Chapter 68: Spies, forts, treaties and the seven limbs

पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यमवशिष्यते ।
कथं रक्ष्यो जनपदः कथं वध्याश्च शत्रवः

pārthivena viśeṣeṇa kiṃ kāryamavaśiṣyate |
kathaṃ rakṣyo janapadaḥ kathaṃ vadhyāśca śatravaḥ

कथं चारान्प्रयुञ्जीत वर्णान्विश्वासयेत्कथम् ।
कथं भृत्यान्कथं दारान्कथं पुत्रांश्च भारत

kathaṃ cārānprayuñjīta varṇānviśvāsayetkatham |
kathaṃ bhṛtyānkathaṃ dārānkathaṃ putrāṃśca bhārata

राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितोऽखिलम् ।
यत्कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा

rājavṛttaṃ mahārāja śṛṇuṣvāvahito'khilam |
yatkāryaṃ pārthivenādau pārthivaprakṛtena vā

आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवः ।
अजितात्मा नरपतिर्विजयेत कथं रिपून्

ātmā jeyaḥ sadā rājñā tato jeyāśca śatravaḥ |
ajitātmā narapatirvijayeta kathaṃ ripūn

एतावानात्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहः ।
जितेन्द्रियो नरपतिर्बाधितुं शक्नुयाद्रिपुन्

etāvānātmavijayaḥ pañcavargavinigrahaḥ |
jitendriyo narapatirbādhituṃ śaknuyādripun

न्यसेत गुल्मान्दुर्गेषु सन्धौ च कुरुनन्दन ।
नगरोपवने चैव पुरोद्याने तथैव च

nyaseta gulmāndurgeṣu sandhau ca kurunandana |
nagaropavane caiva purodyāne tathaiva ca

संस्थानेषु च सर्वेषु पुटेषु नगरस्य च ।
मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने

saṃsthāneṣu ca sarveṣu puṭeṣu nagarasya ca |
madhye ca naraśārdūla tathā rājaniveśane

प्रणिर्धीश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन् ।
पुंसः परीक्षितान्प्राज्ञान्क्षुत्पिपासाश्रमक्षमान्

praṇirdhīśca tataḥ kuryājjaḍāndhabadhirākṛtīn |
puṃsaḥ parīkṣitānprājñānkṣutpipāsāśramakṣamān

अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु त्रिविधेषु च ।
पुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात्समाहितः

amātyeṣu ca sarveṣu mitreṣu trividheṣu ca |
putreṣu ca mahārāja praṇidadhyātsamāhitaḥ

पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु ।
यथा न विद्युरन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते

pure janapade caiva tathā sāmantarājasu |
yathā na vidyuranyonyaṃ praṇidheyāstathā hi te

चारांश्च विद्यात्प्रहितान्परेण भरतर्षभ ।
आपणेषु विहारेषु समवायेषु वीथिषु

cārāṃśca vidyātprahitānpareṇa bharatarṣabha |
āpaṇeṣu vihāreṣu samavāyeṣu vīthiṣu

आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमे ।
वेशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च

ārāmeṣu tathodyāne paṇḍitānāṃ samāgame |
veśeṣu catvare caiva sabhāsvāvasatheṣu ca

एवं विहन्याच्चारेण परचारं विचक्षणः ।
चारे च विहते सर्वं हतं भवति भारत

evaṃ vihanyāccāreṇa paracāraṃ vicakṣaṇaḥ |
cāre ca vihate sarvaṃ hataṃ bhavati bhārata

यदा तु हीनं नृपतिर्विद्यादात्मानमात्मना ।
अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात्सन्धिं बलीयसा

yadā tu hīnaṃ nṛpatirvidyādātmānamātmanā |
amātyaiḥ saha saṃmantrya kuryātsandhiṃ balīyasā

विद्वांसः क्षत्रिया वैश्या ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ।
दण्डनीतौ तु निष्पन्ना मन्त्रिणः पृथिवीपते

vidvāṃsaḥ kṣatriyā vaiśyā brāhmaṇāśca bahuśrutāḥ |
daṇḍanītau tu niṣpannā mantriṇaḥ pṛthivīpate

