Chapter 131: Shri Krishna reveals the Vishvarupa in the sabha

विदुरेणैवमुक्तस्तु केशवः शत्रुपूगहा ।
दुर्योधनं धार्तराष्ट्रमभ्यभाषत वीर्यवान्

vidureṇaivamuktastu keśavaḥ śatrupūgahā |
duryodhanaṃ dhārtarāṣṭramabhyabhāṣata vīryavān

एकोऽहमिति यन्मोहान्मन्यसे मां सुयोधन ।
परिभूय सुदुर्बुद्धे ग्रहीतुं मां चिकीर्षसि

eko'hamiti yanmohānmanyase māṃ suyodhana |
paribhūya sudurbuddhe grahītuṃ māṃ cikīrṣasi

इहैव पाण्डवाः सर्वे तथैवान्धकवृष्णयः ।
इहादित्याश्च रुद्राश्च वसवश्च महर्षिभिः

ihaiva pāṇḍavāḥ sarve tathaivāndhakavṛṣṇayaḥ |
ihādityāśca rudrāśca vasavaśca maharṣibhiḥ

एवमुक्त्वा जाहासोच्चैः केशवः परवीरहा ।
तस्य संस्मयतः शौरेर्विद्युद्रूपा महात्मनः ।
युगपच्च विनिष्पेतुः साक्षात्सर्वास्तु देवताः

evamuktvā jāhāsoccaiḥ keśavaḥ paravīrahā |
tasya saṃsmayataḥ śaurervidyudrūpā mahātmanaḥ |
yugapacca viniṣpetuḥ sākṣātsarvāstu devatāḥ

अङ्गुष्ठमात्रास्त्रिदशा बभूवुः पावकार्चिषः ।
तस्य ब्रह्मा ललाटस्थो रुद्रो वक्षसि चाभवत्

aṅguṣṭhamātrāstridaśā babhūvuḥ pāvakārciṣaḥ |
tasya brahmā lalāṭastho rudro vakṣasi cābhavat

लोकपाला भुजेष्वासन्नग्निरास्यादजायत ।
आदित्याश्चैव साध्याश्च वसवोऽथाश्विनावपि

lokapālā bhujeṣvāsannagnirāsyādajāyata |
ādityāścaiva sādhyāśca vasavo'thāśvināvapi

मरुतश्च सहेन्द्रेण विश्वेदेवास्तथैव च ।
बभूवुश्चैव यक्षाश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः

marutaśca sahendreṇa viśvedevāstathaiva ca |
babhūvuścaiva yakṣāśca gandharvoragarākṣasāḥ

प्रादुरास्तां तथा दोर्भ्यां सङ्कर्षणधनञ्जयौ ।
दक्षिणेऽथार्जुनो धन्वी हली रामश्च सव्यतः

prādurāstāṃ tathā dorbhyāṃ saṅkarṣaṇadhanañjayau |
dakṣiṇe'thārjuno dhanvī halī rāmaśca savyataḥ

भीमो युधिष्ठिरश्चैव माद्रीपुत्रौ च पृष्ठतः ।
अन्धका वृष्णयश्चैव प्रद्युम्नपरमुखास्ततः

bhīmo yudhiṣṭhiraścaiva mādrīputrau ca pṛṣṭhataḥ |
andhakā vṛṣṇayaścaiva pradyumnaparamukhāstataḥ

अग्रे बभूवुः कृष्णस्य समुद्यतमहायुधाः ।
शङ्खचक्रगदाशक्तिशार्ङ्गलाङ्गलनन्दकाः

agre babhūvuḥ kṛṣṇasya samudyatamahāyudhāḥ |
śaṅkhacakragadāśaktiśārṅgalāṅgalanandakāḥ

अदृश्यन्तोद्यतान्येव सर्वप्रहरणानि च ।
नानाबाहुषु कृष्णस्य दीप्यमानानि सर्वशः

adṛśyantodyatānyeva sarvapraharaṇāni ca |
nānābāhuṣu kṛṣṇasya dīpyamānāni sarvaśaḥ

नेत्राभ्यां नासिकाभ्यां च श्रोत्राभ्यां च समन्ततः ।
प्रादुरासन्महारौद्राः सधूमाः पावकार्चिषः

netrābhyāṃ nāsikābhyāṃ ca śrotrābhyāṃ ca samantataḥ |
prādurāsanmahāraudrāḥ sadhūmāḥ pāvakārciṣaḥ

