Chapter 176: Hotravahana sends Amba to Parashurama

ततस्ते तापसाः सर्वे कार्यवन्तोऽभवंस्तदा ।
तां कन्यां चिन्तयन्तस्ते किंकार्यमिति धर्मिणः

tataste tāpasāḥ sarve kāryavanto'bhavaṃstadā |
tāṃ kanyāṃ cintayantaste kiṃkāryamiti dharmiṇaḥ

केचिदाहुः पितुर्वेश्म नीयतामिति तापसाः ।
केचिदस्यदुमालम्भे मतिं चक्रुर्हि तापसाः

kecidāhuḥ piturveśma nīyatāmiti tāpasāḥ |
kecidasyadumālambhe matiṃ cakrurhi tāpasāḥ

केचित्साल्वपतिं गत्वा नियोज्यमिति मेनिरे ।
नेति केचिद्व्यवस्यन्ति प्रत्याख्याता हि तेन सा

kecitsālvapatiṃ gatvā niyojyamiti menire |
neti kecidvyavasyanti pratyākhyātā hi tena sā

एवं गते तु किं शक्यं भद्रे कर्तुं मनीषिभिः ।
पुनरूचुश्च तां सर्वे तापसाः संशितव्रताः

evaṃ gate tu kiṃ śakyaṃ bhadre kartuṃ manīṣibhiḥ |
punarūcuśca tāṃ sarve tāpasāḥ saṃśitavratāḥ

अलं प्रव्रजितेनेह भद्रे श्रृणु हितं वचः ।
इतो गच्छस्व भद्रं ते पितुरेव निवेशनम्

alaṃ pravrajiteneha bhadre śrṛṇu hitaṃ vacaḥ |
ito gacchasva bhadraṃ te pitureva niveśanam

प्रतिपस्त्यति राजा स पिता ते यदनन्तरम् ।
तत्र वत्स्यसि कल्याणि सुखं सर्वगुणान्विता

pratipastyati rājā sa pitā te yadanantaram |
tatra vatsyasi kalyāṇi sukhaṃ sarvaguṇānvitā

न च तेऽन्या गतिर्न्याय्या भवेद्भद्रे यथा पिता ।
पतिर्वापि गतिर्नार्याः पिता वा वरवर्णिनि ।
गतिः पतिः समस्थाया विषमे च पिता गतिः

na ca te'nyā gatirnyāyyā bhavedbhadre yathā pitā |
patirvāpi gatirnāryāḥ pitā vā varavarṇini |
gatiḥ patiḥ samasthāyā viṣame ca pitā gatiḥ

प्रव्रज्या हि सुदुःखेयं सुकुमार्या विशेषतः ।
राजपुत्र्याः प्रकृत्या चक कुमार्यास्तव भामिनि

pravrajyā hi suduḥkheyaṃ sukumāryā viśeṣataḥ |
rājaputryāḥ prakṛtyā caka kumāryāstava bhāmini

भद्रे दोषा हि विद्यन्ते बहवो वरवर्णिनि ।
आश्रमे वै वसन्त्यास्ते न भवेयुः पितुर्गृहे

bhadre doṣā hi vidyante bahavo varavarṇini |
āśrame vai vasantyāste na bhaveyuḥ piturgṛhe

ततस्त्वन्येऽब्रुवन्वाक्यं तापसास्तां तपस्विनीम्

tatastvanye'bruvanvākyaṃ tāpasāstāṃ tapasvinīm

त्वामिहैकाकिनीं दृष्ट्वा निर्जने गहने वने ।
प्रार्थयिष्यन्तिराजानस्तस्मान्मैवं मनः कृथाः

tvāmihaikākinīṃ dṛṣṭvā nirjane gahane vane |
prārthayiṣyantirājānastasmānmaivaṃ manaḥ kṛthāḥ

न शक्यं काशिनगरं पुनर्गन्तुं पितुर्गृहान् ।
अवज्ञाता भविष्यामि बान्धवानां न संशयः

na śakyaṃ kāśinagaraṃ punargantuṃ piturgṛhān |
avajñātā bhaviṣyāmi bāndhavānāṃ na saṃśayaḥ

