Chapter 59: Bhishma on the duties of the four varnas

ततः पुनः स गाङ्गेयमभिवाद्य पितामहम् ।
प्राञ्जलिर्नियतो भूत्वा पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः

tataḥ punaḥ sa gāṅgeyamabhivādya pitāmaham |
prāñjalirniyato bhūtvā paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

के धर्माः सर्ववर्णानां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक् ।
चातुर्वर्ण्याश्रमाणां च राजधर्माश्च के मताः

ke dharmāḥ sarvavarṇānāṃ cāturvarṇyasya ke pṛthak |
cāturvarṇyāśramāṇāṃ ca rājadharmāśca ke matāḥ

केन वै वर्धते राष्ट्रं राजा केन विवर्धते ।
केन पौराश्च भृत्याश्च वर्धन्ते भरतर्षभ

kena vai vardhate rāṣṭraṃ rājā kena vivardhate |
kena paurāśca bhṛtyāśca vardhante bharatarṣabha

कोशं दण्डं च दुर्गं च सहायान्मन्त्रिणस्तथा ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्कीदृशान्वर्जयेन्नृपः

kośaṃ daṇḍaṃ ca durgaṃ ca sahāyānmantriṇastathā |
ṛtvikpurohitācāryānkīdṛśānvarjayennṛpaḥ

केषु विश्वसितव्यं स्याद्राज्ञा कस्यांचिदापदि ।
कुतो वाऽऽत्मा दृढं रक्ष्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह

keṣu viśvasitavyaṃ syādrājñā kasyāṃcidāpadi |
kuto vā''tmā dṛḍhaṃ rakṣyastanme brūhi pitāmaha

द्वैधीभावे च भृत्यानां शपथः कीदृशो भवेत् ।
अधर्मस्य फलं यच्च शपथस्य विलङ्घने

dvaidhībhāve ca bhṛtyānāṃ śapathaḥ kīdṛśo bhavet |
adharmasya phalaṃ yacca śapathasya vilaṅghane

सर्वमेतद्यथातत्वं व्यवहारं च तादृशम् ।
समासव्यासयोगेन कथयस्व पितामह

sarvametadyathātatvaṃ vyavahāraṃ ca tādṛśam |
samāsavyāsayogena kathayasva pitāmaha

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्

namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase |
brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmānvakṣyāmi śāśvatān

अक्रोधः सत्यवचनं संविभागश्च सर्वशः ।
प्रजनं स्वेषु दारेषु शौचमद्रोह एव च

akrodhaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgaśca sarvaśaḥ |
prajanaṃ sveṣu dāreṣu śaucamadroha eva ca

आर्जवं भृत्यभरणं त एते सार्ववर्णिकाः ।
ब्राह्मणस्य तु यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि केवलम्

ārjavaṃ bhṛtyabharaṇaṃ ta ete sārvavarṇikāḥ |
brāhmaṇasya tu yo dharmastaṃ te vakṣyāmi kevalam

दममेव महाराज धर्ममाहुः पुरातनम् ।
स्वाध्यायोऽध्यापनं चैव तत्र कर्म समाप्यते

damameva mahārāja dharmamāhuḥ purātanam |
svādhyāyo'dhyāpanaṃ caiva tatra karma samāpyate

तं चेद्द्विजमुपागच्छेद्वर्तमानं स्वकर्मणि ।
अकुर्वाणं विकर्माणि शान्तं प्रज्ञानतर्पितम्

taṃ ceddvijamupāgacchedvartamānaṃ svakarmaṇi |
akurvāṇaṃ vikarmāṇi śāntaṃ prajñānatarpitam

कुर्वीतापत्यसंतानमथो दद्याद्यजेत च ।
संविभज्य च भोक्तव्यं धनं सद्भिरीतीष्यते

kurvītāpatyasaṃtānamatho dadyādyajeta ca |
saṃvibhajya ca bhoktavyaṃ dhanaṃ sadbhirītīṣyate

परिनिष्ठितकार्यस्तु स्वाध्यायेनैव वै द्विजः ।
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते

pariniṣṭhitakāryastu svādhyāyenaiva vai dvijaḥ |
kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate

क्षत्रियस्यापि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत ।
दद्याद्राजा न याचेत यजेत न च याजयेत्

kṣatriyasyāpi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata |
dadyādrājā na yāceta yajeta na ca yājayet

