Chapter 30: Yudhishthira's greetings to all the Kurus

आमन्त्रये त्वां नरदेवदेव
गच्छाम्यहं पाण्डव स्वस्ति तेऽस्तु ।
कच्चिन्न वाचा वृजिनं हि किंचि-
दुच्चारितं मे मनसोऽभिषङ्गात्

āmantraye tvāṃ naradevadeva
gacchāmyahaṃ pāṇḍava svasti te'stu |
kaccinna vācā vṛjinaṃ hi kiṃci-
duccāritaṃ me manaso'bhiṣaṅgāt

जनार्दनं भीमसेनार्जुनौ च
माद्रीसुतौ सात्यकिं चेकितानम् ।
आमन्त्र्य गच्छामि शिवं सुखं वः
सौम्येन मां पश्यत चक्षुषा नृपाः

janārdanaṃ bhīmasenārjunau ca
mādrīsutau sātyakiṃ cekitānam |
āmantrya gacchāmi śivaṃ sukhaṃ vaḥ
saumyena māṃ paśyata cakṣuṣā nṛpāḥ

अनुज्ञातः सञ्जय स्वस्ति गच्छ
न नः स्मरस्यप्रियं जातु विद्वन् ।
विद्मश्च त्वां ते च वयं च सर्वे
शुद्धात्मानं मध्यगतं सभास्थम्

anujñātaḥ sañjaya svasti gaccha
na naḥ smarasyapriyaṃ jātu vidvan |
vidmaśca tvāṃ te ca vayaṃ ca sarve
śuddhātmānaṃ madhyagataṃ sabhāstham

आप्तो दूतः सञ्जय सुप्रियोऽसि
कल्याणवाक् शीलवांस्तृप्तिमांश्च ।
न मुह्येस्त्वं सञ्जय जातु मत्या
न च क्रुद्ध्येरुच्यमानोऽपि तत्त्वम्

āpto dūtaḥ sañjaya supriyo'si
kalyāṇavāk śīlavāṃstṛptimāṃśca |
na muhyestvaṃ sañjaya jātu matyā
na ca kruddhyerucyamāno'pi tattvam

न मर्मगां जातु वक्ताऽसि रूक्षां
नोपश्रुतिं कटुकां नोति शुष्काम् ।
धर्मारामामर्थवतीमहिंस्रा-
मेतां वाचं तव जानीम सूत

na marmagāṃ jātu vaktā'si rūkṣāṃ
nopaśrutiṃ kaṭukāṃ noti śuṣkām |
dharmārāmāmarthavatīmahiṃsrā-
metāṃ vācaṃ tava jānīma sūta

त्वमेव नः प्रियतमोऽसि दूत
इहागच्छेद्विदुरो वा द्वितीयः ।
अभीक्ष्णदृष्टोऽसि पुरातनस्त्वं
धनञ्जयस्यात्मसमः सखाऽसि

tvameva naḥ priyatamo'si dūta
ihāgacchedviduro vā dvitīyaḥ |
abhīkṣṇadṛṣṭo'si purātanastvaṃ
dhanañjayasyātmasamaḥ sakhā'si

इतो गत्वा सञ्जय क्षिप्रमेव
उपातिष्ठेथा ब्राह्मणान्ये तदर्हाः ।
विशुद्धवीर्याश्चरणोपपन्नाः
कुले जाताः सर्वधर्मापपन्नाः

ito gatvā sañjaya kṣiprameva
upātiṣṭhethā brāhmaṇānye tadarhāḥ |
viśuddhavīryāścaraṇopapannāḥ
kule jātāḥ sarvadharmāpapannāḥ

स्वाध्यायिनो ब्राह्मणा भिक्षवश्च
तपस्विनो ये च नित्या वनेषु ।
अभिवाद्य तान्मद्वचनेन वृद्धां-
स्तथैव तान्कुशलं तात पृच्छेः

svādhyāyino brāhmaṇā bhikṣavaśca
tapasvino ye ca nityā vaneṣu |
abhivādya tānmadvacanena vṛddhāṃ-
stathaiva tānkuśalaṃ tāta pṛccheḥ