रोमकूपेषु च तथा सूर्यस्येव मरीचयः ।
सहस्रचरणः श्रीमाञ्शतबाहुः सहस्रदृक्

romakūpeṣu ca tathā sūryasyeva marīcayaḥ |
sahasracaraṇaḥ śrīmāñśatabāhuḥ sahasradṛk

तस्य वै नागलोकश्च गुल्फाधो ददृशे तदा ।
चन्द्रसूर्यौ तथा नेत्रे ग्रहः वै सर्वतः स्थिताः

tasya vai nāgalokaśca gulphādho dadṛśe tadā |
candrasūryau tathā netre grahaḥ vai sarvataḥ sthitāḥ

ऊर्ध्वलोकाश्च सर्वेऽपि कुक्षौ तस्य व्यवस्थिताः ।
सरितः सागराश्चैव स्वेदस्तस्य महात्मनः

ūrdhvalokāśca sarve'pi kukṣau tasya vyavasthitāḥ |
saritaḥ sāgarāścaiva svedastasya mahātmanaḥ

अस्थीनि पर्वताः सर्वे वृक्षा रोमाणि तस्य हि ।
निमेषणं रात्र्यहनी जिह्वायां शारदा तथा

asthīni parvatāḥ sarve vṛkṣā romāṇi tasya hi |
nimeṣaṇaṃ rātryahanī jihvāyāṃ śāradā tathā

तं दृष्ट्वा घोरमात्मानं केशवस्य महात्मनः ।
न्यमीलयन्त नेत्राणि राजानस्त्रस्तचेतसः

taṃ dṛṣṭvā ghoramātmānaṃ keśavasya mahātmanaḥ |
nyamīlayanta netrāṇi rājānastrastacetasaḥ

ऋत द्रोणं च भीष्मं च विदुरं च महामतिम् ।
संजयं धृतराष्ट्रं च ऋषींश्चैव तपोधनान्

ṛta droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca viduraṃ ca mahāmatim |
saṃjayaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca ṛṣīṃścaiva tapodhanān

प्रादात्तेषां स भगवान्दिव्यं चक्षुर्जनार्दनः

prādātteṣāṃ sa bhagavāndivyaṃ cakṣurjanārdanaḥ

धृतराष्ट्राय प्रददौ भगवान्दिव्यचक्षुषी ।
ददर्श परमं रूपं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः

dhṛtarāṣṭrāya pradadau bhagavāndivyacakṣuṣī |
dadarśa paramaṃ rūpaṃ dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ

ततो देवाः सगन्धर्वाः किन्नराश्च महोरगाः ।
ऋषयश्च महाभागा लोकपालैः समन्विताः ।
प्रणम्य शिरसा देवं तुष्टुवुः प्राञ्जलिस्थिताः

tato devāḥ sagandharvāḥ kinnarāśca mahoragāḥ |
ṛṣayaśca mahābhāgā lokapālaiḥ samanvitāḥ |
praṇamya śirasā devaṃ tuṣṭuvuḥ prāñjalisthitāḥ

क्रोधं प्रभो संहर संहर स्वं
रूपं च यद्दर्शितमात्मसंस्थम् ।
यावत्त्विमे देवगणैः समेता
लोकाः समस्ता भुवि नाशमीयुः

krodhaṃ prabho saṃhara saṃhara svaṃ
rūpaṃ ca yaddarśitamātmasaṃstham |
yāvattvime devagaṇaiḥ sametā
lokāḥ samastā bhuvi nāśamīyuḥ

त्वं च कर्ता विकर्ता च त्वमेव परिरक्षसे ।
त्वया व्याप्तमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

tvaṃ ca kartā vikartā ca tvameva parirakṣase |
tvayā vyāptamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

कियन्मात्रा महीपालाः किंवीर्याः किंपराक्रमाः ।
तेषामर्थे महाबाहो दिव्यं रूपं प्रदर्शिवान् ।
एवमुच्चारिता वाचः सह देवार्विभुं तदा

kiyanmātrā mahīpālāḥ kiṃvīryāḥ kiṃparākramāḥ |
teṣāmarthe mahābāho divyaṃ rūpaṃ pradarśivān |
evamuccāritā vācaḥ saha devārvibhuṃ tadā