प्रष्टव्यो ब्राह्मणः पूर्वं नीतिशास्त्रस्य तत्ववित् ।
पश्चात्पृच्छेत भूपालः क्षत्रियं नीतिकोविदम् ।
वैश्यशूद्रौ तथा भूयः शास्त्रज्ञौ हितकारिणौ

praṣṭavyo brāhmaṇaḥ pūrvaṃ nītiśāstrasya tatvavit |
paścātpṛccheta bhūpālaḥ kṣatriyaṃ nītikovidam |
vaiśyaśūdrau tathā bhūyaḥ śāstrajñau hitakāriṇau

अज्ञायमाने हीनत्वे सन्धिं कुर्यात्परेण वै ।
लिप्सुर्वा कंचिदेवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः

ajñāyamāne hīnatve sandhiṃ kuryātpareṇa vai |
lipsurvā kaṃcidevārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ

गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च ये ।
सन्दधीत नृपस्तैश्च राष्ट्रं धर्मेण पालयन्

guṇavanto mahotsāhā dharmajñāḥ sādhavaśca ye |
sandadhīta nṛpastaiśca rāṣṭraṃ dharmeṇa pālayan

उच्छिद्यमानमात्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिः ।
पूर्वापकारिणो हन्याल्लोकद्विष्टांश्च सर्वशः

ucchidyamānamātmānaṃ jñātvā rājā mahāmatiḥ |
pūrvāpakāriṇo hanyāllokadviṣṭāṃśca sarvaśaḥ

यो नोपकर्तुं शक्नोति नापकर्तुं महीपतिः ।
न शक्यरूपश्चोद्धर्तुमुपेक्ष्यस्तादृशो भवेत्

yo nopakartuṃ śaknoti nāpakartuṃ mahīpatiḥ |
na śakyarūpaścoddhartumupekṣyastādṛśo bhavet

यात्रां यायादविज्ञातमनाक्रन्दमनन्तरम् ।
व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः

yātrāṃ yāyādavijñātamanākrandamanantaram |
vyāsaktaṃ ca pramattaṃ ca durbalaṃ ca vicakṣaṇaḥ

यात्रामाज्ञापयेद्वीरः कल्यः पुष्टबलः सुखी ।
पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा

yātrāmājñāpayedvīraḥ kalyaḥ puṣṭabalaḥ sukhī |
pūrvaṃ kṛtvā vidhānaṃ ca yātrāyāṃ nagare tathā

न च पश्यो भवेदस्य नृपो यश्चातिवीर्यवान् ।
हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्षयंस्तत्परो वसेत्

na ca paśyo bhavedasya nṛpo yaścātivīryavān |
hīnaśca balavīryābhyāṃ karṣayaṃstatparo vaset

राष्ट्रं च पीडयेत्तस्य शस्त्राग्निविषमूर्च्छनैः ।
अमात्यवल्लभानां च विवादांस्तस्य कारयेत्

rāṣṭraṃ ca pīḍayettasya śastrāgniviṣamūrcchanaiḥ |
amātyavallabhānāṃ ca vivādāṃstasya kārayet

वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता ।
उपायैस्त्रिभिरादानमर्थस्याह बृहस्पतिः

varjanīyaṃ sadā yuddhaṃ rājyakāmena dhīmatā |
upāyaistribhirādānamarthasyāha bṛhaspatiḥ

सान्त्वेन तु प्रदानेन भेदेन च नराधिप ।
यमर्थं शक्नुयात्प्राप्तुं तेन तुष्येत पण्डितः

sāntvena tu pradānena bhedena ca narādhipa |
yamarthaṃ śaknuyātprāptuṃ tena tuṣyeta paṇḍitaḥ

आददीत बलिं चापि प्रजाभ्यः कुरुनन्दन ।
षङ्भागममितप्रज्ञस्तासामेवाभिगुप्तये

ādadīta baliṃ cāpi prajābhyaḥ kurunandana |
ṣaṅbhāgamamitaprajñastāsāmevābhiguptaye

दशाधर्मगतेभ्यो यद्वसु बह्वल्पमेव वा ।
तन्नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै

daśādharmagatebhyo yadvasu bahvalpameva vā |
tannādadīta sahasā paurāṇāṃ rakṣaṇāya vai