पुरोहितं धृतराष्ट्रस्य राज्ञ-
स्तथाचार्यानृत्विजो ये च तस्य ।
तांश्चैवत्वं सहितान्वै यथावत्
सङ्गच्छेथाः कुशलेनैव सूत

purohitaṃ dhṛtarāṣṭrasya rājña-
stathācāryānṛtvijo ye ca tasya |
tāṃścaivatvaṃ sahitānvai yathāvat
saṅgacchethāḥ kuśalenaiva sūta

अश्रोत्रिया ये च वसन्ति वृद्धा
मनस्विनः शीलबलोपपन्नाः ।
आशंसन्तोऽस्माकमनुस्मरन्तो
यथाशक्ति धर्ममात्रां चरन्तः

aśrotriyā ye ca vasanti vṛddhā
manasvinaḥ śīlabalopapannāḥ |
āśaṃsanto'smākamanusmaranto
yathāśakti dharmamātrāṃ carantaḥ

तेषां सर्वषां कुशलं स्म पृच्छेः

teṣāṃ sarvaṣāṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ

आचार्य इष्टो नयगो विधेयो
वेदानभीप्सन्ब्रह्मचर्यं चचार ।
योऽस्त्रं चतुष्पात्पुनरेव चक्रे
द्रोणः प्रसन्नोऽभिवाद्यस्त्वयासौ

ācārya iṣṭo nayago vidheyo
vedānabhīpsanbrahmacaryaṃ cacāra |
yo'straṃ catuṣpātpunareva cakre
droṇaḥ prasanno'bhivādyastvayāsau

अधीतविद्यश्चरणोपपन्नो
योऽस्त्रं चतुष्पात्पुनरेव चक्रे ।
गन्धर्वपुत्रप्रतिमं तरस्विनं
तमश्वत्थामानं कुशलं स्म पृच्छेः

adhītavidyaścaraṇopapanno
yo'straṃ catuṣpātpunareva cakre |
gandharvaputrapratimaṃ tarasvinaṃ
tamaśvatthāmānaṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ

शारद्वतस्यावसथं स्म गत्वा
महारथस्यात्मविदां वरस्य ।
त्वं मामभीक्ष्णं परिकीर्तयन्वै
कृपस्य पादौ सञ्जय पाणिना स्पृशेः

śāradvatasyāvasathaṃ sma gatvā
mahārathasyātmavidāṃ varasya |
tvaṃ māmabhīkṣṇaṃ parikīrtayanvai
kṛpasya pādau sañjaya pāṇinā spṛśeḥ

यस्मिन्शौर्यमानृशंस्यं तपश्च
प्रज्ञा शीलं श्रुतरूपे धृतिश्च ।
पादौ गृहीत्वा कुरुसत्तमस्य
भीष्मस्य मां तत्र निवेदयेथाः

yasminśauryamānṛśaṃsyaṃ tapaśca
prajñā śīlaṃ śrutarūpe dhṛtiśca |
pādau gṛhītvā kurusattamasya
bhīṣmasya māṃ tatra nivedayethāḥ

प्रज्ञाचक्षुर्यः प्रणेता कुरूणां
बहुश्रुतो वृद्धसेवी मनीषी ।
तस्मै राज्ञे स्थविरायाभिवाद्य
आचक्षीथाः सञ्जय मामरोगम्

prajñācakṣuryaḥ praṇetā kurūṇāṃ
bahuśruto vṛddhasevī manīṣī |
tasmai rājñe sthavirāyābhivādya
ācakṣīthāḥ sañjaya māmarogam

ज्येष्ठः पुत्रो धृतराष्ट्रस्य मन्दो
मूर्खः शठः सञ्जय पापशीलः ।
यस्यापवादः पृथिवीं याति सर्वां
सुयोधनं कुशलं तात पृच्छेः

jyeṣṭhaḥ putro dhṛtarāṣṭrasya mando
mūrkhaḥ śaṭhaḥ sañjaya pāpaśīlaḥ |
yasyāpavādaḥ pṛthivīṃ yāti sarvāṃ
suyodhanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

