Chapter 23: Shalya, Bhishma and Drona on the field

एष शल्यो हतः शेते साक्षान्नकुलमातुलः ।
धर्मज्ञेन हतस्तात धर्मराजेन संयुगे

eṣa śalyo hataḥ śete sākṣānnakulamātulaḥ |
dharmajñena hatastāta dharmarājena saṃyuge

यस्त्वया स्पर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ ।
स एष निहतः शेते मद्रराजो महाबलः

yastvayā spardhate nityaṃ sarvatra puruṣarṣabha |
sa eṣa nihataḥ śete madrarājo mahābalaḥ

जयद्रथे यदि ब्रूयुरुपरोधं कथञ्चन ।
मद्रपुत्रे कथं ब्रूयुरुपरोधं विवक्षवः

jayadrathe yadi brūyuruparodhaṃ kathañcana |
madraputre kathaṃ brūyuruparodhaṃ vivakṣavaḥ

येन सङ्गृह्णता तात रथमाधिरथेर्युधि ।
जयार्थं पाण्डुपुत्राणां तदा तेजोवधः कृतः

yena saṅgṛhṇatā tāta rathamādhiratheryudhi |
jayārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tadā tejovadhaḥ kṛtaḥ

अहो धिक्फश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् ।
मुखं प्द्मपलाशाक्षं काकैरादष्टमव्रणम्

aho dhikphaśya śalyasya pūrṇacandrasudarśanam |
mukhaṃ pdmapalāśākṣaṃ kākairādaṣṭamavraṇam

एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनसप्रभा ।
आस्याद्विनिः सृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभिः

eṣā cāmīkarābhasya taptakāñcanasaprabhā |
āsyādviniḥ sṛtā jihvā bhakṣyate kṛṣṇa pakṣibhiḥ

युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशोभनम् ।
रुदन्त्यः पर्युपासन्ते मद्रराजं कुलाङ्गनाः

yudhiṣṭhireṇa nihataṃ śalyaṃ samitiśobhanam |
rudantyaḥ paryupāsante madrarājaṃ kulāṅganāḥ

एताः सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं नरर्षभम् ।
क्रोशन्त्योऽथ समासाद्य क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्

etāḥ susūkṣmavasanā madrarājaṃ nararṣabham |
krośantyo'tha samāsādya kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham

शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः स्थिताः ।
वासिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नमिवर्षभम्

śalyaṃ nipatitaṃ nāryaḥ parivāryābhitaḥ sthitāḥ |
vāsitā gṛṣṭayaḥ paṅke parimagnamivarṣabham

शल्यं शरणदं शूरं पश्येमं वृष्णिनन्दन ।
शयानं वीरशयने शरैर्विशकलीकृतम्

śalyaṃ śaraṇadaṃ śūraṃ paśyemaṃ vṛṣṇinandana |
śayānaṃ vīraśayane śarairviśakalīkṛtam

एष शैलालयो राजा भगदत्तः प्रतापवान् ।
गजाङ्कुशधरः श्रीमाञ्शेते भुवि निपातितः

eṣa śailālayo rājā bhagadattaḥ pratāpavān |
gajāṅkuśadharaḥ śrīmāñśete bhuvi nipātitaḥ

यस्य रुक्ममयी माला शिरस्येषा विराजते ।
श्वापदैर्भक्ष्यमाणस्य शोभयन्तीव मूर्धजान्

yasya rukmamayī mālā śirasyeṣā virājate |
śvāpadairbhakṣyamāṇasya śobhayantīva mūrdhajān

एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत्सुदारुणम् ।
रोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य त्वहिना यथा

etena kila pārthasya yuddhamāsītsudāruṇam |
romaharṣaṇamatyugraṃ śakrasya tvahinā yathā

योधयित्वा माहाबाहुरेष पार्थं धनञ्जयम् ।
संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः

yodhayitvā māhābāhureṣa pārthaṃ dhanañjayam |
saṃśayaṃ gamayitvā ca kuntīputreṇa pātitaḥ

यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्चन् ।
स एष निहतः शेते भीष्मो भीष्मकृदाहवे

yasya nāsti samo loke śaurye vīrye ca kaścan |
sa eṣa nihataḥ śete bhīṣmo bhīṣmakṛdāhave

पश्य शान्तनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम् ।
युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यमम्बरात्

paśya śāntanavaṃ kṛṣṇa śayānaṃ sūryavarcasam |
yugānta iva kālena pātitaṃ sūryamambarāt

एष तप्त्वा रणे शत्रूञ्शस्त्रतापेन वीर्यवान् ।
नरसूर्योऽस्तमभ्येति सूर्योऽस्तमिव केशव

eṣa taptvā raṇe śatrūñśastratāpena vīryavān |
narasūryo'stamabhyeti sūryo'stamiva keśava

शरतल्पगतं भीष्ममूर्ध्वरेतसमच्युतम् ।
शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते

śaratalpagataṃ bhīṣmamūrdhvaretasamacyutam |
śayānaṃ vīraśayane paśya śūraniṣevite

कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम् ।
आविश्य शेते भगवान्स्कन्दः शरवणं यथा

karṇinālīkanārācairāstīrya śayanottamam |
āviśya śete bhagavānskandaḥ śaravaṇaṃ yathā

अतूलपूर्णं गाङ्गेयस्त्रिभिर्बाणैः समन्वितम् ।
उपधायोपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना

atūlapūrṇaṃ gāṅgeyastribhirbāṇaiḥ samanvitam |
upadhāyopadhānāgryaṃ dattaṃ gāṇḍīvadhanvanā

पालयानः पितुः शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशाः ।
एष शान्तनवः शेते माधवाप्रतिमो युधि

pālayānaḥ pituḥ śāstramūrdhvaretā mahāyaśāḥ |
eṣa śāntanavaḥ śete mādhavāpratimo yudhi

धर्मात्मा तात सर्वज्ञः पारावर्येण निर्णये ।
अमर्त्य इव मर्त्यः सन्नेष प्राणानधारयत्

dharmātmā tāta sarvajñaḥ pārāvaryeṇa nirṇaye |
amartya iva martyaḥ sanneṣa prāṇānadhārayat

नास्ति युद्धे कृती कश्चिन्न विद्वान्‌न पराक्रमी ।
यत्र शान्तनवो भीष्मः शेतेऽद्य निहतः परैः

nāsti yuddhe kṛtī kaścinna vidvān‌na parākramī |
yatra śāntanavo bhīṣmaḥ śete'dya nihataḥ paraiḥ

स्वयमेतेन शूरेण पृच्छयमानेन पाण्डवैः ।
धर्मज्ञेनाहवे मृत्युरादिष्टः सत्यवादिना

svayametena śūreṇa pṛcchayamānena pāṇḍavaiḥ |
dharmajñenāhave mṛtyurādiṣṭaḥ satyavādinā

प्रनष्टः कुरुवंशश्च पुनर्येन समुद्वृतः ।
स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम्

pranaṣṭaḥ kuruvaṃśaśca punaryena samudvṛtaḥ |
sa gataḥ kurubhiḥ sārdhaṃ mahābuddhiḥ parābhavam

धर्मेण कुरवः केन परिद्रक्ष्यन्ति माधव ।
हते देवव्रते भीष्मे देवकल्पे नरर्षभे

dharmeṇa kuravaḥ kena paridrakṣyanti mādhava |
hate devavrate bhīṣme devakalpe nararṣabhe

अर्जुनस्य विनेतारमाचार्यं सात्यकेस्तथा ।
तं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुमुत्तमम्

arjunasya vinetāramācāryaṃ sātyakestathā |
taṃ paśya patitaṃ droṇaṃ kurūṇāṃ gurumuttamam

अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वरः ।
भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणोऽपि माधव

astraṃ caturvidhaṃ veda yathaiva tridaśeśvaraḥ |
bhārgavo vā mahāvīryastathā droṇo'pi mādhava

