Chapter 148: Drona, Vidura and Gandhari rebuke Duryodhana

भीष्मेणोक्ते ततो द्रोणो दुर्योधनमभाषत ।
मध्ये नृपाणां भद्रं ते वचनं वचनक्षमः

bhīṣmeṇokte tato droṇo duryodhanamabhāṣata |
madhye nṛpāṇāṃ bhadraṃ te vacanaṃ vacanakṣamaḥ

प्रातीपः शन्तनुस्तात कुलस्यार्थे यथा स्थितः ।
यथा देवव्रतो भीष्मः कुलस्यार्थे स्थितोऽभवत्

prātīpaḥ śantanustāta kulasyārthe yathā sthitaḥ |
yathā devavrato bhīṣmaḥ kulasyārthe sthito'bhavat

तथा पाण्डुर्नरपतिः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ।
राजा कुरूणां धर्मात्मा सुव्रतः सुसमाहिताः

tathā pāṇḍurnarapatiḥ satyasandho jitendriyaḥ |
rājā kurūṇāṃ dharmātmā suvrataḥ susamāhitāḥ

ज्येष्ठाय राज्यमददद्धृतराष्ट्राय धीमते ।
यवीयसे तथा क्षत्रे कुरूणां वंशवर्धनः ।

jyeṣṭhāya rājyamadadaddhṛtarāṣṭrāya dhīmate |
yavīyase tathā kṣatre kurūṇāṃ vaṃśavardhanaḥ |

ततः सिंहासने राजन्स्थापयित्वैनमच्युतम् ॥
वनं जगाम कौरव्यो भार्याभ्यां सहितो नृपः

tataḥ siṃhāsane rājansthāpayitvainamacyutam ||
vanaṃ jagāma kauravyo bhāryābhyāṃ sahito nṛpaḥ

नीचैः स्थित्वा तु विदुर उपास्ते स्म विनीतवत् ।
प्रेष्यवत्पुरुषव्याघ्रो वालव्यजनमुत्क्षिपन्

nīcaiḥ sthitvā tu vidura upāste sma vinītavat |
preṣyavatpuruṣavyāghro vālavyajanamutkṣipan

ततः सर्वाः प्रजास्तात धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
अन्वपद्यन्त विधिवद्यथा पाण्डुं जनाधिपम्

tataḥ sarvāḥ prajāstāta dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram |
anvapadyanta vidhivadyathā pāṇḍuṃ janādhipam

विसृज्य धृतराष्ट्राय राज्यं स विदुराय च ।
चचार पृथिवीं पाण्डुः सर्वां परपुरञ्जयः

visṛjya dhṛtarāṣṭrāya rājyaṃ sa vidurāya ca |
cacāra pṛthivīṃ pāṇḍuḥ sarvāṃ parapurañjayaḥ

कोशसंवनने दाने भृत्यानां चान्ववेक्षणे ।
भरणे चैव सर्वस्य विदुरः सत्यसङ्गरः

kośasaṃvanane dāne bhṛtyānāṃ cānvavekṣaṇe |
bharaṇe caiva sarvasya viduraḥ satyasaṅgaraḥ

सन्धिविग्रहसंयुक्तो राज्ञां संवाहनक्रियाः ।
अवैक्षत महातेजा भीष्मः परपुरञ्जयः

sandhivigrahasaṃyukto rājñāṃ saṃvāhanakriyāḥ |
avaikṣata mahātejā bhīṣmaḥ parapurañjayaḥ

सिंहासनस्थो नृपतिर्धृतराष्ट्रो महाबलः ।
अन्वास्यमानः सततं विदुरेण महात्मना

siṃhāsanastho nṛpatirdhṛtarāṣṭro mahābalaḥ |
anvāsyamānaḥ satataṃ vidureṇa mahātmanā

कथं तस्य कुले जातः कुलभेदं व्यवस्यसि ।
संभूय भ्रातृभिः सार्धं भुङ्क्ष भोगाञ्जनाधिप

kathaṃ tasya kule jātaḥ kulabhedaṃ vyavasyasi |
saṃbhūya bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ bhuṅkṣa bhogāñjanādhipa

ब्रवीम्यहं न कार्पण्यान्नार्थहेतोः कथञ्चन ।
भीष्मेण दत्तमिच्छामि न त्वया राजसत्तम

bravīmyahaṃ na kārpaṇyānnārthahetoḥ kathañcana |
bhīṣmeṇa dattamicchāmi na tvayā rājasattama

