Chapter 22: Dhritarashtra praises the Pandavas and briefs Sanjaya

प्राप्तानाहुः सञ्जय पाण्डुपुत्रा-
नुपप्लव्ये तान्विजानीहि गत्वा ।
अजातशत्रुं च सभाजयेथा
दिष्ट्या वनाद्ग्राममुपस्थितस्त्वम्

prāptānāhuḥ sañjaya pāṇḍuputrā-
nupaplavye tānvijānīhi gatvā |
ajātaśatruṃ ca sabhājayethā
diṣṭyā vanādgrāmamupasthitastvam

सर्वान्वदेः सञ्जय स्वस्तिमन्तः
कृच्छ्रं वासमतदर्हा निरुष्य ।
तेषां शान्तिर्विद्यतेऽस्मासु शीघ्रं
मिथ्यापेतानामुपकारिणां सताम्

sarvānvadeḥ sañjaya svastimantaḥ
kṛcchraṃ vāsamatadarhā niruṣya |
teṣāṃ śāntirvidyate'smāsu śīghraṃ
mithyāpetānāmupakāriṇāṃ satām

नाहं क्वचित्सञ्जय पाण्डवानां
मिथ्यावृत्तिं कांचन जात्वपश्यम् ।
सर्वां श्रियं ह्यात्मवीर्येण लब्धां
पर्याकार्षुः पाण्डवा मह्यमेव

nāhaṃ kvacitsañjaya pāṇḍavānāṃ
mithyāvṛttiṃ kāṃcana jātvapaśyam |
sarvāṃ śriyaṃ hyātmavīryeṇa labdhāṃ
paryākārṣuḥ pāṇḍavā mahyameva

दोषं ह्येषां नाध्यगच्छं परीच्छ-
न्सूक्ष्मं कंचिद्येन गर्हेय पार्थान् ।
धर्मार्थाभ्यां कर्म कुर्वन्ति नित्यं
सुखप्रिये नानुरुध्यन्ति कामात्

doṣaṃ hyeṣāṃ nādhyagacchaṃ parīccha-
nsūkṣmaṃ kaṃcidyena garheya pārthān |
dharmārthābhyāṃ karma kurvanti nityaṃ
sukhapriye nānurudhyanti kāmāt

धर्मं शीतं क्षुत्पिपासे तथैव
निद्रां तन्द्रीं क्रोधहर्षौ प्रमादम् ।
धृत्या चैव प्रज्ञया चाभिभूय
धर्मार्थयोगान्प्रयतन्ति पार्थाः

dharmaṃ śītaṃ kṣutpipāse tathaiva
nidrāṃ tandrīṃ krodhaharṣau pramādam |
dhṛtyā caiva prajñayā cābhibhūya
dharmārthayogānprayatanti pārthāḥ

र्दुर्योधनात्क्षुद्रतराच्च कर्णात्

rduryodhanātkṣudratarācca karṇāt

पुत्रो मह्यं मृत्युवशं जगाम
दुर्योधनः सञ्जय रागबुद्धिः ।
तेषां हीमौ हीनसुखप्रियाणां
महात्मनां संजनयतो हि तेजः

putro mahyaṃ mṛtyuvaśaṃ jagāma
duryodhanaḥ sañjaya rāgabuddhiḥ |
teṣāṃ hīmau hīnasukhapriyāṇāṃ
mahātmanāṃ saṃjanayato hi tejaḥ

उत्थानवीर्यः सुखमेधमानो
दुर्योधः सुकृतं मन्यते तत् ।
तेषां भागं यच्च मन्येत बालः
शक्यं हर्तुं जीवतां पाण्डवानाम्

utthānavīryaḥ sukhamedhamāno
duryodhaḥ sukṛtaṃ manyate tat |
teṣāṃ bhāgaṃ yacca manyeta bālaḥ
śakyaṃ hartuṃ jīvatāṃ pāṇḍavānām