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं माधवस्य सभातले ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवर्षं पपात च

taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ mādhavasya sabhātale |
devadundubhayo neduḥ puṣpavarṣaṃ papāta ca

त्वमेव पुण्डरीकाक्ष सर्वस्य जगतो हितः ।
तस्मान्मे यादवश्रेष्ठ प्रसादं कर्तुमर्हसि

tvameva puṇḍarīkākṣa sarvasya jagato hitaḥ |
tasmānme yādavaśreṣṭha prasādaṃ kartumarhasi

भगवन्मम नेत्राभ्यामन्तर्धानं वृणे पुनः ।
भवन्तं दृष्टवानस्मि नान्यं द्रष्टुमिहोत्सहे

bhagavanmama netrābhyāmantardhānaṃ vṛṇe punaḥ |
bhavantaṃ dṛṣṭavānasmi nānyaṃ draṣṭumihotsahe

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्धृतराष्ट्रं जनार्दनः ।
अदृश्यमाने नेत्रे द्वे भवेतां कुरुनन्दन

tato'bravīnmahābāhurdhṛtarāṣṭraṃ janārdanaḥ |
adṛśyamāne netre dve bhavetāṃ kurunandana

तत्राद्भुतं महाराज धृतराष्ट्रश्च चक्षुषी ।
लब्धवान्वासुदेवाच्च विश्वरूपदिदृक्षया

tatrādbhutaṃ mahārāja dhṛtarāṣṭraśca cakṣuṣī |
labdhavānvāsudevācca viśvarūpadidṛkṣayā

लब्धचक्षुषमासीनं धृतराष्ट्रं नराधिपाः ।
विस्मिता ऋषिभिः सार्धं तुष्टुवुर्मधुसूदनम्

labdhacakṣuṣamāsīnaṃ dhṛtarāṣṭraṃ narādhipāḥ |
vismitā ṛṣibhiḥ sārdhaṃ tuṣṭuvurmadhusūdanam

चचाल च मही कृत्स्ना सागरश्चापि चुक्षुभे ।
विस्मयं परमं जग्मुः पार्थिवा भरतर्षभ

cacāla ca mahī kṛtsnā sāgaraścāpi cukṣubhe |
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ pārthivā bharatarṣabha

ततः स पुरुषव्याघ्रः सञ्जहार वपुः स्वकम् ।
तां दिव्यामद्भुतां चित्रामृद्धिमत्तामरिन्दमः

tataḥ sa puruṣavyāghraḥ sañjahāra vapuḥ svakam |
tāṃ divyāmadbhutāṃ citrāmṛddhimattāmarindamaḥ

ततः सात्यकिमादाय पाणौ विदुरमेव च ।
ऋषिभिस्तैरनुज्ञातो निर्ययौ मधुसूदनः

tataḥ sātyakimādāya pāṇau vidurameva ca |
ṛṣibhistairanujñāto niryayau madhusūdanaḥ

ऋषयोऽन्तर्हिता जग्मुस्ततस्ते नारदादयः ।
तस्मिन्कोलाहले वृत्ते तदद्भुतमिवाभवत्

ṛṣayo'ntarhitā jagmustataste nāradādayaḥ |
tasminkolāhale vṛtte tadadbhutamivābhavat

तं प्रस्थितमभिप्रेक्ष्य कौरवाः सह राजभिः ।
अनुजग्मुर्नरव्याघ्रं देवा इव शतक्रतम्

taṃ prasthitamabhiprekṣya kauravāḥ saha rājabhiḥ |
anujagmurnaravyāghraṃ devā iva śatakratam

अचिन्तयन्नमेयात्मा सर्वं तद्राजमण्डलम् ।
निश्चक्राम ततः शौरिः सधूम इव पावकः

acintayannameyātmā sarvaṃ tadrājamaṇḍalam |
niścakrāma tataḥ śauriḥ sadhūma iva pāvakaḥ

ततो रथेन शुभ्रेण महता किङ्किणीकिना ।
हेमजालविचित्रेण लघुना मेघनादिना

tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā |
hemajālavicitreṇa laghunā meghanādinā

