Chapter 8: Arjuna praises wealth and the king's duty

अथार्जुन उवाचेदमधिक्षिप्त इवाक्षमी ।
अभिनीततरं वाक्यं दृढवादपराक्रमः

athārjuna uvācedamadhikṣipta ivākṣamī |
abhinītataraṃ vākyaṃ dṛḍhavādaparākramaḥ

दर्शयन्नैन्द्रिरात्मानमुग्रमुग्रपराक्रमः ।
स्मयमानो महातेजाः सृक्किणी परिसंलिहन्

darśayannaindrirātmānamugramugraparākramaḥ |
smayamāno mahātejāḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan

अहो दुःखमहो कृच्छ्रमहो वैक्लव्यमुत्तमम् ।
यत्कृत्वाऽमानुषं कर्म त्यजेथाः श्रियमुत्तमाम्

aho duḥkhamaho kṛcchramaho vaiklavyamuttamam |
yatkṛtvā'mānuṣaṃ karma tyajethāḥ śriyamuttamām

शत्रून्हत्वा महीं लब्ध्वा स्वधर्मेणोपपादिताम् ।
हतामित्रः कथं स त्वं त्यजेथा बुद्धिलाघवात्

śatrūnhatvā mahīṃ labdhvā svadharmeṇopapāditām |
hatāmitraḥ kathaṃ sa tvaṃ tyajethā buddhilāghavāt

क्लीबस्य हि कुतो राज्यं दीर्घसूत्रस्य वा पुनः ।
किमर्थं च महीपालानवधीः क्रोधमूर्च्छितः

klībasya hi kuto rājyaṃ dīrghasūtrasya vā punaḥ |
kimarthaṃ ca mahīpālānavadhīḥ krodhamūrcchitaḥ

यो ह्याजिजीविषेद्भैक्षं कर्मणा नैव कस्य चित् ।
समारम्भान्बुभूषेत हतस्वस्तिरकिञ्चनः ।
सर्वलोकेषु विख्यातो न पुत्रपशुसंहितः

yo hyājijīviṣedbhaikṣaṃ karmaṇā naiva kasya cit |
samārambhānbubhūṣeta hatasvastirakiñcanaḥ |
sarvalokeṣu vikhyāto na putrapaśusaṃhitaḥ

कापालीं नृप पापिष्ठां वृत्तिमासाद्य जीवतः ।
संत्यज्य राज्यमृद्धं ते लोकोऽयं किं वदिष्यति

kāpālīṃ nṛpa pāpiṣṭhāṃ vṛttimāsādya jīvataḥ |
saṃtyajya rājyamṛddhaṃ te loko'yaṃ kiṃ vadiṣyati

सर्वारम्भान्समुत्सृज्य हतस्वस्तिरकिञ्चनः ।
कस्मादाशंससे भैक्षं चर्तुं प्राकृतवत्प्रभो

sarvārambhānsamutsṛjya hatasvastirakiñcanaḥ |
kasmādāśaṃsase bhaikṣaṃ cartuṃ prākṛtavatprabho

कस्माद्राजकुले जातो जित्वा कृत्स्नां वसुंधराम् ।
धर्मार्थावखिलौ हित्वा वनं मौढ्यात्प्रतिष्ठसे

kasmādrājakule jāto jitvā kṛtsnāṃ vasuṃdharām |
dharmārthāvakhilau hitvā vanaṃ mauḍhyātpratiṣṭhase

यदीमानि हवींषीह विमथिष्यन्त्यसाधवः ।
भवता विप्रहीणत्वात्प्राप्तं त्वामेव किल्विषम्

yadīmāni havīṃṣīha vimathiṣyantyasādhavaḥ |
bhavatā viprahīṇatvātprāptaṃ tvāmeva kilviṣam