यस्यार्जुनः पदवीं केशवश्च
वृकोदरः सात्यकोऽजातशत्रोः ।
माद्रीपुत्रौ सृञ्जयाश्चापि यान्ति
पुरा युद्धात्साधु तस्य प्रदानम्

yasyārjunaḥ padavīṃ keśavaśca
vṛkodaraḥ sātyako'jātaśatroḥ |
mādrīputrau sṛñjayāścāpi yānti
purā yuddhātsādhu tasya pradānam

सह्येवैकः पृथिवीं सव्यसाची
गाण्डीवधन्वा प्रणुदेद्रथस्थः ।
तथा जिष्णुः केशवोऽप्यप्रधृष्यो
लोकत्रयस्याधिपतिर्महात्मा

sahyevaikaḥ pṛthivīṃ savyasācī
gāṇḍīvadhanvā praṇudedrathasthaḥ |
tathā jiṣṇuḥ keśavo'pyapradhṛṣyo
lokatrayasyādhipatirmahātmā

तिष्ठेत कस्तस्य मर्त्यः पुरस्ता-
द्यः सर्वलोकेषु वरेण्य एकः ।
पर्जन्यघोषान्प्रवपञ्शरौघा-
न्पतङ्गसङ्घानिव शीघ्रवेगान्

tiṣṭheta kastasya martyaḥ purastā-
dyaḥ sarvalokeṣu vareṇya ekaḥ |
parjanyaghoṣānpravapañśaraughā-
npataṅgasaṅghāniva śīghravegān

दिशं ह्युदीचीमपि चोत्तरान्कुरून्
गाण्डीवधन्वैकरथो जिगाय ।
धनं चैपामाहरत्सव्यसाची
सेनानुगान्द्रविडांश्चैव चक्रे

diśaṃ hyudīcīmapi cottarānkurūn
gāṇḍīvadhanvaikaratho jigāya |
dhanaṃ caipāmāharatsavyasācī
senānugāndraviḍāṃścaiva cakre

यश्चैव देवान्खाण्डवे सव्यसाची
गाण्डीवधन्वा प्रजिगाय सेन्द्रान् ।
उपाहरत्पाण्डवो जातवेदसे
यशो मानं वर्धयन्पाण्डवानाम्

yaścaiva devānkhāṇḍave savyasācī
gāṇḍīvadhanvā prajigāya sendrān |
upāharatpāṇḍavo jātavedase
yaśo mānaṃ vardhayanpāṇḍavānām

गदाभृतां नास्ति समोऽत्र भीमा-
द्धस्त्यारोहो नास्ति समश्च तस्य ।
रथेऽर्जुनादाहुरहीनमेनं
बाह्वोर्वलेनायुतनागवीर्यम्

gadābhṛtāṃ nāsti samo'tra bhīmā-
ddhastyāroho nāsti samaśca tasya |
rathe'rjunādāhurahīnamenaṃ
bāhvorvalenāyutanāgavīryam

सुशिक्षितः कृतवैरस्तरस्वी
दहेत्क्षुद्रांस्तरसा धार्तराष्ट्रान् ।
सदाऽत्यमर्षी न वलात्स शक्यो
युद्धे जेतुं वासवेनापि साक्षात्

suśikṣitaḥ kṛtavairastarasvī
dahetkṣudrāṃstarasā dhārtarāṣṭrān |
sadā'tyamarṣī na valātsa śakyo
yuddhe jetuṃ vāsavenāpi sākṣāt

सुतेजसौ वलिनौ शीघ्रहस्तौ
सुशिक्षितौ भ्रातरौ फाल्गुनेन ।
श्येनौ यथा पक्षिपूगान्रुजन्तौ
माद्रीपुत्रौ शेपयेतां न शत्रून्

sutejasau valinau śīghrahastau
suśikṣitau bhrātarau phālgunena |
śyenau yathā pakṣipūgānrujantau
mādrīputrau śepayetāṃ na śatrūn