नाहं त्वत्तोऽभिकाङ्क्षिष्ये वृत्त्युपायं जनाधिप ।
यतो भीष्मस्ततो द्रोणो यद्भीष्मस्त्वाह तत्कुरु

nāhaṃ tvatto'bhikāṅkṣiṣye vṛttyupāyaṃ janādhipa |
yato bhīṣmastato droṇo yadbhīṣmastvāha tatkuru

दीयतां पाण्डुपुत्रेभ्यो राज्यार्धमरिकर्शन ।
सममाचार्यकं तात तव तेषां च मे सदा

dīyatāṃ pāṇḍuputrebhyo rājyārdhamarikarśana |
samamācāryakaṃ tāta tava teṣāṃ ca me sadā

अश्वत्थामा यथा मह्यं तथा श्वेतहयो मम ।
बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः

aśvatthāmā yathā mahyaṃ tathā śvetahayo mama |
bahunā kiṃ pralāpena yato dharmastato jayaḥ

एवमुक्ते महाराज द्रोणेनामिततेजसा ।
व्याजहार ततो वाक्यं विदुरः सत्यसङ्गरः ।
पितुर्वदनमन्वीक्ष्य परिवृत्त्य च धर्मवित्

evamukte mahārāja droṇenāmitatejasā |
vyājahāra tato vākyaṃ viduraḥ satyasaṅgaraḥ |
piturvadanamanvīkṣya parivṛttya ca dharmavit

देवव्रत निबोधेदं वचनं मम भाषतः ।
प्रनष्टः कौरवो वंशस्त्वयायं पुनरुद्धृतः

devavrata nibodhedaṃ vacanaṃ mama bhāṣataḥ |
pranaṣṭaḥ kauravo vaṃśastvayāyaṃ punaruddhṛtaḥ

तन्मे विलपमानस्य वचनं समुपेक्षसे ।
कोयं दुर्योधनो नाम कुलेऽस्मिन्कुलपांसनः

tanme vilapamānasya vacanaṃ samupekṣase |
koyaṃ duryodhano nāma kule'sminkulapāṃsanaḥ

यस्य लोभाभिभूतस्य मतिं समनुवर्तसे ।
अनार्यस्याकृतज्ञस्य लोभेन हृतचेतसः ।
अतिक्रामति यः शास्त्रं पितुर्धर्मार्थदर्शिनः

yasya lobhābhibhūtasya matiṃ samanuvartase |
anāryasyākṛtajñasya lobhena hṛtacetasaḥ |
atikrāmati yaḥ śāstraṃ piturdharmārthadarśinaḥ

एते नश्यन्ति कुरवो दुर्योधनकृतेन वै ।
यथा ते न प्रणश्येयुर्महाराज तथा कुरु

ete naśyanti kuravo duryodhanakṛtena vai |
yathā te na praṇaśyeyurmahārāja tathā kuru

मां चैव धृतराष्ट्रं च पूर्वमेव महामते ।
चित्रकार इवालेख्यं कृत्वा स्थापितवानसि

māṃ caiva dhṛtarāṣṭraṃ ca pūrvameva mahāmate |
citrakāra ivālekhyaṃ kṛtvā sthāpitavānasi

प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा यथा संहरते तथा ।
नोपेक्षश्व महाबाहो पश्यमानः कुलक्षयम्

prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā yathā saṃharate tathā |
nopekṣaśva mahābāho paśyamānaḥ kulakṣayam

अथ तेऽद्य मतिर्नष्टा विनाशे प्रत्युपस्थिते ।
वनं गच्छ मया सार्धं धृतराष्ट्रेण चैव ह

atha te'dya matirnaṣṭā vināśe pratyupasthite |
vanaṃ gaccha mayā sārdhaṃ dhṛtarāṣṭreṇa caiva ha

बद्ध्वा वा निकृतिप्रज्ञं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिम् ।
शाधीदं राज्यमद्याशु पाण्डवैरभिरक्षितम्

baddhvā vā nikṛtiprajñaṃ dhārtarāṣṭraṃ sudurmatim |
śādhīdaṃ rājyamadyāśu pāṇḍavairabhirakṣitam

प्रसीद राजशार्दूल विनाशो दृश्यते महान् ।
पाण्डवानां कुरूणां च राज्ञाममिततेजसाम्

prasīda rājaśārdūla vināśo dṛśyate mahān |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca rājñāmamitatejasām

विररामैवमुक्त्वा तु विदुरो दीनमानसः ।
प्रध्यायमानः स तदा निःश्वसंश्च पुनः पुनः

virarāmaivamuktvā tu viduro dīnamānasaḥ |
pradhyāyamānaḥ sa tadā niḥśvasaṃśca punaḥ punaḥ

