Chapter 157: Seven Pandava leaders named; Balarama departs

आपगेयं महात्मानं भीष्मं शस्त्रभृतां वरम् ।
पितामहं भारतानां ध्वजं सर्वमहीक्षिताम्

āpageyaṃ mahātmānaṃ bhīṣmaṃ śastrabhṛtāṃ varam |
pitāmahaṃ bhāratānāṃ dhvajaṃ sarvamahīkṣitām

बृहस्पतिसं बुद्ध्या क्षमया पृथिवीसमम् ।
समुद्रमिव गाम्भीर्ये हिमवन्तमिव स्थिरम्

bṛhaspatisaṃ buddhyā kṣamayā pṛthivīsamam |
samudramiva gāmbhīrye himavantamiva sthiram

प्रजापतिमिवौदार्ये तेजसा भास्करोपमम् ।
महेन्द्रमिव शत्रूणां ध्वंसनं शरवृष्टिभिः

prajāpatimivaudārye tejasā bhāskaropamam |
mahendramiva śatrūṇāṃ dhvaṃsanaṃ śaravṛṣṭibhiḥ

रणयज्ञे प्रवितते सुभीमे लोमहर्षणे ।
दीक्षितं चिररात्राय श्रुत्वा तत्र युधिष्ठिरः

raṇayajñe pravitate subhīme lomaharṣaṇe |
dīkṣitaṃ cirarātrāya śrutvā tatra yudhiṣṭhiraḥ

किमब्रवीन्महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
भीमसेनार्जुनौ वापि कृष्णो वा प्रत्यभाषत

kimabravīnmahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
bhīmasenārjunau vāpi kṛṣṇo vā pratyabhāṣata

आपद्धर्मार्थकुशलो महाबुद्धिर्युधिष्ठिरः ।
सर्वान्भ्रातॄन्समानीय वासुदेवं च शाश्वतम्

āpaddharmārthakuśalo mahābuddhiryudhiṣṭhiraḥ |
sarvānbhrātṝnsamānīya vāsudevaṃ ca śāśvatam

उवाच वदतां श्रेष्ठः सान्त्वपूर्वमिदं वचः ।
पर्याक्रामत सैन्यानि यत्तास्तिष्ठत दंशिताः

uvāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ |
paryākrāmata sainyāni yattāstiṣṭhata daṃśitāḥ

पितामहेन वो युद्धं पूर्वमेव भविष्यति ।
तस्मात्सप्तसु सेनासु प्रणेतॄन्मम पश्यत

pitāmahena vo yuddhaṃ pūrvameva bhaviṣyati |
tasmātsaptasu senāsu praṇetṝnmama paśyata

यथार्हति भवान्वक्तुमस्मिन्काले ह्युपस्थिते ।
तथेदमर्थवद्वाक्यमुक्तं ते भरतर्षभ

yathārhati bhavānvaktumasminkāle hyupasthite |
tathedamarthavadvākyamuktaṃ te bharatarṣabha

रोचते मे महाबाहो क्रियतां यदनन्तरम् ।
नायकास्तव सेनायां क्रियन्तामिह सप्त वै

rocate me mahābāho kriyatāṃ yadanantaram |
nāyakāstava senāyāṃ kriyantāmiha sapta vai

ततो द्रुपदमानाय्य विराटं शिनिपुङ्गवम् ।
धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं धृष्टकेतुं च पार्थिव ।
शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं सहदेवं च मागधम्

tato drupadamānāyya virāṭaṃ śinipuṅgavam |
dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyaṃ dhṛṣṭaketuṃ ca pārthiva |
śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ sahadevaṃ ca māgadham

एतान्सप्त महाभागान्वीरान्युद्धाभिकाङ्क्षिणः ।
सेनाप्रणेतॄन्विधिवदभ्यषिञ्चद्युधिष्ठिरः

etānsapta mahābhāgānvīrānyuddhābhikāṅkṣiṇaḥ |
senāpraṇetṝnvidhivadabhyaṣiñcadyudhiṣṭhiraḥ

