Chapter 80: Friends, foes, ministers and the ways of kinsmen

यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् ।
पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं पितामह

yadapyalpataraṃ karma tadapyekena duṣkaram |
puruṣeṇāsahāyena kimu rājyaṃ pitāmaha

किंशीलः किंसमाचारो राज्ञो यः सचिवो भवेत् ।
कीदृशे विश्वसेद्राजा कीदृशे न च विश्वसेत्

kiṃśīlaḥ kiṃsamācāro rājño yaḥ sacivo bhavet |
kīdṛśe viśvasedrājā kīdṛśe na ca viśvaset

चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन्भवन्त्युत ।
सहार्थो भजः निश्च सहजः कृत्रिमस्तथा

caturvidhāni mitrāṇi rājñāṃ rājanbhavantyuta |
sahārtho bhajaḥ niśca sahajaḥ kṛtrimastathā

धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न द्वयोः ।
यतो धर्मस्ततो वा स्यान्मध्यस्थो वा ततो भवेत्

dharmātmā pañcamaṃ mitraṃ sa tu naikasya na dvayoḥ |
yato dharmastato vā syānmadhyastho vā tato bhavet

यो यस्यार्थो न रोचेत न तं तस्य प्रकाशयेत ।
मित्राणां प्रकृतिर्नास्ति त्वमित्राणां च भारत ।
उपकाराद्भवेन्मित्रमपकाराद्भवेदरिः

yo yasyārtho na roceta na taṃ tasya prakāśayeta |
mitrāṇāṃ prakṛtirnāsti tvamitrāṇāṃ ca bhārata |
upakārādbhavenmitramapakārādbhavedariḥ

यस्यैव हि मनुष्यस्य नरो मरणमृच्छति ।
तस्य पर्यागते काले पुनर्जीवितुमिच्छति

yasyaiva hi manuṣyasya naro maraṇamṛcchati |
tasya paryāgate kāle punarjīvitumicchati

धर्माधर्मेण राजानश्चरन्ति विजिगीषवः ।
चतुर्णां मध्यमौ श्रेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथाऽपरौ ।
सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः प्रत्यक्षं कार्यमात्मनः

dharmādharmeṇa rājānaścaranti vijigīṣavaḥ |
caturṇāṃ madhyamau śreṣṭhau nityaṃ śaṅkyau tathā'parau |
sarve nityaṃ śaṅkitavyāḥ pratyakṣaṃ kāryamātmanaḥ

न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्तव्यो मित्ररक्षणे ।
प्रमादिनं हि राजानं लोकाः परिभवन्त्युत

na hi rājñā pramādo vai kartavyo mitrarakṣaṇe |
pramādinaṃ hi rājānaṃ lokāḥ paribhavantyuta

असाधुः साधुतामेति साधुर्भवति दारुणः ।
अरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति

asādhuḥ sādhutāmeti sādhurbhavati dāruṇaḥ |
ariśca mitraṃ bhavati mitraṃ cāpi praduṣyati

अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन्को जातु विश्वसेत् ।
तस्मात्प्रधानं यत्कार्यं प्रत्यक्षं तत्समाचरेत्

anityacittaḥ puruṣastasminko jātu viśvaset |
tasmātpradhānaṃ yatkāryaṃ pratyakṣaṃ tatsamācaret

एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नो कर्मार्थनाशकः ।
अविश्वासश्च सर्वत्र मृत्युर्नापि विशिष्यते

ekāntena hi viśvāsaḥ kṛtsno karmārthanāśakaḥ |
aviśvāsaśca sarvatra mṛtyurnāpi viśiṣyate

अकालमृत्युर्विश्वासोऽविश्वसन्हि विपद्यते ।
यस्मिन्करोति विश्वासमिच्छतस्तस्य जीवति

akālamṛtyurviśvāso'viśvasanhi vipadyate |
yasminkaroti viśvāsamicchatastasya jīvati

तस्माद्विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषुचित् ।
एषा नीतिगतिस्तात लक्ष्मीश्चैषा सनातनी

tasmādviśvasitavyaṃ ca śaṅkitavyaṃ ca keṣucit |
eṣā nītigatistāta lakṣmīścaiṣā sanātanī

यं मन्येत ममाभावादिममर्थागमः स्पृशेत् ।
नित्यं तस्माच्छङ्कितव्यममित्रं तं विदुर्बुधाः

yaṃ manyeta mamābhāvādimamarthāgamaḥ spṛśet |
nityaṃ tasmācchaṅkitavyamamitraṃ taṃ vidurbudhāḥ