ततोऽस्य राज्ञः सुबलस्य पुत्री
धर्मार्थयुक्तं कुलनाशमीता ।
दुर्योधनं पापमतिं नृशंसं
राज्ञां समक्षं सुतमाह कोपात्

tato'sya rājñaḥ subalasya putrī
dharmārthayuktaṃ kulanāśamītā |
duryodhanaṃ pāpamatiṃ nṛśaṃsaṃ
rājñāṃ samakṣaṃ sutamāha kopāt

ये पार्थिवा राजसभां प्रविष्टा
ब्रह्मर्षयो ये च सभासदोऽन्ये ।
श्रृण्वन्तु वक्ष्यामि तवापराधं
पापस्य सामात्यपरिच्छदस्य

ye pārthivā rājasabhāṃ praviṣṭā
brahmarṣayo ye ca sabhāsado'nye |
śrṛṇvantu vakṣyāmi tavāparādhaṃ
pāpasya sāmātyaparicchadasya

राज्यं कुरूणामनुरूपभोज्यं
क्रमागतो नः कुलधर्म एषः ।
त्वं पापबुद्धेऽतिनृशंसकर्मन्
राज्यं कुरूणामनयाद्विहंसि

rājyaṃ kurūṇāmanurūpabhojyaṃ
kramāgato naḥ kuladharma eṣaḥ |
tvaṃ pāpabuddhe'tinṛśaṃsakarman
rājyaṃ kurūṇāmanayādvihaṃsi

राज्ये स्थितो धृतराष्ट्रो मनीषी
तस्यानुजो विदुरो दीर्घदर्शी ।
एतावतिक्रम्य कथं नृपत्वं
दुर्योधन प्रार्थयसेऽद्य मोहात्

rājye sthito dhṛtarāṣṭro manīṣī
tasyānujo viduro dīrghadarśī |
etāvatikramya kathaṃ nṛpatvaṃ
duryodhana prārthayase'dya mohāt

राजा च क्षत्ता च महानुभावौ
भीष्मे स्थिते परवन्तौ भवेताम् ।
अयं तु धर्मज्ञतया महात्मा
न राज्यकामो नृवरो नदीजः

rājā ca kṣattā ca mahānubhāvau
bhīṣme sthite paravantau bhavetām |
ayaṃ tu dharmajñatayā mahātmā
na rājyakāmo nṛvaro nadījaḥ

राज्य तु पाण्डोरिदमप्रधृष्यं
तस्याद्य पुत्राः प्रभवन्ति नान्ये ।
राज्यं तदेतन्निखिलं पाण्डवानां
पैतामहं पुत्रपौत्रानुगामि

rājya tu pāṇḍoridamapradhṛṣyaṃ
tasyādya putrāḥ prabhavanti nānye |
rājyaṃ tadetannikhilaṃ pāṇḍavānāṃ
paitāmahaṃ putrapautrānugāmi

यद्वै ब्रूते कुरुमुख्यो महात्मा
देवव्रतः सत्यसन्धो मनीषी ।
सर्वं तदस्माभिरहत्य कार्यं
राज्यं स्वधर्मान्परिपालयद्भिः

yadvai brūte kurumukhyo mahātmā
devavrataḥ satyasandho manīṣī |
sarvaṃ tadasmābhirahatya kāryaṃ
rājyaṃ svadharmānparipālayadbhiḥ

अनुज्ञया चाथ महाव्रतस्य
ब्रूयान्नृपोऽयं विदुरस्तथैव ।
कार्यं भवेत्तत्सुहृद्भिर्नियोज्यं
धर्मं पुरस्कृत्य सुदीर्घकालम्

anujñayā cātha mahāvratasya
brūyānnṛpo'yaṃ vidurastathaiva |
kāryaṃ bhavettatsuhṛdbhirniyojyaṃ
dharmaṃ puraskṛtya sudīrghakālam

न्यायागतं राज्यमिदं कुरूणां
युधिष्ठिरः शास्तु वै धर्मपुत्रः ।
प्रचोदितो धृतराष्ट्रेण राज्ञा
पुरस्कृतः शान्तनवेन चैव

nyāyāgataṃ rājyamidaṃ kurūṇāṃ
yudhiṣṭhiraḥ śāstu vai dharmaputraḥ |
pracodito dhṛtarāṣṭreṇa rājñā
puraskṛtaḥ śāntanavena caiva