यथा पुत्रास्तथा पौरा द्रष्टव्यास्ते न संशयः ।
भक्तिश्चैषु न कर्तव्या व्यवहारप्रदर्शने

yathā putrāstathā paurā draṣṭavyāste na saṃśayaḥ |
bhaktiścaiṣu na kartavyā vyavahārapradarśane

श्रोतुं चैव न्यसेद्राजा प्राज्ञान्सर्वार्थदर्शिनः ।
व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं प्रतिष्ठितम्

śrotuṃ caiva nyasedrājā prājñānsarvārthadarśinaḥ |
vyavahāreṣu satataṃ tatra rājyaṃ pratiṣṭhitam

आकरे लवणे शुल्के तरे नागबले तथा ।
न्यसेदमात्यान्नृपतिः स्वाप्तान्वा पुरुषान्हितान्

ākare lavaṇe śulke tare nāgabale tathā |
nyasedamātyānnṛpatiḥ svāptānvā puruṣānhitān

सम्यग्दण्डधरो नित्यं राजा धर्ममवाप्नुयात् ।
नृपस्य सततं दण्डः सम्यग्धर्मः प्रशस्यते

samyagdaṇḍadharo nityaṃ rājā dharmamavāpnuyāt |
nṛpasya satataṃ daṇḍaḥ samyagdharmaḥ praśasyate

वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत् ।
दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत

vedavedāṅgavitprājñaḥ sutapasvī nṛpo bhavet |
dānaśīlaśca satataṃ yajñaśīlaśca bhārata

एते गुणाः समस्ताः स्युर्नृपस्य सततं स्थिराः ।
व्यवहारस्य लोपेन कुतः स्वर्गः कुतो यशः

ete guṇāḥ samastāḥ syurnṛpasya satataṃ sthirāḥ |
vyavahārasya lopena kutaḥ svargaḥ kuto yaśaḥ

यदा तु पीडितो राजा भवेद्राज्ञा बलीयसा ।
[तदाभिसंश्रयेद्दुर्गं बुद्धिमान्पृथिवीपतिः

yadā tu pīḍito rājā bhavedrājñā balīyasā |
[tadābhisaṃśrayeddurgaṃ buddhimānpṛthivīpatiḥ

विधावाक्रम्य मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ।
सामभेदान्विरोधार्थं विधानमुपकल्पयेत् ॥]

vidhāvākramya mitrāṇi vidhānamupakalpayet |
sāmabhedānvirodhārthaṃ vidhānamupakalpayet ||]

त्रिधा तु कृत्वा मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ।
घोषान्न्यसेत मार्गेषु ग्रामानुत्थापयेदपि ।
प्रवेशयेच्च तान्सर्वाञ्शाखानगरकेष्वपि

tridhā tu kṛtvā mitrāṇi vidhānamupakalpayet |
ghoṣānnyaseta mārgeṣu grāmānutthāpayedapi |
praveśayecca tānsarvāñśākhānagarakeṣvapi

ये गुप्ताश्चैव दुर्गाश्च देशास्तेषु प्रवेशयेत् ।
धनिनो बलमुख्यांश्च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः

ye guptāścaiva durgāśca deśāsteṣu praveśayet |
dhanino balamukhyāṃśca sāntvayitvā punaḥ punaḥ

सस्याभिहारं कुर्वीत स्वयमेव नराधिपः ।
असंभवे प्रवेशस्य दाहयेदग्निना भृशम्

sasyābhihāraṃ kurvīta svayameva narādhipaḥ |
asaṃbhave praveśasya dāhayedagninā bhṛśam

क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोरुपजपेन्नरान् ।
विनाशयेद्वा तत्सर्वं बलेनाथ स्वकेन वै

kṣetrastheṣu ca sasyeṣu śatrorupajapennarān |
vināśayedvā tatsarvaṃ balenātha svakena vai

नदीमार्गेषु च तथा संक्रमानवसादयेत् ।
जलं विस्रावयेत्सर्वमविस्राव्यं च दूषयेत्

nadīmārgeṣu ca tathā saṃkramānavasādayet |
jalaṃ visrāvayetsarvamavisrāvyaṃ ca dūṣayet

तदात्वेनायतीभिश्च निवसेद्भूम्यनन्तरम् ।
प्रतिघातं परस्याजौ युद्धकालेऽप्युपस्थिते

tadātvenāyatībhiśca nivasedbhūmyanantaram |
pratighātaṃ parasyājau yuddhakāle'pyupasthite

दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत् ।
सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान्विवर्जयेत्

durgāṇāṃ cābhito rājā mūlacchedaṃ prakārayet |
sarveṣāṃ kṣudravṛkṣāṇāṃ caityavṛkṣānvivarjayet

प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखां प्रच्छेदयेत्तथा ।
चैत्यानां सर्वथा त्याज्यमपि पत्रस्य पातनम्

pravṛddhānāṃ ca vṛkṣāṇāṃ śākhāṃ pracchedayettathā |
caityānāṃ sarvathā tyājyamapi patrasya pātanam

देवानामाश्रयाश्चैत्या यक्षराक्षसभोगिनाम् ।
पिशाचपन्नगानां च गन्धर्वाप्सरसामपि ।
रौद्राणां चैव भूतानां तस्मात्तान्परिवर्जयेत्

devānāmāśrayāścaityā yakṣarākṣasabhoginām |
piśācapannagānāṃ ca gandharvāpsarasāmapi |
raudrāṇāṃ caiva bhūtānāṃ tasmāttānparivarjayet

श्रूयते हि निकुम्भेन सौदासस्य बलं हतम् ।
महेश्वरगणेशेन वाराणस्यां नराधिप

śrūyate hi nikumbhena saudāsasya balaṃ hatam |
maheśvaragaṇeśena vārāṇasyāṃ narādhipa

प्रगण्डीः कारयेत्सम्यगाकाशजननीस्तदा ।
आपूरयेच्च परिखां स्थाणुनक्रझषाकुलाम्

pragaṇḍīḥ kārayetsamyagākāśajananīstadā |
āpūrayecca parikhāṃ sthāṇunakrajhaṣākulām

सङ्कटद्वारकाणि स्युरुच्छ्वासार्थं पुरस्य च ।
तेषां च द्वारवद्गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत्

saṅkaṭadvārakāṇi syurucchvāsārthaṃ purasya ca |
teṣāṃ ca dvāravadguptiḥ kāryā sarvātmanā bhavet

द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत्सदा ।
आरापयेच्छतघ्नीश्च स्वाधीनानि च कारयेत्

dvāreṣu ca gurūṇyeva yantrāṇi sthāpayetsadā |
ārāpayecchataghnīśca svādhīnāni ca kārayet

काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश्च खानयेत् ।
संशोधयेत्तथा कूपान्कृतान्पूर्वपयोर्थिभिः

kāṣṭhāni cābhihāryāṇi tathā kūpāṃśca khānayet |
saṃśodhayettathā kūpānkṛtānpūrvapayorthibhiḥ

तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनाथ प्रलेपयेत् ।
निर्हरेच्च तृणं मासि चैत्रे वह्निभयात्पुरा

tṛṇacchannāni veśmāni paṅkenātha pralepayet |
nirharecca tṛṇaṃ māsi caitre vahnibhayātpurā

नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः ।
न दिवा ज्वालयेदग्निं वर्जयित्वाऽऽग्निहोत्रिकम्

naktameva ca bhaktāni pācayeta narādhipaḥ |
na divā jvālayedagniṃ varjayitvā''gnihotrikam

यथासंभवशैलानि चैष्टकानि च कारयेत् ।
मृण्मयानि च कुर्वीत ज्ञात्वा देशं बलाबलम्

yathāsaṃbhavaśailāni caiṣṭakāni ca kārayet |
mṛṇmayāni ca kurvīta jñātvā deśaṃ balābalam

कर्मारारिष्टशालासु ज्वलेदग्निः सुरक्षितः ।
गृहाणि च प्रवेश्यान्तर्विधेयः स्याद्धुताशनः

karmārāriṣṭaśālāsu jvaledagniḥ surakṣitaḥ |
gṛhāṇi ca praveśyāntarvidheyaḥ syāddhutāśanaḥ

महादण्डश्च तस्य स्याद्यस्याग्निर्वै दिवा भवेत् ।
प्रघोषयेदथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य च

mahādaṇḍaśca tasya syādyasyāgnirvai divā bhavet |
praghoṣayedathaivaṃ ca rakṣaṇārthaṃ purasya ca