भ्राता कनीयानपि तस्य मन्द-
स्तथाशीलः सञ्जय सोपि शश्वत् ।
महेष्वासः शूरतमः कुरूणां
दुःशासनः कुशलं तात वाच्यः

bhrātā kanīyānapi tasya manda-
stathāśīlaḥ sañjaya sopi śaśvat |
maheṣvāsaḥ śūratamaḥ kurūṇāṃ
duḥśāsanaḥ kuśalaṃ tāta vācyaḥ

यस्य कामो वर्तते नित्यमेव
नान्यः शमाद्भारतानामिति स्म ।
स बाह्लिकानामृषभो मनीषी
पुनर्यथा माऽभिवदेत्प्रसन्नः

yasya kāmo vartate nityameva
nānyaḥ śamādbhāratānāmiti sma |
sa bāhlikānāmṛṣabho manīṣī
punaryathā mā'bhivadetprasannaḥ

भूरिश्रवास्तात निपातयोधी
महेष्वासो रथिनामुत्तमोऽग्र्यः ।
गत्वा स्म तं मद्वचनेन ब्रूयाः
शल्यं तथा मद्वचनात्प्रतीतः

bhūriśravāstāta nipātayodhī
maheṣvāso rathināmuttamo'gryaḥ |
gatvā sma taṃ madvacanena brūyāḥ
śalyaṃ tathā madvacanātpratītaḥ

स्तेषां सर्वेषां कुशलं तात पृच्छेः

steṣāṃ sarveṣāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

गुणैरनेकैः प्रवरैश्च युक्तो
विज्ञानवान्नैव च निष्ठुरो यः ।
स्नेहादमर्षं सहते सदैव
स सोमदत्तः पूजनीयो मतो मे

guṇairanekaiḥ pravaraiśca yukto
vijñānavānnaiva ca niṣṭhuro yaḥ |
snehādamarṣaṃ sahate sadaiva
sa somadattaḥ pūjanīyo mato me

अर्हत्तमः कुरुषु सौमदत्तिः
स नो भ्राता संजय मत्सखा च ।
महेष्वासो रथिनामुत्तमोऽर्हः
सहामात्यः कुशलं तस्य पृच्छेः

arhattamaḥ kuruṣu saumadattiḥ
sa no bhrātā saṃjaya matsakhā ca |
maheṣvāso rathināmuttamo'rhaḥ
sahāmātyaḥ kuśalaṃ tasya pṛccheḥ

ये चैवान्ये कुरुमुख्या युवानः
पुत्राः पौत्रा भ्रातरश्चैव ये नः ।
यंयमेषां मन्यसे येन योग्यं
तत्तत्प्रोच्यानामयं सूत वाच्याः

ye caivānye kurumukhyā yuvānaḥ
putrāḥ pautrā bhrātaraścaiva ye naḥ |
yaṃyameṣāṃ manyase yena yogyaṃ
tattatprocyānāmayaṃ sūta vācyāḥ

ये राजानः पाण्डवायोधनाय
समानीता धार्तराष्ट्रेण केचित् ।
वशातयः साल्वकाः केकयाश्च
तथाम्बष्ठा ये त्रिगर्ताश्च मुख्याः

ye rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya
samānītā dhārtarāṣṭreṇa kecit |
vaśātayaḥ sālvakāḥ kekayāśca
tathāmbaṣṭhā ye trigartāśca mukhyāḥ

प्राच्योदीच्या दाक्षिण्यात्याश्च शूरा-
स्तथा प्रतीच्याः पार्वतीयाश्च सर्वे ।
अनृशंसाः शीलवृत्तोपुन्ना-
स्तेषां सर्वेषां कुशलं सूत पृच्छेः

prācyodīcyā dākṣiṇyātyāśca śūrā-
stathā pratīcyāḥ pārvatīyāśca sarve |
anṛśaṃsāḥ śīlavṛttopunnā-
steṣāṃ sarveṣāṃ kuśalaṃ sūta pṛccheḥ

हस्त्यारोहा रथिनः सादिनश्च
पदातयश्चार्यसङ्घा महान्तः ।
आख्याय मां कुशलिनं स्म नित्य-
मनामयं परिपृच्छेः समग्रान्

hastyārohā rathinaḥ sādinaśca
padātayaścāryasaṅghā mahāntaḥ |
ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma nitya-
manāmayaṃ paripṛccheḥ samagrān