उषितास्मि तथा बाल्ये पितुर्वेश्मनि तापसाः ।
नाहं गमिष्ये भद्रं वस्तत्र यत्र पिता मम ।
तपस्तप्तुमभीप्सामि तापसैः परिरक्षिता

uṣitāsmi tathā bālye piturveśmani tāpasāḥ |
nāhaṃ gamiṣye bhadraṃ vastatra yatra pitā mama |
tapastaptumabhīpsāmi tāpasaiḥ parirakṣitā

यथा परेऽपि मे लोके न स्यादेवं महात्ययः ।
दौर्भाग्यं तापसश्रेष्ठास्तस्मात्तप्स्याम्यहं तपः

yathā pare'pi me loke na syādevaṃ mahātyayaḥ |
daurbhāgyaṃ tāpasaśreṣṭhāstasmāttapsyāmyahaṃ tapaḥ

इत्येवं तेषु विप्रेषु चिन्तयन्सु यथातथम् ।
राजर्षिस्तद्वनं प्राप्तस्तपस्वी होत्रवाहनः ।
तां तथा भाविनीं दृष्ट्वा श्रुत्वा चोद्विग्रमानसः

ityevaṃ teṣu vipreṣu cintayansu yathātatham |
rājarṣistadvanaṃ prāptastapasvī hotravāhanaḥ |
tāṃ tathā bhāvinīṃ dṛṣṭvā śrutvā codvigramānasaḥ

ततस्ते तापसाः सर्वे पूजयन्ति स्म तं नृपम् ।
पूजाभिः स्वागताद्याभिरासनेनोदकेन च

tataste tāpasāḥ sarve pūjayanti sma taṃ nṛpam |
pūjābhiḥ svāgatādyābhirāsanenodakena ca

तस्योपविष्टस्य सतो विश्रान्तस्योपश्रृण्वतः ।
पुनरेव कथां चक्रुः कन्यां प्रति वनौकसः

tasyopaviṣṭasya sato viśrāntasyopaśrṛṇvataḥ |
punareva kathāṃ cakruḥ kanyāṃ prati vanaukasaḥ

अम्बायास्तां कथां श्रुत्वा काशिराज्ञश्च भारत ।
राजर्षिः स महातेजा बभूवोद्विग्रमानसः

ambāyāstāṃ kathāṃ śrutvā kāśirājñaśca bhārata |
rājarṣiḥ sa mahātejā babhūvodvigramānasaḥ

तां तथावादिनीं श्रुत्वा दृष्ट्वा च स महातपाः ।
राजर्षिः कृपयाविष्टो महात्मा होत्रवाहनः

tāṃ tathāvādinīṃ śrutvā dṛṣṭvā ca sa mahātapāḥ |
rājarṣiḥ kṛpayāviṣṭo mahātmā hotravāhanaḥ

स वेपमान उत्थाय मातुस्तस्याः पिता तदा ।
तां कन्यामङ्कमारोप्य पर्यश्वासयत प्रभो

sa vepamāna utthāya mātustasyāḥ pitā tadā |
tāṃ kanyāmaṅkamāropya paryaśvāsayata prabho

स तामपृच्छत्कार्त्स्न्येन व्यसनोत्पत्तिमादितः ।
सा च तस्मै यथावृत्तं विस्तरेण न्यवेदयत्

sa tāmapṛcchatkārtsnyena vyasanotpattimāditaḥ |
sā ca tasmai yathāvṛttaṃ vistareṇa nyavedayat

ततः स राजर्षिरभूद्दुःखशोकसमन्वितः ।
कार्यं च प्रतिपेदे तन्मनसां सुमहातपाः

tataḥ sa rājarṣirabhūdduḥkhaśokasamanvitaḥ |
kāryaṃ ca pratipede tanmanasāṃ sumahātapāḥ

अब्रवीद्वेपमानश्च कन्यामार्तां सुदुःखितः ।
मा गाः पितुर्गृहं भद्रे मातुस्ते जनको ह्यहम्

abravīdvepamānaśca kanyāmārtāṃ suduḥkhitaḥ |
mā gāḥ piturgṛhaṃ bhadre mātuste janako hyaham