भिक्षुकांश्चाक्रिकांश्चैव क्लीबोन्मत्तान्कुशीलवान् ।
बाह्यान्कुर्यान्नरश्रेष्ठ दोषाय स्युर्हि ते शठाः

bhikṣukāṃścākrikāṃścaiva klībonmattānkuśīlavān |
bāhyānkuryānnaraśreṣṭha doṣāya syurhi te śaṭhāḥ

चत्वरेष्वथ तीर्थेषु सभास्वावसथेषु च ।
यथार्थवर्णं प्रणिधिं कुर्यात्सर्वत्र पार्थिवः

catvareṣvatha tīrtheṣu sabhāsvāvasatheṣu ca |
yathārthavarṇaṃ praṇidhiṃ kuryātsarvatra pārthivaḥ

विशालान्राजमार्गांश्च कारयेत नराधिपः ।
प्रपाश्च विपणीश्चैव यथोद्देशं समादिशेत्

viśālānrājamārgāṃśca kārayeta narādhipaḥ |
prapāśca vipaṇīścaiva yathoddeśaṃ samādiśet

भाण्डागारायुधागारान्धान्यागारांश्च सर्वशः ।
अश्वागारान्गजागारान्बलाधिकरणानि च

bhāṇḍāgārāyudhāgārāndhānyāgārāṃśca sarvaśaḥ |
aśvāgārāngajāgārānbalādhikaraṇāni ca

परिखाश्चैव कौरव्य प्रतोलीसङ्कटानि च ।
न जातु कश्चित्पश्येत गुह्यमेतद्युधिष्ठिर

parikhāścaiva kauravya pratolīsaṅkaṭāni ca |
na jātu kaścitpaśyeta guhyametadyudhiṣṭhira

अर्थसंनिचयं कुर्याद्राजा परबलार्दितः ।
तैलं मधु घृतं सस्यमौषधानि च सर्वशः

arthasaṃnicayaṃ kuryādrājā parabalārditaḥ |
tailaṃ madhu ghṛtaṃ sasyamauṣadhāni ca sarvaśaḥ

अङ्गारकुशमुञ्जानां पलाशशरवर्णिनाम् ।
यवसेन्धनदिग्धानां कारयेत च संचयान्

aṅgārakuśamuñjānāṃ palāśaśaravarṇinām |
yavasendhanadigdhānāṃ kārayeta ca saṃcayān

आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टिप्रासचर्मणाम् ।
संचयानेवमादीनां कारयेत नराधिपः

āyudhānāṃ ca sarveṣāṃ śaktyṛṣṭiprāsacarmaṇām |
saṃcayānevamādīnāṃ kārayeta narādhipaḥ

औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च ।
चतुर्विधांश्च वैद्यान्वै संगृह्णीयाद्विशेषठः

auṣadhāni ca sarvāṇi mūlāni ca phalāni ca |
caturvidhāṃśca vaidyānvai saṃgṛhṇīyādviśeṣaṭhaḥ

नटांश्च नर्तकांश्चैव मल्लान्मायाविनस्तथा ।
शोभयेयुः पुरवरं मोदयेयुश्च सर्वशः

naṭāṃśca nartakāṃścaiva mallānmāyāvinastathā |
śobhayeyuḥ puravaraṃ modayeyuśca sarvaśaḥ

यतः शङ्का भवेच्चापि भृत्यतोऽथापि मन्त्रितः ।
पौरेभ्यो नृपतेर्वापि स्वाधीनान्कारयेत तान्

yataḥ śaṅkā bhaveccāpi bhṛtyato'thāpi mantritaḥ |
paurebhyo nṛpatervāpi svādhīnānkārayeta tān

कृते कर्माणि राजा तान्पूजयेद्धनसंचयैः ।
माननेन यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च

kṛte karmāṇi rājā tānpūjayeddhanasaṃcayaiḥ |
mānanena yathārheṇa sāntvena vividhena ca

निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन ।
गतानृण्यो भवेद्राजा यथा शास्त्रे निदर्शितम्

nirvedayitvā tu paraṃ hatvā vā kurunandana |
gatānṛṇyo bhavedrājā yathā śāstre nidarśitam

राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चैव निबोध मे ।
आत्माऽमात्याश्च कोशाश्च दण्डो मित्राणि चैव हि

rājñā saptaiva rakṣyāṇi tāni caiva nibodha me |
ātmā'mātyāśca kośāśca daṇḍo mitrāṇi caiva hi