तथा राज्ञो ह्यर्थयुक्तानमात्यान्
दौवारिकान्ये च सेनां नयन्ति ।
आयव्ययं ये गमयन्ति नित्य-
मर्थांश्च ये महतश्चिन्तयन्ति

tathā rājño hyarthayuktānamātyān
dauvārikānye ca senāṃ nayanti |
āyavyayaṃ ye gamayanti nitya-
marthāṃśca ye mahataścintayanti

वृन्दारकं कुरुमध्येष्वमूढं
महाप्रज्ञं सर्वधर्मोपपन्नम् ।
न तस्य युद्धं रोचते वै कदाचि-
द्वैश्यापुत्रं कुशलं तात पृच्छेः

vṛndārakaṃ kurumadhyeṣvamūḍhaṃ
mahāprajñaṃ sarvadharmopapannam |
na tasya yuddhaṃ rocate vai kadāci-
dvaiśyāputraṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

निकर्तने देवने योऽद्वितीय-
श्छन्नोपधः साधुदेवी मताक्षः ।
यो दुर्जयो देवरथेन सङ्ख्ये
स चित्रसेनः कुशलं तात वाच्यः

nikartane devane yo'dvitīya-
śchannopadhaḥ sādhudevī matākṣaḥ |
yo durjayo devarathena saṅkhye
sa citrasenaḥ kuśalaṃ tāta vācyaḥ

गान्धारराजः शकुनिः पार्वतीयो
निकर्तने योऽद्वितीयोऽक्षदेवी ।
मानं कुर्वन्धार्तराष्ट्रस्य सूत
मिथ्याबुद्धेः कुशलं तात पृच्छेः

gāndhārarājaḥ śakuniḥ pārvatīyo
nikartane yo'dvitīyo'kṣadevī |
mānaṃ kurvandhārtarāṣṭrasya sūta
mithyābuddheḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

यः पाण्डवानेकरथेन वीरः
समुत्सहत्यप्रधृप्यान्विजेतुम् ।
यो मुह्यतां मोहयिताऽद्वितीयो
वैकर्तनः कुशलं तस्य पृच्छेः

yaḥ pāṇḍavānekarathena vīraḥ
samutsahatyapradhṛpyānvijetum |
yo muhyatāṃ mohayitā'dvitīyo
vaikartanaḥ kuśalaṃ tasya pṛccheḥ

स एव भक्तः स गुरुः स भर्ता
स वै पिता स च माता सुहृच्च ।
अगाधबुद्धिर्विदुरो दीर्घदर्शी
स नो मन्त्री कुशलं तं स्म पृच्छेः

sa eva bhaktaḥ sa guruḥ sa bhartā
sa vai pitā sa ca mātā suhṛcca |
agādhabuddhirviduro dīrghadarśī
sa no mantrī kuśalaṃ taṃ sma pṛccheḥ

वृद्धाः स्त्रियो याश्च गुणोपपन्ना
ज्ञायन्ते नः सञ्जय मातरस्ताः ।
ताभिः सर्वाभिः सहिताभिः समेत्य
स्त्रीभिः सवृद्धाभिरभिवादं वदेथाः

vṛddhāḥ striyo yāśca guṇopapannā
jñāyante naḥ sañjaya mātarastāḥ |
tābhiḥ sarvābhiḥ sahitābhiḥ sametya
strībhiḥ savṛddhābhirabhivādaṃ vadethāḥ

कच्चित्पुत्रा जीवपुत्राः सुसम्य-
ग्वर्तन्ते वो वृत्तिमनृशंसरूपाः ।
इति स्मोत्का सञ्जय ब्रूहि पश्चा-
दजातशत्रुः कुशली सपुत्रः

kaccitputrā jīvaputrāḥ susamya-
gvartante vo vṛttimanṛśaṃsarūpāḥ |
iti smotkā sañjaya brūhi paścā-
dajātaśatruḥ kuśalī saputraḥ