नाध्यापयेदधीयीत प्रजाश्च परिपालयेत् ।
नित्योद्युक्तो दस्युवदे रणे कुर्यात्पराक्रमम्

nādhyāpayedadhīyīta prajāśca paripālayet |
nityodyukto dasyuvade raṇe kuryātparākramam

ये तु क्रतुभिरीजानाः श्रुतवन्तश्च भूमिपाः ।
य एवाहवजेतारस्त एषां लोकजित्तमाः

ye tu kratubhirījānāḥ śrutavantaśca bhūmipāḥ |
ya evāhavajetārasta eṣāṃ lokajittamāḥ

अविक्षतेन देहेन समराद्यो निवर्तते ।
क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः

avikṣatena dehena samarādyo nivartate |
kṣatriyo nāsya tatkarma praśaṃsanti purāvidaḥ

एवं हि क्षत्रबन्धूनां धर्ममाहुः प्रधानतः ।
नास्य कृत्यतमं किंचिदन्यद्दस्युनिबर्हणात्

evaṃ hi kṣatrabandhūnāṃ dharmamāhuḥ pradhānataḥ |
nāsya kṛtyatamaṃ kiṃcidanyaddasyunibarhaṇāt

दानमध्ययनं यज्ञो राज्ञां क्षेमो विधीयते ।
तस्माद्राज्ञा विशेषेण योद्धव्यं धर्ममीप्सता

dānamadhyayanaṃ yajño rājñāṃ kṣemo vidhīyate |
tasmādrājñā viśeṣeṇa yoddhavyaṃ dharmamīpsatā

स्वेषु धर्मेष्ववस्थाप्यः प्रजाः सर्वा महीपतिः ।
धर्मेण सर्वकृत्यानि शमनिष्ठानि कारयेत्

sveṣu dharmeṣvavasthāpyaḥ prajāḥ sarvā mahīpatiḥ |
dharmeṇa sarvakṛtyāni śamaniṣṭhāni kārayet

परिनिष्ठितकार्यस्तु नृपतिः परिपालनात् ।
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादैन्द्रो राजन्य उच्यते

pariniṣṭhitakāryastu nṛpatiḥ paripālanāt |
kuryādanyanna vā kuryādaindro rājanya ucyate

वैश्यस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि शाश्वतम् ।
दानमध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसंचयः

vaiśyasyāpi hi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi śāśvatam |
dānamadhyayanaṃ yajñaḥ śaucena dhanasaṃcayaḥ

पितृवत्पालयेद्वैश्यो युक्तः सर्वान्पशूनिह ।
विकर्म तद्भवेदन्यत्कर्म यत्स समाचरेत्

pitṛvatpālayedvaiśyo yuktaḥ sarvānpaśūniha |
vikarma tadbhavedanyatkarma yatsa samācaret

रक्षया स हि तेषां वै महत्सुखमवाप्नुयात् ।
प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददौ पशून्

rakṣayā sa hi teṣāṃ vai mahatsukhamavāpnuyāt |
prajāpatirhi vaiśyāya sṛṣṭvā paridadau paśūn

ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः ।
तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम्

brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ |
tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanam

पण्णामेकां पिबेद्धेनुं शताच्च मिथुनं हरेत् ।
लये च सप्तमो भागस्तथा शृङ्गे कला खुरे

paṇṇāmekāṃ pibeddhenuṃ śatācca mithunaṃ haret |
laye ca saptamo bhāgastathā śṛṅge kalā khure

सस्यानां सर्वबीजानामेषा सांवत्सरी भृतिः

sasyānāṃ sarvabījānāmeṣā sāṃvatsarī bhṛtiḥ

न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति ।
वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन

na ca vaiśyasya kāmaḥ syānna rakṣeyaṃ paśūniti |
vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃcana

शूद्रस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत ।
प्रजापतिर्हि वर्णानां दासं शूद्रमकल्पयत्

śūdrasyāpi hi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata |
prajāpatirhi varṇānāṃ dāsaṃ śūdramakalpayat

तस्माच्छूद्रस्य वर्णानां परिचर्या विधीयते ।
तेषां शुश्रूषणाच्चैव महत्सुखमवाप्नुयात्

tasmācchūdrasya varṇānāṃ paricaryā vidhīyate |
teṣāṃ śuśrūṣaṇāccaiva mahatsukhamavāpnuyāt

शूद्र एतान्परिचरेत्रीन्वर्णाननसूयकः ।
संचयांश्च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथंचन

