Chapter 358: The lineage of the Ekantika dharma

अहो ह्येकान्तिनः सर्वान्प्रीणाति भगवान्हरिः ।
विधिप्रयुक्तां पूजां च गृह्णाति शिरसा स्वयम्

aho hyekāntinaḥ sarvānprīṇāti bhagavānhariḥ |
vidhiprayuktāṃ pūjāṃ ca gṛhṇāti śirasā svayam

ये तु दग्धेन्धना लोके पुण्यपापविवर्जिताः ।
तेषां च या हि निर्दिष्टा पारम्पर्यागता गतिः

ye tu dagdhendhanā loke puṇyapāpavivarjitāḥ |
teṣāṃ ca yā hi nirdiṣṭā pāramparyāgatā gatiḥ

चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति पुरुषोत्तमम् ।
एकान्तिनस्तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम्

caturthyāṃ caiva te gatyāṃ gacchanti puruṣottamam |
ekāntinastu puruṣā gacchanti paramaṃ padam

नूनमेकान्तधर्मोऽयं श्रेष्ठो नारायणप्रियः ।
अगत्वा गतयतिस्रो यद्गच्छत्यव्ययं हरिम्

nūnamekāntadharmo'yaṃ śreṣṭho nārāyaṇapriyaḥ |
agatvā gatayatisro yadgacchatyavyayaṃ harim

सहोपनिषदान्वेदान्ये विप्राः सम्यगास्थिताः ।
पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिणः

sahopaniṣadānvedānye viprāḥ samyagāsthitāḥ |
paṭhanti vidhimāsthāya ye cāpi yatidharmiṇaḥ

तेभ्यो विशिष्टां जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम् ।
केनैष धर्मः कथितो देवेन ऋषिणाऽपि वा

tebhyo viśiṣṭāṃ jānāmi gatimekāntināṃ nṛṇām |
kenaiṣa dharmaḥ kathito devena ṛṣiṇā'pi vā

एकान्तिनां च का चर्या कदा चोत्पादिता विभो ।
एतन्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे

ekāntināṃ ca kā caryā kadā cotpāditā vibho |
etanme saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me

समुपोढेष्वनीकेषु कुरुपाण्डवयोर्मृधे ।
अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता स्वयम्

samupoḍheṣvanīkeṣu kurupāṇḍavayormṛdhe |
arjune vimanaske ca gītā bhagavatā svayam

आगतिश्च गतिश्चैव पूर्वं ते कथिता मया ।
गहनो ह्येष धर्मो वै दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः

āgatiśca gatiścaiva pūrvaṃ te kathitā mayā |
gahano hyeṣa dharmo vai durvijñeyo'kṛtātmabhiḥ

संमितः सामवेदेन पुरैवादियुगे कृतः ।
धार्यते स्वयमीशेन राजन्नारायणेन ह

saṃmitaḥ sāmavedena puraivādiyuge kṛtaḥ |
dhāryate svayamīśena rājannārāyaṇena ha

एतदर्थं महाराज पृष्टः पार्थेन नारदः ।
ऋषिमध्ये महाभागः शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः

etadarthaṃ mahārāja pṛṣṭaḥ pārthena nāradaḥ |
ṛṣimadhye mahābhāgaḥ śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ

गुरुणा च मयाऽप्येव कथितो नृपसत्तम ।
यथा तत्कथितं तत्र नारदेन तथा शृणु

guruṇā ca mayā'pyeva kathito nṛpasattama |
yathā tatkathitaṃ tatra nāradena tathā śṛṇu

यदाऽऽसीन्मानजं जन्म नारायणमुखोद्गतम् ।
ब्रह्मणः पृथिवीपाल तदा नारायणः स्वयम्

yadā''sīnmānajaṃ janma nārāyaṇamukhodgatam |
brahmaṇaḥ pṛthivīpāla tadā nārāyaṇaḥ svayam

तेन धर्मेण कृतवान्दैवं पित्र्यं च भारत ।
फेनपा ऋषयश्चैव तं धर्मं प्रतिपेदिरे

tena dharmeṇa kṛtavāndaivaṃ pitryaṃ ca bhārata |
phenapā ṛṣayaścaiva taṃ dharmaṃ pratipedire