राज्ञो भार्याः सञ्जय वेत्थ तत्र
तासां सर्वासां कुशलं तात पृच्छेः ।
सुसंगुप्ताः सुरभयोऽनवद्याः
कच्चिद्गृहानावसथाप्रमत्ताः

rājño bhāryāḥ sañjaya vettha tatra
tāsāṃ sarvāsāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ |
susaṃguptāḥ surabhayo'navadyāḥ
kaccidgṛhānāvasathāpramattāḥ

कच्चिद्वृत्तिं श्वशुरेषु भद्राः
कल्याणीं वर्तध्वमनृशंसरूपाम् ।
यथा च वः स्युः पतयोऽनुकूला-
स्तथा वृत्तिमात्मनः स्थापयध्वम्

kaccidvṛttiṃ śvaśureṣu bhadrāḥ
kalyāṇīṃ vartadhvamanṛśaṃsarūpām |
yathā ca vaḥ syuḥ patayo'nukūlā-
stathā vṛttimātmanaḥ sthāpayadhvam

या नः स्नुषाः सञ्जय वेत्थ तत्र
प्राप्ताः कुलेभ्यश्च गुणोपपन्नाः ।
प्रजावत्यो ब्रूहि समेत्य ताश्च
युधिष्ठिरो वोऽभ्यवदत्प्रसन्नः

yā naḥ snuṣāḥ sañjaya vettha tatra
prāptāḥ kulebhyaśca guṇopapannāḥ |
prajāvatyo brūhi sametya tāśca
yudhiṣṭhiro vo'bhyavadatprasannaḥ

कन्याः स्वजेथाः सदनेषु सञ्जय
अनामयं मद्वचनेन पृष्ट्वा ।
कल्याणा वः सन्तु पतयोऽनुकूला
यूयं पतीनां भवतानुकूलाः

kanyāḥ svajethāḥ sadaneṣu sañjaya
anāmayaṃ madvacanena pṛṣṭvā |
kalyāṇā vaḥ santu patayo'nukūlā
yūyaṃ patīnāṃ bhavatānukūlāḥ

अलङ्कृता वस्त्रवत्यः सुगन्धा
अबीभत्साः सुखिता भोगवत्यः ।
लघु यासां दर्शनं वाक्व लघ्वी
वेशस्त्रियः कुशलं तात पृच्छेः

alaṅkṛtā vastravatyaḥ sugandhā
abībhatsāḥ sukhitā bhogavatyaḥ |
laghu yāsāṃ darśanaṃ vākva laghvī
veśastriyaḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

दास्यः स्युर्या ये च दासाः कुरूणां
तदाश्रया बहवः कुब्जखञ्जाः ।
आख्याय मां कुशलिनं स्म तेभ्यो-
ऽप्यनामयं परिपृच्छेर्जघन्यम् ।

dāsyaḥ syuryā ye ca dāsāḥ kurūṇāṃ
tadāśrayā bahavaḥ kubjakhañjāḥ |
ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma tebhyo-
'pyanāmayaṃ paripṛccherjaghanyam |

कच्चिद्वृत्तिं वर्तते वै पुराणीं
कच्चिद्भोगान्दार्तराष्ट्रो ददाति ।
अङ्गहीनान्कृपणान्वामनान्वा
यानानृशंस्याद्धार्तराष्ट्रो बिभर्ति

kaccidvṛttiṃ vartate vai purāṇīṃ
kaccidbhogāndārtarāṣṭro dadāti |
aṅgahīnānkṛpaṇānvāmanānvā
yānānṛśaṃsyāddhārtarāṣṭro bibharti

अन्धाश्च सर्वे बधिरास्तथैव
हस्ताजीवा बहवो येऽत्र सन्ति ।
आख्याय मां कुशलिनं स्म तेभ्यो-
ऽप्यनामयं परिपृच्छेर्जघन्यम्

andhāśca sarve badhirāstathaiva
hastājīvā bahavo ye'tra santi |
ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma tebhyo-
'pyanāmayaṃ paripṛccherjaghanyam