śūdra etānparicaretrīnvarṇānanasūyakaḥ |
saṃcayāṃśca na kurvīta jātu śūdraḥ kathaṃcana

पापीयान्हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद्गरीयसः ।
राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः

pāpīyānhi dhanaṃ labdhvā vaśe kuryādgarīyasaḥ |
rājñā vā samanujñātaḥ kāmaṃ kurvīta dhārmikaḥ

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम् ।
अवश्यं भरणीयो हि वर्णानां शूद्र उच्यते

tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanam |
avaśyaṃ bharaṇīyo hi varṇānāṃ śūdra ucyate

छत्रं वेष्टनमौशीरमुपानद्व्यजनानि च ।
यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे

chatraṃ veṣṭanamauśīramupānadvyajanāni ca |
yātayāmāni deyāni śūdrāya paricāriṇe

अधार्याणि विशीर्णानि वसनानि द्विजातिभिः ।
शूद्रायैव प्रदेयानि तस्य धर्मधनं हि तत्

adhāryāṇi viśīrṇāni vasanāni dvijātibhiḥ |
śūdrāyaiva pradeyāni tasya dharmadhanaṃ hi tat

यंच कश्चिद्द्विजातीनां शूद्रः शुश्रूषुराव्रजेत् ।
कल्प्यां तेन तु तस्याहुर्वृत्तिं धर्मविदो जनाः

yaṃca kaściddvijātīnāṃ śūdraḥ śuśrūṣurāvrajet |
kalpyāṃ tena tu tasyāhurvṛttiṃ dharmavido janāḥ

देयः पिण्डोऽनपत्याय भर्तव्यौ वृद्धदुर्बलौ ।
शूद्रेण तु न हातव्यो भर्ता कस्यांचिदापदि

deyaḥ piṇḍo'napatyāya bhartavyau vṛddhadurbalau |
śūdreṇa tu na hātavyo bhartā kasyāṃcidāpadi

अतिरेकेण भर्तव्यो भर्ता द्रव्यपरिक्षये ।
न हि स्वमस्ति शूद्रस्य भर्तृहार्यधनो हि सः

atirekeṇa bhartavyo bhartā dravyaparikṣaye |
na hi svamasti śūdrasya bhartṛhāryadhano hi saḥ

उक्तस्त्रयाणां वर्णानां यज्ञस्त्रय्येव भारत ।
स्वाहाकारवषट्‌कारौ मन्त्रः शूद्रे न विद्यते

uktastrayāṇāṃ varṇānāṃ yajñastrayyeva bhārata |
svāhākāravaṣaṭ‌kārau mantraḥ śūdre na vidyate

तस्माच्छूद्रः पाकयज्ञैयजेताव्रतवान्स्वयम् ।
पूर्णपात्रमयीमाहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम्

tasmācchūdraḥ pākayajñaiyajetāvratavānsvayam |
pūrṇapātramayīmāhuḥ pākayajñasya dakṣiṇām

शूद्रः पैजवनो नाम सहस्राणां शतं ददौ ।
ऐन्द्राग्नेन विधानेन दक्षिणामिति नः श्रुतम्

śūdraḥ paijavano nāma sahasrāṇāṃ śataṃ dadau |
aindrāgnena vidhānena dakṣiṇāmiti naḥ śrutam

यतो हि सर्ववर्णानां यज्ञस्तस्यैव भारत

yato hi sarvavarṇānāṃ yajñastasyaiva bhārata

अग्रे सर्वेषु यज्ञेषु श्रद्धायज्ञो विधीयते ।
दैवतं हि महच्छ्रद्धा पवित्रं यजतां च यत् ।
दैवतं हि परं विप्राः स्वेनस्वेन परस्परम्

agre sarveṣu yajñeṣu śraddhāyajño vidhīyate |
daivataṃ hi mahacchraddhā pavitraṃ yajatāṃ ca yat |
daivataṃ hi paraṃ viprāḥ svenasvena parasparam

अयजन्निह सत्रैस्ते तैस्तैः कामैः समाहिताः ।
संसृष्टा ब्राह्मणैरेव त्रिषु वर्णेषु सृष्टयः

ayajanniha satraiste taistaiḥ kāmaiḥ samāhitāḥ |
saṃsṛṣṭā brāhmaṇaireva triṣu varṇeṣu sṛṣṭayaḥ

