt

निर्याय च महाबाहुर्वासुदेवो महामनाः ।
निवेशाय ययौ वेश्य विदुरस्य महात्मनः

niryāya ca mahābāhurvāsudevo mahāmanāḥ |
niveśāya yayau veśya vidurasya mahātmanaḥ

तमभ्यगच्छद्द्रोणश्च कृपो भीष्मोऽथ बाह्लिकः ।
कुरवश्च महाबाहुं विदुरस्य गृहे स्थितम्

tamabhyagacchaddroṇaśca kṛpo bhīṣmo'tha bāhlikaḥ |
kuravaśca mahābāhuṃ vidurasya gṛhe sthitam

त ऊचुर्माधवं वीरं कुरवो मधुसूदनम् ।
निवेदयामो वार्ष्णेय सरत्नांस्ते गृहान्वयम्

ta ūcurmādhavaṃ vīraṃ kuravo madhusūdanam |
nivedayāmo vārṣṇeya saratnāṃste gṛhānvayam

तानुवाच महातेजाः कौरवान्मधुसूदनः ।
सर्वे भवन्ते गच्छन्तु सर्वा मेऽपचितिः कृता

tānuvāca mahātejāḥ kauravānmadhusūdanaḥ |
sarve bhavante gacchantu sarvā me'pacitiḥ kṛtā

यातेषु कुरुषु क्षत्ता दाशार्हमपराजितम् ।
अभ्यर्चयामास तदा सर्वकामैः प्रयत्नवान्

yāteṣu kuruṣu kṣattā dāśārhamaparājitam |
abhyarcayāmāsa tadā sarvakāmaiḥ prayatnavān

ततः क्षत्राऽन्नपानानि शुचीनि गुणवन्ति च ।
उपाहरदनेकानि केशवाय महात्मने

tataḥ kṣatrā'nnapānāni śucīni guṇavanti ca |
upāharadanekāni keśavāya mahātmane

तैतर्पयित्वा प्रथमं ब्राह्मणान्मधुसूदनः ।
वेदविद्भ्यो ददौ कृष्णः परमद्रविणान्यपि

taitarpayitvā prathamaṃ brāhmaṇānmadhusūdanaḥ |
vedavidbhyo dadau kṛṣṇaḥ paramadraviṇānyapi

भुक्तवत्सु द्विजाग्र्येषु निषण्णेषु वरासने ।
शुचिः सुप्रयतो भून्वा विदुरोऽन्नमुपारत्

bhuktavatsu dvijāgryeṣu niṣaṇṇeṣu varāsane |
śuciḥ suprayato bhūnvā viduro'nnamupārat

श्रद्धया परया युक्त इदं वचनमब्रवीत् ।
संवृतैस्तुष्य गोविन्द एतन्नः धनम् ।
अन्यथा हि विशेषेण कस्त्वामर्चितुमर्हति

śraddhayā parayā yukta idaṃ vacanamabravīt |
saṃvṛtaistuṣya govinda etannaḥ dhanam |
anyathā hi viśeṣeṇa kastvāmarcitumarhati

ततोऽनुयायिभिः सार्धं मरुद्भिरिव वासवः ।
विदुरान्नानि बुभुजे शुचीनि गुणवन्ति च

tato'nuyāyibhiḥ sārdhaṃ marudbhiriva vāsavaḥ |
vidurānnāni bubhuje śucīni guṇavanti ca

तं भुक्तवन्तं विविधाः सुशब्दाः सूतमागधाः ।
अभितुष्टुवुरासीनं दाशार्हमपराजितम्

taṃ bhuktavantaṃ vividhāḥ suśabdāḥ sūtamāgadhāḥ |
abhituṣṭuvurāsīnaṃ dāśārhamaparājitam