आकिञ्चन्यं मुनीनां च इति वै नहुषोऽब्रवीत् ।
कृत्वा नृशंसं ह्यधने धिगस्त्वधनतामिह

ākiñcanyaṃ munīnāṃ ca iti vai nahuṣo'bravīt |
kṛtvā nṛśaṃsaṃ hyadhane dhigastvadhanatāmiha

आश्वस्तन्यमृषीणां हि विद्यते वेद तद्भवान् ।
यं त्विमं धर्ममित्याहुर्धनादेष प्रवर्तते

āśvastanyamṛṣīṇāṃ hi vidyate veda tadbhavān |
yaṃ tvimaṃ dharmamityāhurdhanādeṣa pravartate

धर्मं स हरते तस्य धनं हरति यस्य यः ।
ह्रियमाणे धने राजन्वयं कस्य क्षमेमहि

dharmaṃ sa harate tasya dhanaṃ harati yasya yaḥ |
hriyamāṇe dhane rājanvayaṃ kasya kṣamemahi

अभिशस्तं प्रपश्यन्ति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम् ।
दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति

abhiśastaṃ prapaśyanti daridraṃ pārśvataḥ sthitam |
dāridryaṃ pātakaṃ loke kastacchaṃsitumarhati

पतितः शोच्यते राजन्निर्धनश्चापि शोच्यते ।
विशेषं नाधिगच्छामि पतितस्याधनस्य च

patitaḥ śocyate rājannirdhanaścāpi śocyate |
viśeṣaṃ nādhigacchāmi patitasyādhanasya ca

अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस्ततस्ततः ।
क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः

arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃbhṛtebhyastatastataḥ |
kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ

अर्थाद्धर्मश्च कामश्च स्वर्गश्चैव नराधिप ।
प्राणयात्राऽपि लोकस्य विना ह्यर्थं न सिध्द्यति

arthāddharmaśca kāmaśca svargaścaiva narādhipa |
prāṇayātrā'pi lokasya vinā hyarthaṃ na sidhdyati

अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः ।
विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा

arthena hi vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥ |
vicchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः

yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |
yasyārthāḥ sa pumām̐lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ

अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विधित्सितुम् ।
अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः

adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vidhitsitum |
arthairarthā nibadhyante gajairiva mahāgajāḥ

धर्मः कामश्च स्वर्गश्च हर्षः क्रोधः श्रुतं दमः ।
अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप

dharmaḥ kāmaśca svargaśca harṣaḥ krodhaḥ śrutaṃ damaḥ |
arthādetāni sarvāṇi pravartante narādhipa

धनात्कुलं प्रभवति धनाद्धर्मः प्रवर्धते ।
नाधनस्यास्त्ययं लोको न परः पुरुषोत्तम

dhanātkulaṃ prabhavati dhanāddharmaḥ pravardhate |
nādhanasyāstyayaṃ loko na paraḥ puruṣottama

नाधनो धर्मकृत्यानि यथावदनुतिष्ठति ।
धनाद्धि धर्मः स्रवति शैलादभिनदी यथा

nādhano dharmakṛtyāni yathāvadanutiṣṭhati |
dhanāddhi dharmaḥ sravati śailādabhinadī yathā

यः कृशार्थः कृशगवः कृशभृत्यः कृशांतिथिः ।
स वै राजन्कृशो नाम न शरीरकृशः कृशः

yaḥ kṛśārthaḥ kṛśagavaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśāṃtithiḥ |
sa vai rājankṛśo nāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ

अवेक्षस्व यथान्यायं पश्य देवासुरं यथा ।
राजन्किमन्यज्ज्ञातीनां वधाद्गृध्यन्ति देवताः

avekṣasva yathānyāyaṃ paśya devāsuraṃ yathā |
rājankimanyajjñātīnāṃ vadhādgṛdhyanti devatāḥ

न चेद्धर्तव्यमन्यस्य कथं तद्धर्ममारभेत् ।
एतावानेव वेदेषु निश्चयः कविभिः कृतः

na ceddhartavyamanyasya kathaṃ taddharmamārabhet |
etāvāneva vedeṣu niścayaḥ kavibhiḥ kṛtaḥ