देवानामपि ये देवा यद्ब्रूयुस्ते परं हितम् ।
तस्माद्वर्णैः सर्वयज्ञाः संसृज्यन्ते न काम्यया

devānāmapi ye devā yadbrūyuste paraṃ hitam |
tasmādvarṇaiḥ sarvayajñāḥ saṃsṛjyante na kāmyayā

ऋग्यजुः सामवित्पूज्यो नित्यं स्याद्देववद्द्विजः ।
अनृग्यजुरसामा च प्राजापत्य उपद्रवः ।
यज्ञो मनीषया तात सर्ववर्णेषु भारत

ṛgyajuḥ sāmavitpūjyo nityaṃ syāddevavaddvijaḥ |
anṛgyajurasāmā ca prājāpatya upadravaḥ |
yajño manīṣayā tāta sarvavarṇeṣu bhārata

नास्य यज्ञकृतो देवा ईहन्ते नेतरे जनाः ।
ततः सर्वेषु वर्णेषु श्रद्धायज्ञो विधीयते

nāsya yajñakṛto devā īhante netare janāḥ |
tataḥ sarveṣu varṇeṣu śraddhāyajño vidhīyate

स्वं दैवतं ब्राह्मणः स्वेन नित्यं
परान्वर्णानयजन्नैवमासीत् ।
अधरो वितानस्त्वथ तत्र सृष्टो
न ब्राह्मणस्त्रिषु वर्णेषु राजन्

svaṃ daivataṃ brāhmaṇaḥ svena nityaṃ
parānvarṇānayajannaivamāsīt |
adharo vitānastvatha tatra sṛṣṭo
na brāhmaṇastriṣu varṇeṣu rājan

तस्माद्वर्णा ऋजवो ज्ञातिवर्णाः
संसृज्यन्ते तस्य विकार एव ।
एकं साम यजुरेकमृगेका
विप्रश्वैको निश्चये तेषु सृष्टः

tasmādvarṇā ṛjavo jñātivarṇāḥ
saṃsṛjyante tasya vikāra eva |
ekaṃ sāma yajurekamṛgekā
vipraśvaiko niścaye teṣu sṛṣṭaḥ

अत्र गाथा यज्ञगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
वैखानसानां राजेन्द्र मुनीनां यष्टुमिच्छताम्

atra gāthā yajñagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
vaikhānasānāṃ rājendra munīnāṃ yaṣṭumicchatām

उदितेऽनुदिते वाऽपि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।
वह्निं जुहोति धर्मेण श्रद्धा वै कारणं महत्

udite'nudite vā'pi śraddadhāno jitendriyaḥ |
vahniṃ juhoti dharmeṇa śraddhā vai kāraṇaṃ mahat

यत्स्कन्नमस्य तत्पूर्वं यदस्कन्नं तदुत्तरम् ।
बहूनि यज्ञरूपाणि नानाकर्मफलानि च

yatskannamasya tatpūrvaṃ yadaskannaṃ taduttaram |
bahūni yajñarūpāṇi nānākarmaphalāni ca

तानि यः संप्रजानाति ज्ञाननिश्चयनिश्चितः ।
द्विजातिः श्रद्धयोपेतः स यष्टुं पुरुषोऽर्हति

tāni yaḥ saṃprajānāti jñānaniścayaniścitaḥ |
dvijātiḥ śraddhayopetaḥ sa yaṣṭuṃ puruṣo'rhati

स्तेनो वा यदि वा पापो यदि वा पापकृत्तमः ।
यष्टुमिच्छति यज्ञं यः साधुमेव वदन्ति तम्

steno vā yadi vā pāpo yadi vā pāpakṛttamaḥ |
yaṣṭumicchati yajñaṃ yaḥ sādhumeva vadanti tam

ऋषयस्तं प्रशंसन्ति साधु चैतदसंशयम् ।
सर्वथा सर्वदा वर्णैर्यष्टव्यमिति निर्णयः

ṛṣayastaṃ praśaṃsanti sādhu caitadasaṃśayam |
sarvathā sarvadā varṇairyaṣṭavyamiti nirṇayaḥ

न हि यज्ञसमं किंचित्रिषु लोकेषु विद्यते ।
तस्माद्यष्टव्यमित्याहुः पुरुषेणानसूयता ।
श्रद्धापवित्रमाश्रित्य यथाशक्ति यथेच्छया

na hi yajñasamaṃ kiṃcitriṣu lokeṣu vidyate |
tasmādyaṣṭavyamityāhuḥ puruṣeṇānasūyatā |
śraddhāpavitramāśritya yathāśakti yathecchayā