यस्य प्रसादाद्बीभत्सुः पाण्डवः कर्म दुष्करम् ।
चकार स हतः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन्

yasya prasādādbībhatsuḥ pāṇḍavaḥ karma duṣkaram |
cakāra sa hataḥ śete nainamastrāṇyapālayan

यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति स्म पाण्डवान् ।
सोऽयं शस्त्रभृतां श्रेष्ठो द्रोणः शस्त्रपृथक्कृतः

yaṃ purodhāya kurava āhvayanti sma pāṇḍavān |
so'yaṃ śastrabhṛtāṃ śreṣṭho droṇaḥ śastrapṛthakkṛtaḥ

यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नरिवाभवत् ।
स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावकः

yasya nirdahataḥ senāṃ gatiragnarivābhavat |
sa bhūmau nihataḥ śete śāntārciriva pāvakaḥ

धनुर्मुष्टिरशीर्णश्च हस्तावापश्च माधव ।
द्रोणस्य निहतस्यापि दृश्यते जीवतो यथा

dhanurmuṣṭiraśīrṇaśca hastāvāpaśca mādhava |
droṇasya nihatasyāpi dṛśyate jīvato yathā

वेदा यस्माच्च चत्वारः सर्वाण्यस्त्राणि केशव ।
अनपेतानि वै शूराद्यथैवादौ प्रजापतेः

vedā yasmācca catvāraḥ sarvāṇyastrāṇi keśava |
anapetāni vai śūrādyathaivādau prajāpateḥ

चन्दनार्हाविमौ तस्य बन्दिभिर्वन्दितौ शुभौ ।
गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ

candanārhāvimau tasya bandibhirvanditau śubhau |
gomāyavo vikarṣanti pādau śiṣyaśatārcitau

द्रोणं द्रुपदपुत्रेण निहतं मधुसूदन ।
कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना

droṇaṃ drupadaputreṇa nihataṃ madhusūdana |
kṛpī kṛpaṇamanvāste duḥkhopahatacetanā

तां पश्य रुदतीमार्तां मुक्तकेशीमधोमुखीम् ।
हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम्

tāṃ paśya rudatīmārtāṃ muktakeśīmadhomukhīm |
hataṃ patimupāsantīṃ droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam

बाणैर्भिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव ।
उपास्ते वै मृधे द्रोणं जटिला ब्रह्मचारिणी

bāṇairbhinnatanutrāṇaṃ dhṛṣṭadyumnena keśava |
upāste vai mṛdhe droṇaṃ jaṭilā brahmacāriṇī

प्रेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणमातुरा ।
हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी

pretakṛtye ca yatate kṛpī kṛpaṇamāturā |
hatasya samare bhartuḥ sukumārī yaśasvinī

अग्नीनाधाय विविधवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वतः ।
द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगाः

agnīnādhāya vividhavaccitāṃ prajvālya sarvataḥ |
droṇamādhāya gāyanti trīṇi sāmāni sāmagāḥ

कुर्वन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्मचारिणः ।
धनुर्भिः शक्तिभिश्चैव रथनीडैश्च माधव

kurvanti ca citāmete jaṭilā brahmacāriṇaḥ |
dhanurbhiḥ śaktibhiścaiva rathanīḍaiśca mādhava

शरैश्च विविधैरन्यैर्धक्ष्यन्ते भूरितेजसम् ।
त एते द्रोणमादाय गायन्ति च रुदन्ति च

śaraiśca vividhairanyairdhakṣyante bhūritejasam |
ta ete droṇamādāya gāyanti ca rudanti ca

सामभिस्त्रिभिरन्तस्थैरनुशंसन्ति चापरे ।
अग्नावग्निं समाधाय द्रोणं हुत्वा हुताशने

sāmabhistribhirantasthairanuśaṃsanti cāpare |
agnāvagniṃ samādhāya droṇaṃ hutvā hutāśane

गच्छन्त्यभिमुखा गङ्गां द्रोणशिष्या द्विजातयः ।
अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तथा

gacchantyabhimukhā gaṅgāṃ droṇaśiṣyā dvijātayaḥ |
apasavyāṃ citiṃ kṛtvā puraskṛtya kṛpīṃ tathā