सूपस्करेण शुभ्रेण वैयाघ्रेण वरूथिना ।
शैब्यसुग्रीवयुक्तेन प्रत्यदृश्यत दारुकः

sūpaskareṇa śubhreṇa vaiyāghreṇa varūthinā |
śaibyasugrīvayuktena pratyadṛśyata dārukaḥ

तथैव रथमास्थाय कृतवर्मा महारथः ।
वृष्णीनां संमतो वीरो हार्दिक्यः समदृश्यत

tathaiva rathamāsthāya kṛtavarmā mahārathaḥ |
vṛṣṇīnāṃ saṃmato vīro hārdikyaḥ samadṛśyata

उपस्थितरथं शौरिं प्रयास्यन्तमरिन्दमम् ।
धृतराष्ट्रो महाराजः पुनरेवाभ्यभाषत

upasthitarathaṃ śauriṃ prayāsyantamarindamam |
dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ punarevābhyabhāṣata

यावद्बलं मे पुत्रेषु पश्यतस्ते जनार्दन ।
प्रत्यक्षं ते न ते किंचित्परोक्षं शत्रुकर्शन

yāvadbalaṃ me putreṣu paśyataste janārdana |
pratyakṣaṃ te na te kiṃcitparokṣaṃ śatrukarśana

कुरूणां शममिच्छन्तं यतमानं च केशव ।
विदित्वैतामवस्थां मे नातिशङ्कितुमर्हसि

kurūṇāṃ śamamicchantaṃ yatamānaṃ ca keśava |
viditvaitāmavasthāṃ me nātiśaṅkitumarhasi

न मे पापोऽस्त्यभिप्रायः पाण्डवान्प्रति केशव ।
ज्ञातमेव हितं वाक्यं यन्मयोक्तः सुयोधनः

na me pāpo'styabhiprāyaḥ pāṇḍavānprati keśava |
jñātameva hitaṃ vākyaṃ yanmayoktaḥ suyodhanaḥ

जानन्ति कुरवः सर्वे राजानश्चैव पार्थिवाः ।
शमे प्रयतमानं मां सर्वयत्नेन माधव

jānanti kuravaḥ sarve rājānaścaiva pārthivāḥ |
śame prayatamānaṃ māṃ sarvayatnena mādhava

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्धृतराष्ट्रं जनार्दनः ।
द्रोणं पितामहं भीष्मं क्षत्तारं बाह्लिकं कृपम्

tato'bravīnmahābāhurdhṛtarāṣṭraṃ janārdanaḥ |
droṇaṃ pitāmahaṃ bhīṣmaṃ kṣattāraṃ bāhlikaṃ kṛpam

प्रत्यक्षमेतद्भवतां यद्वृत्तं कुरुसंसदि ।
यथा चाशिष्टवन्मन्दो रोषादद्य समुत्थितः

pratyakṣametadbhavatāṃ yadvṛttaṃ kurusaṃsadi |
yathā cāśiṣṭavanmando roṣādadya samutthitaḥ

वदत्यनीशमात्मानं धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
आपृच्छे भवतः सर्वान्गमिष्यामि युधिष्ठिरम्

vadatyanīśamātmānaṃ dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
āpṛcche bhavataḥ sarvāngamiṣyāmi yudhiṣṭhiram

आमन्त्र्य प्रस्थितं शौरिं रथस्थं पुरुषर्षभ ।
अनुजग्मुर्महेष्वासाः प्रवीरा भरतर्षभाः

āmantrya prasthitaṃ śauriṃ rathasthaṃ puruṣarṣabha |
anujagmurmaheṣvāsāḥ pravīrā bharatarṣabhāḥ

भीष्मो द्रोणः कृपः क्षत्ता धृतराष्ट्रोऽथ बाह्लिकः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च युयुत्सुश्च महारथः

bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā dhṛtarāṣṭro'tha bāhlikaḥ |
aśvatthāmā vikarṇaśca yuyutsuśca mahārathaḥ

ततो रथेन शुभ्रेण महता किङ्किणीकिना ।
कुरूणां पश्यतां द्रष्टुं स्वसारं स पितुर्ययौ

tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā |
kurūṇāṃ paśyatāṃ draṣṭuṃ svasāraṃ sa pituryayau