सर्वसेनापतिं चात्र धृष्टद्युम्नं चकार ह ।
द्रोणान्तहेतोरुत्पन्नो य इद्धाञ्जातवेदसः

sarvasenāpatiṃ cātra dhṛṣṭadyumnaṃ cakāra ha |
droṇāntahetorutpanno ya iddhāñjātavedasaḥ

सर्वेषामेव तेषां तु समस्तानां महात्मनाम् ।
सेनापतिपतिं चक्रे गडाकेशं धनञ्जयम्

sarveṣāmeva teṣāṃ tu samastānāṃ mahātmanām |
senāpatipatiṃ cakre gaḍākeśaṃ dhanañjayam

अर्जुनस्यापि नेता च संयन्ता चैव वाजिनाम् ।
सङ्कर्णणानुजः श्रीमान्महाबुद्धिर्जनार्दनः

arjunasyāpi netā ca saṃyantā caiva vājinām |
saṅkarṇaṇānujaḥ śrīmānmahābuddhirjanārdanaḥ

तद्दृष्ट्वोपस्थितं युद्धं समासन्नं महात्ययम् ।
प्राविशद्भवनं राज्ञः पाण्डवानां हलायुधः

taddṛṣṭvopasthitaṃ yuddhaṃ samāsannaṃ mahātyayam |
prāviśadbhavanaṃ rājñaḥ pāṇḍavānāṃ halāyudhaḥ

सहाक्रूरप्रभृतिभिर्ददसाम्बोद्धवादिभिः ।
रौक्मिणेयाहुकसुतैश्चारुदेष्णपुरोगमैः

sahākrūraprabhṛtibhirdadasāmboddhavādibhiḥ |
raukmiṇeyāhukasutaiścārudeṣṇapurogamaiḥ

वृष्णिमुख्यैरधिगतैर्व्याघ्रैरिव बलोत्कटैः ।
अभिगुप्तो महाबाहुर्मरुद्भिरिव वासवः

vṛṣṇimukhyairadhigatairvyāghrairiva balotkaṭaiḥ |
abhigupto mahābāhurmarudbhiriva vāsavaḥ

नीलकौशेयवसनः कैलासशिखरोपमः ।
सिंहखेलगतिः श्रीमान्मदरक्तान्तलोचनः

nīlakauśeyavasanaḥ kailāsaśikharopamaḥ |
siṃhakhelagatiḥ śrīmānmadaraktāntalocanaḥ

तं दृष्ट्वा धर्मराजश्च केशवश्च महाद्युतिः ।
उदतिष्ठत्ततः पार्थो भीमकर्मा वृकोदरः

taṃ dṛṣṭvā dharmarājaśca keśavaśca mahādyutiḥ |
udatiṣṭhattataḥ pārtho bhīmakarmā vṛkodaraḥ

गाण्डीवधन्वा ये चान्ये राजानस्तत्र केचन ।
पूजयाञ्चक्रिरे ते वै समायान्तं हलायुधम्

gāṇḍīvadhanvā ye cānye rājānastatra kecana |
pūjayāñcakrire te vai samāyāntaṃ halāyudham

ततस्तं पाण्डवो राजा करे पस्पर्श पाणिना ।
वासुदेवपुरोगास्तं सर्व एवाभ्यवादयन्

tatastaṃ pāṇḍavo rājā kare pasparśa pāṇinā |
vāsudevapurogāstaṃ sarva evābhyavādayan

विराटद्रुपदौ वृद्धावभिवाद्य हलायुधः ।
युधिष्ठिरेण सहित उपाविशदरिन्दमः

virāṭadrupadau vṛddhāvabhivādya halāyudhaḥ |
yudhiṣṭhireṇa sahita upāviśadarindamaḥ