एतद्बलं पूर्णमस्माकमेवं
यत्सत्यं तान्प्राप्य नास्तीति मन्ये ।
तेषां मध्ये वर्तमानस्तरस्वी
धृष्टद्युम्नः पाण्डवानामिहैकः

etadbalaṃ pūrṇamasmākamevaṃ
yatsatyaṃ tānprāpya nāstīti manye |
teṣāṃ madhye vartamānastarasvī
dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavānāmihaikaḥ

सहामात्यः सोमकानां प्रबर्हः
सन्त्यक्तात्मा पाण्डवार्थे श्रुतो मे ।
अजातशत्रुं प्रसहेत कोऽन्यो
येषां स स्यादग्रणीर्वृष्णिसिंह

sahāmātyaḥ somakānāṃ prabarhaḥ
santyaktātmā pāṇḍavārthe śruto me |
ajātaśatruṃ prasaheta ko'nyo
yeṣāṃ sa syādagraṇīrvṛṣṇisiṃha

सहोषितश्चरितार्थो वयस्थो
मात्स्येयानामधिपो वै विराटः ।
स वै सपुत्रः पाण्डवार्थे च शश्व-
द्युधिष्ठिरे भक्त इति श्रुतं मे

sahoṣitaścaritārtho vayastho
mātsyeyānāmadhipo vai virāṭaḥ |
sa vai saputraḥ pāṇḍavārthe ca śaśva-
dyudhiṣṭhire bhakta iti śrutaṃ me

अवरुद्धा रथिनः केकयेभ्यो
महेष्वासा भ्रातरः पञ्च सन्ति ।
केकयेभ्यो राज्यमाकाङ्क्षमाणा
युद्धार्थिनश्रानुवसन्ति पार्थान्

avaruddhā rathinaḥ kekayebhyo
maheṣvāsā bhrātaraḥ pañca santi |
kekayebhyo rājyamākāṅkṣamāṇā
yuddhārthinaśrānuvasanti pārthān

सर्वांश्च वीरान्पृथिवीपतीनां
समागतान्पाण्डवार्थे निविष्टान् ।
शूरानहं भक्तिमतः शृणोमि
प्रीत्या युक्तान्संश्रितान्धर्मराजन्

sarvāṃśca vīrānpṛthivīpatīnāṃ
samāgatānpāṇḍavārthe niviṣṭān |
śūrānahaṃ bhaktimataḥ śṛṇomi
prītyā yuktānsaṃśritāndharmarājan

गिर्याश्रया दुर्गनिवासिनश्च
योधाः पृथिव्यां कुलजातिशुद्धाः ।
म्लेच्छाश्च नानायुधवीर्यवन्तः
समागताः पाण्डवार्थे निविष्टाः

giryāśrayā durganivāsinaśca
yodhāḥ pṛthivyāṃ kulajātiśuddhāḥ |
mlecchāśca nānāyudhavīryavantaḥ
samāgatāḥ pāṇḍavārthe niviṣṭāḥ

पाण्ड्यश्च राजा समितीन्द्रकल्पो
योधप्रवीरैर्बहुभिः समेतः ।
समागतः पाण्डवार्थे महात्मा
लोकप्रवीरोऽप्रतिवीर्यतेजाः

pāṇḍyaśca rājā samitīndrakalpo
yodhapravīrairbahubhiḥ sametaḥ |
samāgataḥ pāṇḍavārthe mahātmā
lokapravīro'prativīryatejāḥ

अस्त्रं द्रोणादर्जुनाद्वासुदेवा-
त्कृपाद्भीष्माद्येन कृतं शृणोमि ।
यं तं कार्ष्णिप्रतिममाहुरेकं
स सात्यकिः पाण्डवार्थे निविष्टः

astraṃ droṇādarjunādvāsudevā-
tkṛpādbhīṣmādyena kṛtaṃ śṛṇomi |
yaṃ taṃ kārṣṇipratimamāhurekaṃ
sa sātyakiḥ pāṇḍavārthe niviṣṭaḥ