यस्य क्षेत्रादप्युदकं क्षेत्रमन्यस्य गच्छति ।
न तत्रानिच्छतस्तस्य भिद्येरन्सर्वसेतवः

yasya kṣetrādapyudakaṃ kṣetramanyasya gacchati |
na tatrānicchatastasya bhidyeransarvasetavaḥ

तथैवात्युदकाद्भीतस्तस्य भेदनमिच्छति ।
यमेवंलक्षणं विद्यात्तममित्रं विदुर्बुधाः

tathaivātyudakādbhītastasya bhedanamicchati |
yamevaṃlakṣaṇaṃ vidyāttamamitraṃ vidurbudhāḥ

यस्तु वृद्ध्या न तप्येत क्षये दीनतरो भवेत् ।
एतदुत्तममित्रस्य निमित्तमभिचक्षते

yastu vṛddhyā na tapyeta kṣaye dīnataro bhavet |
etaduttamamitrasya nimittamabhicakṣate

यन्मन्येत ममाभावादस्याभावो भवेदिति ।
तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं यथा पितरी वै तथा

yanmanyeta mamābhāvādasyābhāvo bhavediti |
tasminkurvīta viśvāsaṃ yathā pitarī vai tathā

तं शक्त्या वर्तमानं च सर्वतः परिबृंहयेत् ।
नित्यं क्षताद्वारयति यो धर्मेष्वपि कर्मसु

taṃ śaktyā vartamānaṃ ca sarvataḥ paribṛṃhayet |
nityaṃ kṣatādvārayati yo dharmeṣvapi karmasu

क्षताद्भीतं विजानीयादुत्तमं मित्रलक्षणम् ।
ये यस्य क्षयमिच्छन्ति ते तस्य रिपवः स्मृताः

kṣatādbhītaṃ vijānīyāduttamaṃ mitralakṣaṇam |
ye yasya kṣayamicchanti te tasya ripavaḥ smṛtāḥ

व्यसनान्नित्यभीतो यः समृद्ध्या यो न दुष्यति ।
यत्स्यादेवंविधं मित्रं तदात्मसममुच्यते

vyasanānnityabhīto yaḥ samṛddhyā yo na duṣyati |
yatsyādevaṃvidhaṃ mitraṃ tadātmasamamucyate

रूपवर्णस्वरोपेतस्तितिक्षुरनसूयकः ।
कुलीनः शीलसंपन्नः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः

rūpavarṇasvaropetastitikṣuranasūyakaḥ |
kulīnaḥ śīlasaṃpannaḥ sa te syātpratyanantaraḥ

मेधावी स्मृतिमान्दक्षः प्रकृत्या चानृशंस्यवान् ।
यो मानितोऽमानितो वा न सन्तुष्येत्कथंचन

medhāvī smṛtimāndakṣaḥ prakṛtyā cānṛśaṃsyavān |
yo mānito'mānito vā na santuṣyetkathaṃcana

ऋत्विग्वा यदि वाऽऽचार्यः सखा वाऽत्यंतसत्कृतः ।
गृहे वसेदमात्यस्ते स स्यात्परमपूजितः

ṛtvigvā yadi vā''cāryaḥ sakhā vā'tyaṃtasatkṛtaḥ |
gṛhe vasedamātyaste sa syātparamapūjitaḥ

संविद्याः परमं मित्रं प्रकृतिं चार्थधर्मयोः ।
विश्वासस्ते भवेत्तत्र यथा पितरि वै तथा

saṃvidyāḥ paramaṃ mitraṃ prakṛtiṃ cārthadharmayoḥ |
viśvāsaste bhavettatra yathā pitari vai tathā

नैव द्वौ न त्रयः कार्या न मृष्येरन्परस्परम् ।
एकार्थे हेतुभूतानां भेदो भवति सर्वदा

naiva dvau na trayaḥ kāryā na mṛṣyeranparasparam |
ekārthe hetubhūtānāṃ bhedo bhavati sarvadā

कीर्तिप्रधानो यस्त स्याद्यश्च स्यात्समये स्थितः ।
समर्थान्यश्च न द्वेष्टि नानर्थान्कुरुते च यः

kīrtipradhāno yasta syādyaśca syātsamaye sthitaḥ |
samarthānyaśca na dveṣṭi nānarthānkurute ca yaḥ

यो न कामाद्भयाल्लोभात्क्रोधाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ।
दक्षः पर्याप्तवचनः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः

yo na kāmādbhayāllobhātkrodhādvā dharmamutsṛjet |
dakṣaḥ paryāptavacanaḥ sa te syātpratyanantaraḥ