दुःखं छिन्द्यामहं ते वै मयि वर्तस्व पुत्रिके ।
पर्याप्तं ते मनो वत्से यदेवं परिशुष्यसि

duḥkhaṃ chindyāmahaṃ te vai mayi vartasva putrike |
paryāptaṃ te mano vatse yadevaṃ pariśuṣyasi

गच्छ मद्वचनाद्रामं जामदग्न्यं तपस्विनम् ।
रामस्ते सुमहद्दुःखं शोकं चैवापनेष्यति

gaccha madvacanādrāmaṃ jāmadagnyaṃ tapasvinam |
rāmaste sumahadduḥkhaṃ śokaṃ caivāpaneṣyati

हनिष्यति रणे भीष्मं न करिष्यति चेद्वचः ।
तं गच्छ भार्गवश्रेष्ठं कालाग्निसमतेजसम्

haniṣyati raṇe bhīṣmaṃ na kariṣyati cedvacaḥ |
taṃ gaccha bhārgavaśreṣṭhaṃ kālāgnisamatejasam

प्रतिष्ठापयिता स त्वां समे पथि महातपाः ।
ततस्तु सुस्वरं बाष्पसुत्सृजन्ती पुनः पुनः

pratiṣṭhāpayitā sa tvāṃ same pathi mahātapāḥ |
tatastu susvaraṃ bāṣpasutsṛjantī punaḥ punaḥ

अब्रवीत्पितरं मातुः मा तदा होत्रवाहनम् ।
अभिवादयित्वा शिरसा गमिष्ये तव शासनात्

abravītpitaraṃ mātuḥ mā tadā hotravāhanam |
abhivādayitvā śirasā gamiṣye tava śāsanāt

अपि नामाद्य पश्येयमार्यं तं लोकविश्रुतम् ।
कथं च तीव्रं दुःकं मे नाशकयिष्यति भार्गवः ।
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं यथा यास्यमि तत्र वैः

api nāmādya paśyeyamāryaṃ taṃ lokaviśrutam |
kathaṃ ca tīvraṃ duḥkaṃ me nāśakayiṣyati bhārgavaḥ |
etadicchāmyahaṃ jñātuṃ yathā yāsyami tatra vaiḥ

रामं द्रक्ष्यसि भद्रे त्वं जामदग्न्यं महावने ।
उग्रे तपसि वर्तन्तं सत्यसन्धं महाबलम्

rāmaṃ drakṣyasi bhadre tvaṃ jāmadagnyaṃ mahāvane |
ugre tapasi vartantaṃ satyasandhaṃ mahābalam

महेन्द्रं वै गिरिश्रेष्ठं रामो नित्यमुपास्ति ह ।
ऋषयो वेदविद्वांसो गन्धर्वाप्सरसस्तथा

mahendraṃ vai giriśreṣṭhaṃ rāmo nityamupāsti ha |
ṛṣayo vedavidvāṃso gandharvāpsarasastathā

तत्र गच्छस्व भद्रं ते ब्रूयाश्चैनं वचो मम ।
अभिवाद्य च तं मूंर्ध्ना तपोवृद्धं दृढव्रतम्

tatra gacchasva bhadraṃ te brūyāścainaṃ vaco mama |
abhivādya ca taṃ mūṃrdhnā tapovṛddhaṃ dṛḍhavratam

ब्रूयाश्चैनं पुनर्भद्रे यत्ते कार्यं मनीषितम् ।
मयि संकीर्तिते रामः सर्वं तत्ते करिष्यति

brūyāścainaṃ punarbhadre yatte kāryaṃ manīṣitam |
mayi saṃkīrtite rāmaḥ sarvaṃ tatte kariṣyati

मम रामः सखा वत्से प्रीतियुक्तः सुहृच्च मे ।
जमदग्निसुतो वीरः सर्वशस्त्रभृतां वरः

mama rāmaḥ sakhā vatse prītiyuktaḥ suhṛcca me |
jamadagnisuto vīraḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