उपाश्रिताश्चेदिकरूशकाश्च
सर्वोद्योगैर्भूमिपालाः समेताः ।
तेषां मध्ये सूर्यमिवातपन्तं
श्रिया वृतं चेदिपतिं ज्वलन्तम्

upāśritāścedikarūśakāśca
sarvodyogairbhūmipālāḥ sametāḥ |
teṣāṃ madhye sūryamivātapantaṃ
śriyā vṛtaṃ cedipatiṃ jvalantam

अस्तम्भनीयं युधि मन्यमान्यो
ज्यां कर्षतां श्रेष्ठतमं पृथिव्याम् ।
सर्वोत्साहं क्षत्रियाणां निहत्य
प्रसह्य कृष्णस्तरसा संममर्द

astambhanīyaṃ yudhi manyamānyo
jyāṃ karṣatāṃ śreṣṭhatamaṃ pṛthivyām |
sarvotsāhaṃ kṣatriyāṇāṃ nihatya
prasahya kṛṣṇastarasā saṃmamarda

यशोमानौ वर्धयन्पाण्डवानां
पुराऽभिनच्छिशुपालं समीक्ष्य ।
यस्य सर्वे वर्धयन्ति स्म मानं
करूशराजप्रमुखा नरेन्द्राः

yaśomānau vardhayanpāṇḍavānāṃ
purā'bhinacchiśupālaṃ samīkṣya |
yasya sarve vardhayanti sma mānaṃ
karūśarājapramukhā narendrāḥ

तमसह्यं केशवं तत्र मत्वा
सुग्रीवयुक्तेन रथेन कृष्णम् ।
संप्राद्रवंश्चेदिपतिं विहाय
सिंहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा इवान्ये

tamasahyaṃ keśavaṃ tatra matvā
sugrīvayuktena rathena kṛṣṇam |
saṃprādravaṃścedipatiṃ vihāya
siṃhaṃ dṛṣṭvā kṣudramṛgā ivānye

यस्तं प्रतीपस्तरसा प्रत्युदीया-
दाशंसमानो द्वैरथे वासुदेवम् ।
सोऽशेत कृष्णेन हतः परासु-
र्वातेनेवोन्मथितः कर्णिकारः

yastaṃ pratīpastarasā pratyudīyā-
dāśaṃsamāno dvairathe vāsudevam |
so'śeta kṛṣṇena hataḥ parāsu-
rvātenevonmathitaḥ karṇikāraḥ

पराक्रमं मे यदवेदयन्त
तेषामर्थे सञ्जय केशवस्य ।
अनुस्मरंस्तस्य कर्माणि विष्णो-
र्गावल्गणे नाधिगच्छामि शान्तिम्

parākramaṃ me yadavedayanta
teṣāmarthe sañjaya keśavasya |
anusmaraṃstasya karmāṇi viṣṇo-
rgāvalgaṇe nādhigacchāmi śāntim

न जातु ताञ्छत्रुरन्यः सहेत
येषां स स्यादग्रणीर्वृष्णिसिंहः ।
प्रवेपते मे हृदयं भयेन
श्रुत्वा कृष्णावेकरथे समेतौ

na jātu tāñchatruranyaḥ saheta
yeṣāṃ sa syādagraṇīrvṛṣṇisiṃhaḥ |
pravepate me hṛdayaṃ bhayena
śrutvā kṛṣṇāvekarathe sametau