कुलीनः शीलसंपन्नस्तितिक्षुरविकत्थनः ।
शूरश्चार्यश्च विद्वांश्च प्रतिपत्तिविशारदः

kulīnaḥ śīlasaṃpannastitikṣuravikatthanaḥ |
śūraścāryaśca vidvāṃśca pratipattiviśāradaḥ

एते ह्यमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्ववस्थिताः ।
पूजिताः संबिभक्ताश्च सुसहायाः स्वनुष्ठिताः

ete hyamātyāḥ kartavyāḥ sarvakarmasvavasthitāḥ |
pūjitāḥ saṃbibhaktāśca susahāyāḥ svanuṣṭhitāḥ

कृत्स्नप्रेते विनिक्षिप्ताः प्रतिरूपेषु कर्मसु ।
युक्ता महत्सु कार्येषु श्रेयांस्युत्पादयन्त्युत

kṛtsnaprete vinikṣiptāḥ pratirūpeṣu karmasu |
yuktā mahatsu kāryeṣu śreyāṃsyutpādayantyuta

एते कर्माणि कुर्वन्ति स्पर्धमाना मिथः सदा ।
अनुतिष्ठन्ति चैवार्थमाचक्षाणाः परस्परम्

ete karmāṇi kurvanti spardhamānā mithaḥ sadā |
anutiṣṭhanti caivārthamācakṣāṇāḥ parasparam

ज्ञातिभ्यो बिभियाश्चैव मृत्योरिव यतस्तदा ।
उपराजेव राजर्धि ज्ञातिर्न सहते सदा

jñātibhyo bibhiyāścaiva mṛtyoriva yatastadā |
uparājeva rājardhi jñātirna sahate sadā

ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः ।
नान्यो ज्ञातेर्महाबाहो विनाशमभिनन्दति

ṛjormṛdorvadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ |
nānyo jñātermahābāho vināśamabhinandati

अज्ञातयोऽप्यसुखदा ज्ञातयोऽपि सुखावहाः ।
अज्ञातिमन्तं पुरुषं परे चाभिभवन्त्युत

ajñātayo'pyasukhadā jñātayo'pi sukhāvahāḥ |
ajñātimantaṃ puruṣaṃ pare cābhibhavantyuta

निकृतस्य नरैरन्यैर्ज्ञातिरेव परायणम् ।
नान्यो निकारं सहते ज्ञातिर्ज्ञातेः कदाचन

nikṛtasya narairanyairjñātireva parāyaṇam |
nānyo nikāraṃ sahate jñātirjñāteḥ kadācana

आत्मानमेव जानाति निकृतं बान्धवैपरि ।
तेषु सन्ति गुणाश्चैव नैर्गुण्यं चैव लक्ष्यते

ātmānameva jānāti nikṛtaṃ bāndhavaipari |
teṣu santi guṇāścaiva nairguṇyaṃ caiva lakṣyate

नाज्ञातिरनुगृह्णाति नाज्ञातिर्वृद्धिमश्नुते ।
उभयं ज्ञातिवर्गेषु दृश्यते साध्वसाधु च

nājñātiranugṛhṇāti nājñātirvṛddhimaśnute |
ubhayaṃ jñātivargeṣu dṛśyate sādhvasādhu ca

संमानयेत्पूजयेच्च वाचा नित्यं च कर्मणा ।
कुर्याच्च प्रियमेतेभ्यो नाप्रियं किंचिद चरेत्

saṃmānayetpūjayecca vācā nityaṃ ca karmaṇā |
kuryācca priyametebhyo nāpriyaṃ kiṃcida caret

विश्वस्तवदविश्वस्तस्तेषु वर्तेत सर्वदा
न हि दोषो गुणो वेति निरूप्यस्तेषु दृश्यते

viśvastavadaviśvastasteṣu varteta sarvadā
na hi doṣo guṇo veti nirūpyasteṣu dṛśyate

अस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्याप्रमादिनः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति ततो मित्रं भवन्त्यपि

asyaivaṃ vartamānasya puruṣasyāpramādinaḥ |
amitrāḥ saṃprasīdanti tato mitraṃ bhavantyapi

य एवं वर्तते नित्यं ज्ञातिसंबन्धिमण्डले ।
मित्रेष्वमित्रे मध्यस्थे चिरं यशसि तिष्ठति

ya evaṃ vartate nityaṃ jñātisaṃbandhimaṇḍale |
mitreṣvamitre madhyasthe ciraṃ yaśasi tiṣṭhati