एवं ब्रुवति कन्यां तु पार्थिवे होत्रवाहने ।
अकृतव्रणः प्रादुरासीद्रामस्यानुचरः प्रियः

evaṃ bruvati kanyāṃ tu pārthive hotravāhane |
akṛtavraṇaḥ prādurāsīdrāmasyānucaraḥ priyaḥ

ततस्ते मनुयः सर्वे समुत्तस्थुः महस्रशः ।
स च राजा वयोवृद्धः सृञ्ययो होत्रवाहनः

tataste manuyaḥ sarve samuttasthuḥ mahasraśaḥ |
sa ca rājā vayovṛddhaḥ sṛñyayo hotravāhanaḥ

ततो दृष्ट्वा कृतातिथ्यमन्योन्यं ते वनौकसः ।
सहिता भरतश्रेष्ठ निषेदुः परिवार्य तम्

tato dṛṣṭvā kṛtātithyamanyonyaṃ te vanaukasaḥ |
sahitā bharataśreṣṭha niṣeduḥ parivārya tam

ततस्ते कथयामासुः कथास्तास्ता मनोरमाः ।
धन्या दिव्याश्च राजेन्द्र प्रीतिहर्षमुदा युताः

tataste kathayāmāsuḥ kathāstāstā manoramāḥ |
dhanyā divyāśca rājendra prītiharṣamudā yutāḥ

ततः कथान्ते राजर्षिर्महात्मा होत्रवाहनः ।
रामं श्रेष्ठं महर्षीणामपृच्छदकृतव्रणम्

tataḥ kathānte rājarṣirmahātmā hotravāhanaḥ |
rāmaṃ śreṣṭhaṃ maharṣīṇāmapṛcchadakṛtavraṇam

क्व संप्रति महाबाहो जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
अकृतव्रण शक्यो वै द्रुष्टुं वेदविदां वर

kva saṃprati mahābāho jāmadagnyaḥ pratāpavān |
akṛtavraṇa śakyo vai druṣṭuṃ vedavidāṃ vara

भवन्तमेव सततं रामः कीर्तयति प्रभो ।
सृञ्जयो मे प्रियसखो राजर्षिरिति पार्थिव

bhavantameva satataṃ rāmaḥ kīrtayati prabho |
sṛñjayo me priyasakho rājarṣiriti pārthiva

इह रामः प्रभाते श्वो भवितेति मतिर्मम ।
द्रष्टस्येनमिहायान्तं तव दर्शनकाङ्क्षया

iha rāmaḥ prabhāte śvo bhaviteti matirmama |
draṣṭasyenamihāyāntaṃ tava darśanakāṅkṣayā

इयं च कन्या राजर्षे किमर्थं वनमागता ।
कस्य चेयं तव च का भवतीच्छामि वेदितुम्

iyaṃ ca kanyā rājarṣe kimarthaṃ vanamāgatā |
kasya ceyaṃ tava ca kā bhavatīcchāmi veditum

दौहित्रीयं मम विभो काशिराजसुता प्रिया ।
ज्येष्ठा स्वयंवरे तस्थौ भगिनीभ्यां सहानध

dauhitrīyaṃ mama vibho kāśirājasutā priyā |
jyeṣṭhā svayaṃvare tasthau bhaginībhyāṃ sahānadha

इयमम्बेति विख्याता ज्येष्ठा काशिपतेः सुता ।
अम्बिकाम्बालिके कन्ये कनीयस्यौ तपोधन

iyamambeti vikhyātā jyeṣṭhā kāśipateḥ sutā |
ambikāmbālike kanye kanīyasyau tapodhana

समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिपुर्यां ततोऽभवत् ।
कन्यानिमित्तं विप्रर्षे तत्रासीदुत्सवो महान्

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśipuryāṃ tato'bhavat |
kanyānimittaṃ viprarṣe tatrāsīdutsavo mahān

तता किल महावीर्यो भीष्मः शान्तनवो नृपान् ।
अधिक्षिप्य महातेजास्तिस्त्रः कन्या जहार ताः

tatā kila mahāvīryo bhīṣmaḥ śāntanavo nṛpān |
adhikṣipya mahātejāstistraḥ kanyā jahāra tāḥ