तथा जनपदाश्चैव पुरं च कुरुनन्दन ।
एतत्सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं प्रयत्नतः

tathā janapadāścaiva puraṃ ca kurunandana |
etatsaptātmakaṃ rājyaṃ paripālyaṃ prayatnataḥ

षाङ्गुण्यं च त्रिवर्गं च त्रिवर्गपरमं तथा ।
यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुङ्क्ते पृथिवीमिमाम्

ṣāṅguṇyaṃ ca trivargaṃ ca trivargaparamaṃ tathā |
yo vetti puruṣavyāghra sa bhuṅkte pṛthivīmimām

षाङ्गुण्यमिति यत्प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ।
सन्धायासनमित्येव यात्रासन्धानमेव च

ṣāṅguṇyamiti yatproktaṃ tannibodha yudhiṣṭhira |
sandhāyāsanamityeva yātrāsandhānameva ca

विगृह्यासनमित्येव यात्रां संपरिगृह्य च ।
द्वैधीभावस्तथाऽन्येषां संश्रयोऽथ परस्य च

vigṛhyāsanamityeva yātrāṃ saṃparigṛhya ca |
dvaidhībhāvastathā'nyeṣāṃ saṃśrayo'tha parasya ca

त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तमिहैकमनाः शृणु ।
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गः परमस्तथा

trivargaścāpi yaḥ proktastamihaikamanāḥ śṛṇu |
kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trivargaḥ paramastathā

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गो वै सनातनः ।
मन्त्रश्चैव प्रभावश्च उत्साहश्चैव तान्त्रिकः ।
शक्तित्रयं समाख्यातं त्रिवर्गस्य च तत्परम्

dharmaścārthaśca kāmaśca trivargo vai sanātanaḥ |
mantraścaiva prabhāvaśca utsāhaścaiva tāntrikaḥ |
śaktitrayaṃ samākhyātaṃ trivargasya ca tatparam

कार्यं च कारणं चैव कर्ता च परिकीर्तितः ।
एतत्परतरं विद्यान्त्रिवर्गादपि भारत ।
सर्वेपां च क्षये राजन्यस्त्रिवर्गः सनातनः

kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva kartā ca parikīrtitaḥ |
etatparataraṃ vidyāntrivargādapi bhārata |
sarvepāṃ ca kṣaye rājanyastrivargaḥ sanātanaḥ

सत्वं रजस्तमश्चैव त्रिवर्गकरणं स्मृतम् ।
तेनात्यन्तविमुक्तश्च मुक्तः पुरुष उच्यते

satvaṃ rajastamaścaiva trivargakaraṇaṃ smṛtam |
tenātyantavimuktaśca muktaḥ puruṣa ucyate

कार्यस्य सर्वथा नाशो मोक्ष इत्यभिधीयते ।
तेन मोक्षपरश्चैव देवदेवः पितामहः ।
तुष्ट्यर्थस्य त्रिवर्गस्य रक्षामाह पितामहः

kāryasya sarvathā nāśo mokṣa ityabhidhīyate |
tena mokṣaparaścaiva devadevaḥ pitāmahaḥ |
tuṣṭyarthasya trivargasya rakṣāmāha pitāmahaḥ

जगतो लौकिकी यात्रा यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता ।
धर्मोऽर्थश्चैव कामश्च सेवितव्याः स्वकालतः

jagato laukikī yātrā yatra nityaṃ pratiṣṭhitā |
dharmo'rthaścaiva kāmaśca sevitavyāḥ svakālataḥ

सेवा धर्मस्य कर्तव्या सततं भूरिवत्सरैः ।
पुरुषैर्नरशार्दूल तन्मूलाः सर्वथा क्रियाः

sevā dharmasya kartavyā satataṃ bhūrivatsaraiḥ |
puruṣairnaraśārdūla tanmūlāḥ sarvathā kriyāḥ

धर्मेण च महीपालश्चिरं रक्षति मेदिनीम् ।
यः कश्चिद्धार्मिको राजा स विपन्नोऽपि भूपतिः ।
अर्थकामविहीनोऽपि चिरं पालयते महीम्

dharmeṇa ca mahīpālaściraṃ rakṣati medinīm |
yaḥ kaściddhārmiko rājā sa vipanno'pi bhūpatiḥ |
arthakāmavihīno'pi ciraṃ pālayate mahīm