ततस्तेषूपविष्टेषु पार्थिवेषु समन्ततः ।
वासुदेवमभिप्रेक्ष्य रौहिणेयोऽभ्यभाषत

tatasteṣūpaviṣṭeṣu pārthiveṣu samantataḥ |
vāsudevamabhiprekṣya rauhiṇeyo'bhyabhāṣata

भवितायं महारौद्रो दारुणः पुरुषक्षयः ।
दिष्टमेतद्ध्रुवं मन्ये न शक्यमतिवर्तितुम्

bhavitāyaṃ mahāraudro dāruṇaḥ puruṣakṣayaḥ |
diṣṭametaddhruvaṃ manye na śakyamativartitum

तस्माद्युद्धात्समुत्तीर्णानपि वः समुहृञ्जानान् ।
अरोगानक्षतैर्देहैर्द्रष्टास्मीति मतिर्मम

tasmādyuddhātsamuttīrṇānapi vaḥ samuhṛñjānān |
arogānakṣatairdehairdraṣṭāsmīti matirmama

समेतं पार्थिवं क्षत्रं कालपक्वमसंशयम् ।
विमर्दश्च महान्भावी मांसशोणितकदर्दमः

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kālapakvamasaṃśayam |
vimardaśca mahānbhāvī māṃsaśoṇitakadardamaḥ

उक्तो मया वासुदेवः पुनः पुनरुपह्वरे ।
संबन्धिषु समां वृत्तिं वर्तस्व मधुसूदन

ukto mayā vāsudevaḥ punaḥ punarupahvare |
saṃbandhiṣu samāṃ vṛttiṃ vartasva madhusūdana

पाण्डवा हि यथास्माकं तथा दुर्योधनो नृपः ।
तस्यापि क्रियतां साह्यं स पर्येति पुनःपुनः

pāṇḍavā hi yathāsmākaṃ tathā duryodhano nṛpaḥ |
tasyāpi kriyatāṃ sāhyaṃ sa paryeti punaḥpunaḥ

तच्च मे नाकरोद्वाक्यं त्वदर्थे मधुसूदनः ।
निर्विष्टः सर्वभावेन धनञ्जयमवेक्ष्य ह

tacca me nākarodvākyaṃ tvadarthe madhusūdanaḥ |
nirviṣṭaḥ sarvabhāvena dhanañjayamavekṣya ha

ध्रुवो जयः पाण्डवानामिति मे निश्चिता मतिः ।
तथा ह्यभिनिवेशोऽयं वासुदेवस्य भारत

dhruvo jayaḥ pāṇḍavānāmiti me niścitā matiḥ |
tathā hyabhiniveśo'yaṃ vāsudevasya bhārata

न चाहमृत्सहे कृष्णमृते लोकमुदीक्षितुम् ।
ततोऽहमनुवर्तामि केशवस्य चिकीर्षितम्

na cāhamṛtsahe kṛṣṇamṛte lokamudīkṣitum |
tato'hamanuvartāmi keśavasya cikīrṣitam

उभौ शिष्यौ हि मे वीरौ गदायद्धविशारदौ ।
तुल्यस्नेहोऽस्म्यतो भीते तथा दुर्योधने नृपे

ubhau śiṣyau hi me vīrau gadāyaddhaviśāradau |
tulyasneho'smyato bhīte tathā duryodhane nṛpe

तस्माद्यास्यामि तीर्थानि सरस्वत्या निषेवितुम् ।
न हि शक्ष्यामि कौरव्यान्नश्यमानानवेक्षितुम्

tasmādyāsyāmi tīrthāni sarasvatyā niṣevitum |
na hi śakṣyāmi kauravyānnaśyamānānavekṣitum

एवमुक्त्वा महाबाहुरनुज्ञातश्च पाण्डवैः ।
तीर्थयात्रां ययौ रामो निवर्त्य मधुसूदनम्

evamuktvā mahābāhuranujñātaśca pāṇḍavaiḥ |
tīrthayātrāṃ yayau rāmo nivartya madhusūdanam