निर्जित्य पृथिवीपालानथ भीष्मो जगाह्वयम् ।
आजगाम विशुद्धात्मा कन्याभिः सह भारतः

nirjitya pṛthivīpālānatha bhīṣmo jagāhvayam |
ājagāma viśuddhātmā kanyābhiḥ saha bhārataḥ

सत्यवत्यै निवेद्याथ विवाहं समनन्तरम् ।
भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य समाज्ञापयत प्रभुः

satyavatyai nivedyātha vivāhaṃ samanantaram |
bhrāturvicitravīryasya samājñāpayata prabhuḥ

तं तु वैवाहिकं दृष्ट्वा कन्येयं समुपार्जितम् ।
अब्रवीत्तत्र गाङ्गेयं मन्त्रिमध्ये द्विजर्षभ

taṃ tu vaivāhikaṃ dṛṣṭvā kanyeyaṃ samupārjitam |
abravīttatra gāṅgeyaṃ mantrimadhye dvijarṣabha

मया साल्वपतिर्वीरो मनसाऽभिवृतः पतिः ।
न ममार्हसि धर्मज्ञ दातुं भ्रात्रेऽन्यमानसाम्

mayā sālvapatirvīro manasā'bhivṛtaḥ patiḥ |
na mamārhasi dharmajña dātuṃ bhrātre'nyamānasām

तच्छ्रुत्वा वचनं भीष्मः संमन्त्र्य सह मन्त्रिभिः ।
निश्चित्य विससर्जेमां सत्यवत्या मते स्थितः

tacchrutvā vacanaṃ bhīṣmaḥ saṃmantrya saha mantribhiḥ |
niścitya visasarjemāṃ satyavatyā mate sthitaḥ

अनुज्ञाता तु भीष्मेण साल्वं सौभपतिं ततः ।
कन्येयं मुदिता तत्र काले वाचनमब्रवीत्

anujñātā tu bhīṣmeṇa sālvaṃ saubhapatiṃ tataḥ |
kanyeyaṃ muditā tatra kāle vācanamabravīt

विसर्जितास्मि भीष्मेण धर्मं मां प्रतिपादय ।
मनसाभिवृत्तः पूर्वं मया त्वं पार्थिवर्षम

visarjitāsmi bhīṣmeṇa dharmaṃ māṃ pratipādaya |
manasābhivṛttaḥ pūrvaṃ mayā tvaṃ pārthivarṣama

प्रत्याचख्यौ च साल्वोऽस्याश्चारित्रस्याभिशङ्कितः ।
सेयं तपोवनं प्राप्ता तापस्येऽभिरता भृशम्

pratyācakhyau ca sālvo'syāścāritrasyābhiśaṅkitaḥ |
seyaṃ tapovanaṃ prāptā tāpasye'bhiratā bhṛśam

मया च प्रत्यभिज्ञाता वंशस्य परिकीर्तनात् ।
अस्य दुःखस्य चोत्पत्तिं भीष्ममेवेह मन्यते ।

mayā ca pratyabhijñātā vaṃśasya parikīrtanāt |
asya duḥkhasya cotpattiṃ bhīṣmameveha manyate |

भगवन्नेवमेवेह यथाह पृथिवीपतिः ।
शरीरकर्ता मातुर्मे सृञ्जयो होत्रवाहनः

bhagavannevameveha yathāha pṛthivīpatiḥ |
śarīrakartā māturme sṛñjayo hotravāhanaḥ

न ह्युत्सहे स्वनगरं प्रतियातुं तपोधन ।
अपमानभयाच्चैव व्रीडया च महामुने

na hyutsahe svanagaraṃ pratiyātuṃ tapodhana |
apamānabhayāccaiva vrīḍayā ca mahāmune

यत्तु मां भगवान्रामो वक्ष्यति द्विजसत्तम ।
तन्मे कार्यतमं कार्यमिति मे भगवन्मतिः

yattu māṃ bhagavānrāmo vakṣyati dvijasattama |
tanme kāryatamaṃ kāryamiti me bhagavanmatiḥ