न चेद्गच्छेत्सङ्गरं मन्दबुद्धि-
स्ताभ्यां लभेच्छर्म तदा सुतो मे ।
नो चेत्कुरून्सञ्जय निर्दहेता-
मिन्द्राविष्णू दैत्यसेनां यथैव

na cedgacchetsaṅgaraṃ mandabuddhi-
stābhyāṃ labheccharma tadā suto me |
no cetkurūnsañjaya nirdahetā-
mindrāviṣṇū daityasenāṃ yathaiva

मते हि मे शक्रसमो धनञ्जयः
सनातनो वृष्णिवीरश्च विष्णुः ।
धर्मारामो ह्रीनिषेवस्तरस्वी
कुन्तीपुत्रः पाण्डवोऽजातशत्रुः

mate hi me śakrasamo dhanañjayaḥ
sanātano vṛṣṇivīraśca viṣṇuḥ |
dharmārāmo hrīniṣevastarasvī
kuntīputraḥ pāṇḍavo'jātaśatruḥ

दुर्योधनेन निकृतो मनस्वी
नो चेत्क्रुद्धः प्रदहेद्धार्तराष्ट्रान् ।
नाहं तथा ह्यर्जुनाद्वासुदेवा-
द्भीमाद्वाऽहं यमयोर्वा बिभेमि

duryodhanena nikṛto manasvī
no cetkruddhaḥ pradaheddhārtarāṣṭrān |
nāhaṃ tathā hyarjunādvāsudevā-
dbhīmādvā'haṃ yamayorvā bibhemi

यथा राज्ञः क्रोधदीप्तस्य सूत
मन्योरहं भीततरः सदैव ।
महातपा ब्रह्मचर्येण युक्तः
सङ्कल्पोऽयं मानसस्तस्य सिद्ध्येत्

yathā rājñaḥ krodhadīptasya sūta
manyorahaṃ bhītataraḥ sadaiva |
mahātapā brahmacaryeṇa yuktaḥ
saṅkalpo'yaṃ mānasastasya siddhyet

तस्य क्रोधं सञ्जयाहं समीक्ष्य
स्थाने जानन्भृशमस्म्यद्य भीतः ।
स गच्छ शीघ्रं प्रहितो रथेन
पाञ्चालराजस्य चमूनिवेशनम्

tasya krodhaṃ sañjayāhaṃ samīkṣya
sthāne jānanbhṛśamasmyadya bhītaḥ |
sa gaccha śīghraṃ prahito rathena
pāñcālarājasya camūniveśanam

अजातशत्रुं कुशलं स्म पृच्छेः
पुनः पुनः प्रीतियुक्तं वदेस्त्वम् ।
जनार्दनं चापि समेत्य तात
महामात्रं वीर्यवतामुदारम्

ajātaśatruṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ
punaḥ punaḥ prītiyuktaṃ vadestvam |
janārdanaṃ cāpi sametya tāta
mahāmātraṃ vīryavatāmudāram

अनामयं मद्वचनेन पृच्छे-
र्धृतराष्ट्रः पाण्डवैः शान्तिमीप्सुः ।
न तस्य किंचिद्वचनं न कुर्यात्
कुन्तीपुत्रो वासुदेवस्य सूत

anāmayaṃ madvacanena pṛcche-
rdhṛtarāṣṭraḥ pāṇḍavaiḥ śāntimīpsuḥ |
na tasya kiṃcidvacanaṃ na kuryāt
kuntīputro vāsudevasya sūta

प्रियश्चैषामात्मसमश्च कृष्णो
विद्वांश्चैषां कर्मणि नित्ययुक्तः ।
समानीतान्पाण्डवान्सृञ्जयांश्च
जनार्दनं युयुधानं विराटम्

priyaścaiṣāmātmasamaśca kṛṣṇo
vidvāṃścaiṣāṃ karmaṇi nityayuktaḥ |
samānītānpāṇḍavānsṛñjayāṃśca
janārdanaṃ yuyudhānaṃ virāṭam

न मूर्च्छयेद्यन्न च युद्धहेतुः

na mūrcchayedyanna ca yuddhahetuḥ