अध्येतव्या त्रयी नित्यं भवितव्यं विपश्चिता ।
सर्वथा धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि यत्नतः

adhyetavyā trayī nityaṃ bhavitavyaṃ vipaścitā |
sarvathā dhanamāhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi yatnataḥ

द्रोहाद्देवैरवाप्तानि दिवि स्थानानि सर्वशः ।
द्रोहात्किमन्यज्ज्ञातीनां गृध्यन्ते येन देवताः

drohāddevairavāptāni divi sthānāni sarvaśaḥ |
drohātkimanyajjñātīnāṃ gṛdhyante yena devatāḥ

इति देवा व्यवसिता वेदवादाश्च शाश्वताः ।
अधीयन्तेऽध्यापयन्ते यजन्ते याजयन्ति च

iti devā vyavasitā vedavādāśca śāśvatāḥ |
adhīyante'dhyāpayante yajante yājayanti ca

कृत्स्नं तदेव तच्छ्रेयो यदप्याददतेऽन्यतः ।
न पश्यामोऽनपकृतं धनं किंचित्क्वचिद्वयम्

kṛtsnaṃ tadeva tacchreyo yadapyādadate'nyataḥ |
na paśyāmo'napakṛtaṃ dhanaṃ kiṃcitkvacidvayam

एवमेव हि राजानो यजन्ति पृथिवीमिमाम् ।
जित्वा ममेयं ब्रुवते पुत्रा इव पितृर्धनम्

evameva hi rājāno yajanti pṛthivīmimām |
jitvā mameyaṃ bruvate putrā iva pitṛrdhanam

राजर्षयोऽपि ते स्वर्ग्या धर्मो ह्येषां निरुच्यते

rājarṣayo'pi te svargyā dharmo hyeṣāṃ nirucyate

यथैव पूर्णादुदधेः स्यन्दन्त्यापो दिशो दश ।
एवं राजकुलाद्वित्तं पृथिवीं प्रतितिष्ठति

yathaiva pūrṇādudadheḥ syandantyāpo diśo daśa |
evaṃ rājakulādvittaṃ pṛthivīṃ pratitiṣṭhati

आसीदियं दिलीपस्य नृगस्य नहुषस्य च ।
अंबरीपस्य मान्धातुः पृथिवी सा त्वयि स्थिता

āsīdiyaṃ dilīpasya nṛgasya nahuṣasya ca |
aṃbarīpasya māndhātuḥ pṛthivī sā tvayi sthitā

स त्वां द्रव्यमयो यज्ञः संप्राप्तः सर्वदक्षिणः ।
तं चेन्न यजसे राजन्प्राप्तस्त्वं राज्यकिल्बिषम्

sa tvāṃ dravyamayo yajñaḥ saṃprāptaḥ sarvadakṣiṇaḥ |
taṃ cenna yajase rājanprāptastvaṃ rājyakilbiṣam

येषां राजाऽश्वमेधेन यजते दक्षिणावता ।
उपेत्य तस्यावभृथे पूताः सर्वे भवन्ति ते

yeṣāṃ rājā'śvamedhena yajate dakṣiṇāvatā |
upetya tasyāvabhṛthe pūtāḥ sarve bhavanti te

विश्वरूपो महादेवः सर्वमेधे महामखे ।
जुहाव सर्वभूतानि तथैवात्मानमात्मना

viśvarūpo mahādevaḥ sarvamedhe mahāmakhe |
juhāva sarvabhūtāni tathaivātmānamātmanā

शाश्वतोऽयं भूतिपथो नास्त्यन्तमनुशुश्रुम ।
महाजनपथं गन्ता मा राजन्कुपथं गमः

śāśvato'yaṃ bhūtipatho nāstyantamanuśuśruma |
mahājanapathaṃ gantā mā rājankupathaṃ gamaḥ