अस्मिन्नर्थे हि द्वौ श्लोकौ गीतावङ्गिरसा स्वयम् ।
यादवीपुत्र भद्रं ते श्रोतुमर्हसि तावपि

asminnarthe hi dvau ślokau gītāvaṅgirasā svayam |
yādavīputra bhadraṃ te śrotumarhasi tāvapi

कृत्वा कार्याणि धर्मेण सम्यक्संपाल्य मेदिनीम् ।
पालयित्वा तथा पौरान्परत्र सुखमेधते

kṛtvā kāryāṇi dharmeṇa samyaksaṃpālya medinīm |
pālayitvā tathā paurānparatra sukhamedhate

किं तस्य तपसा राज्ञः किंच तस्याध्वरैः कृतैः ।
सुपालिताः प्रजा यस्य सर्वधर्मकृदेव सः

kiṃ tasya tapasā rājñaḥ kiṃca tasyādhvaraiḥ kṛtaiḥ |
supālitāḥ prajā yasya sarvadharmakṛdeva saḥ

श्लोकाश्चोशनसा गीतास्तान्निबोध युधिष्ठिर ।
दण्डनीतेश्च यन्मूलं त्रिवर्गस्य च भूपते

ślokāścośanasā gītāstānnibodha yudhiṣṭhira |
daṇḍanīteśca yanmūlaṃ trivargasya ca bhūpate

भार्गवाङ्गिरसं कर्म षोडशाङ्गं च यद्बलम् ।
विषं माया च दैवं च पौरुषं चात्मसिद्धये

bhārgavāṅgirasaṃ karma ṣoḍaśāṅgaṃ ca yadbalam |
viṣaṃ māyā ca daivaṃ ca pauruṣaṃ cātmasiddhaye

प्रागुदक्प्रवणं दुर्गं समासाद्य महीपतिः ।
त्रिवर्गत्रयसंपूर्णमुपादाय तमुद्वहेत्

prāgudakpravaṇaṃ durgaṃ samāsādya mahīpatiḥ |
trivargatrayasaṃpūrṇamupādāya tamudvahet

षट्‌पञ्च च विनिर्जित्य दश चाष्टौ च भूपतिः ।
त्रिवर्गैर्दशभिर्युक्तः सुरैरपि न जीर्यते

ṣaṭ‌pañca ca vinirjitya daśa cāṣṭau ca bhūpatiḥ |
trivargairdaśabhiryuktaḥ surairapi na jīryate

न बुद्धिं परिगृह्णीत स्त्रीणां मूर्खजनस्य च ।
दैवोपहतबुद्धीनां ये च वेदैर्विवर्जिताः ।
न तेषां शृणुयाद्राजा बुद्धिस्तेषां पराङ्भुखी

na buddhiṃ parigṛhṇīta strīṇāṃ mūrkhajanasya ca |
daivopahatabuddhīnāṃ ye ca vedairvivarjitāḥ |
na teṣāṃ śṛṇuyādrājā buddhisteṣāṃ parāṅbhukhī

स्त्रीप्रधानानि राज्यानि विद्वद्भिर्वर्जितानि च ।
मूर्खामात्याग्नितप्तानि शुष्यन्ते जलबिन्दुवत्

strīpradhānāni rājyāni vidvadbhirvarjitāni ca |
mūrkhāmātyāgnitaptāni śuṣyante jalabinduvat

विद्वांसः प्रथिता ये च ये चाप्ताः सर्वकर्मसु ।
बुद्धेषु दृष्टकर्माणि तेषां च शृणुयान्नृपः

vidvāṃsaḥ prathitā ye ca ye cāptāḥ sarvakarmasu |
buddheṣu dṛṣṭakarmāṇi teṣāṃ ca śṛṇuyānnṛpaḥ

दैवं पुरुषकारं च त्रिवर्गं च समाश्रितः ।
दैवतानि च विप्रांश्च प्रणम्य विजयी भवेत्

daivaṃ puruṣakāraṃ ca trivargaṃ ca samāśritaḥ |
daivatāni ca viprāṃśca praṇamya vijayī bhavet