मा भैष्ट दुःखेन कुजीवितेन
नूनं कृतं परलोकेषु पापम् ।
निगृह्य शत्रून्सुहृदोऽनुगृह्य
वासोभिरन्नेन च वो भरिष्ये

mā bhaiṣṭa duḥkhena kujīvitena
nūnaṃ kṛtaṃ paralokeṣu pāpam |
nigṛhya śatrūnsuhṛdo'nugṛhya
vāsobhirannena ca vo bhariṣye

त्वयोच्यमानां श्रृणुयुक्तथा कुरु

tvayocyamānāṃ śrṛṇuyuktathā kuru

सन्त्येव मे ब्राह्मणेभ्यः कृतानि
भावीन्यथो नो बत वर्तयन्ति ।
तान्पश्यामि युक्तरूपांस्तथैव
तामेव सिद्धिं श्रावयेथा नृपं तम्

santyeva me brāhmaṇebhyaḥ kṛtāni
bhāvīnyatho no bata vartayanti |
tānpaśyāmi yuktarūpāṃstathaiva
tāmeva siddhiṃ śrāvayethā nṛpaṃ tam

ये चानाथा दुर्बलाः सर्वकाल-
मात्मन्येव प्रयतन्तेऽथ मूढाः ।
तांश्चापि त्वं कृपणान्सर्वथैव
ह्यस्मद्वाक्यात्कुशलं तात पृच्छेः

ye cānāthā durbalāḥ sarvakāla-
mātmanyeva prayatante'tha mūḍhāḥ |
tāṃścāpi tvaṃ kṛpaṇānsarvathaiva
hyasmadvākyātkuśalaṃ tāta pṛccheḥ

ये चाप्यन्ये संश्रिता धार्तराष्ट्रा-
न्नानादिग्भ्योऽभ्यागताः सूतपुत्र ।
दृष्ट्वा तांश्चैवार्हतश्चापि सर्वा-
न्संपृच्छेथाः कुशलं चाव्ययं च

ye cāpyanye saṃśritā dhārtarāṣṭrā-
nnānādigbhyo'bhyāgatāḥ sūtaputra |
dṛṣṭvā tāṃścaivārhataścāpi sarvā-
nsaṃpṛcchethāḥ kuśalaṃ cāvyayaṃ ca

एवं सर्वानागताभ्यागतांश्च
राज्ञो दूतान्सर्वदिग्भ्योभ्युपेतान् ।
पृष्ट्वा सर्वान्कुशलं तांश्च सूत
पश्चादहं कुशली तेषु वाच्यः

evaṃ sarvānāgatābhyāgatāṃśca
rājño dūtānsarvadigbhyobhyupetān |
pṛṣṭvā sarvānkuśalaṃ tāṃśca sūta
paścādahaṃ kuśalī teṣu vācyaḥ

न हीदृशाः सन्त्यपरे पृथिव्यां
ये योधका धार्तराष्ट्रेण लब्धाः ।
धर्मस्तु नित्यो मम धर्म एव
महाबलः शत्रुनिबर्हणाय

na hīdṛśāḥ santyapare pṛthivyāṃ
ye yodhakā dhārtarāṣṭreṇa labdhāḥ |
dharmastu nityo mama dharma eva
mahābalaḥ śatrunibarhaṇāya

इदं पुनर्वचनं धार्तराष्ट्रं
सुयोधनं सञ्जय श्रावयेथाः ।
यस्ते शरीरे हृदयं दुनोति
कामः कुरूनसपत्नोऽनुशिष्याम्

idaṃ punarvacanaṃ dhārtarāṣṭraṃ
suyodhanaṃ sañjaya śrāvayethāḥ |
yaste śarīre hṛdayaṃ dunoti
kāmaḥ kurūnasapatno'nuśiṣyām

न विद्यते युक्तिरेतस्य काचि-
न्नैवं विधास्यामि यथा प्रियं ते ।
ददस्व वा शक्रपुरीं ममैव
युध्वस्व वा भारतमुख्यवीर

na vidyate yuktiretasya kāci-
nnaivaṃ vidhāsyāmi yathā priyaṃ te |
dadasva vā śakrapurīṃ mamaiva
yudhvasva vā bhāratamukhyavīra