वैखानसाः फेनपेभ्यो धर्मं तं प्रतिपदिरे ।
वैखानसेभ्यः सोपस्तु ततः सोऽन्तर्दधे पुनः

vaikhānasāḥ phenapebhyo dharmaṃ taṃ pratipadire |
vaikhānasebhyaḥ sopastu tataḥ so'ntardadhe punaḥ

यदाऽऽसीच्चाक्षुषं जन्म द्वितीयं ब्रह्मणो नृप ।
यदा पितामहेनैव सोमाद्धर्मः परिश्रुतः

yadā''sīccākṣuṣaṃ janma dvitīyaṃ brahmaṇo nṛpa |
yadā pitāmahenaiva somāddharmaḥ pariśrutaḥ

नारायणात्मको राजन्रुद्राय प्रददौ च तम् ।
ततो योगस्थितो रुद्रः पुरा कृतयुगे नृप

nārāyaṇātmako rājanrudrāya pradadau ca tam |
tato yogasthito rudraḥ purā kṛtayuge nṛpa

वालखिल्यानृषीन्सर्वान्धर्ममेनमपाठयत् ।
अन्तर्दधे ततो भूयस्तस्य देवस्य मायया

vālakhilyānṛṣīnsarvāndharmamenamapāṭhayat |
antardadhe tato bhūyastasya devasya māyayā

तृतीयं ब्रह्मणो जन्म यदासीद्वाचिकं महत् ।
तत्रैष धर्मः संभूतः स्वयं नारायणान्नृप

tṛtīyaṃ brahmaṇo janma yadāsīdvācikaṃ mahat |
tatraiṣa dharmaḥ saṃbhūtaḥ svayaṃ nārāyaṇānnṛpa

सुपर्णो नाम तमृषिः प्राप्तवान्पुरुषोत्तमात् ।
तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च

suparṇo nāma tamṛṣiḥ prāptavānpuruṣottamāt |
tapasā vai sutaptena damena niyamena ca

त्रिः परिक्रान्तवानेतत्सुपर्णो धर्मसुत्तमम् ।
यस्मात्तस्माद्व्रतं ह्येतत्रिसौपर्णमिहोच्येत

triḥ parikrāntavānetatsuparṇo dharmasuttamam |
yasmāttasmādvrataṃ hyetatrisauparṇamihocyeta

ऋग्वेदपाठपठितं व्रतमेतद्धि दुश्चरम् ।
सुपर्णाच्चाप्यधिगतो धर्म एष सनातनः

ṛgvedapāṭhapaṭhitaṃ vratametaddhi duścaram |
suparṇāccāpyadhigato dharma eṣa sanātanaḥ

वायुना द्विपदश्रिष्ठे प्रथितो जगदायुषा ।
वायोः सकाशात्प्राप्तश्च ऋषिभिर्विघसाशिभिः

vāyunā dvipadaśriṣṭhe prathito jagadāyuṣā |
vāyoḥ sakāśātprāptaśca ṛṣibhirvighasāśibhiḥ

तेभ्यो महोदधिश्चैव प्राप्तवान्धर्ममुत्तमम् ।
अन्तर्दधे ततो भूयो नारायणसमाहृतः

tebhyo mahodadhiścaiva prāptavāndharmamuttamam |
antardadhe tato bhūyo nārāyaṇasamāhṛtaḥ

यदा भूयः श्रवणजा सृष्टिरासीन्महात्मनः ।
ब्रह्मणः पुरुषव्याघ्र तत्र कीर्तयतः शृणु

yadā bhūyaḥ śravaṇajā sṛṣṭirāsīnmahātmanaḥ |
brahmaṇaḥ puruṣavyāghra tatra kīrtayataḥ śṛṇu

जगत्स्रष्टुमना देवो हरिर्नारायणः स्वयम् ।
चिन्तयामास पुरुषं जगत्सर्गकरं प्रभुम्

jagatsraṣṭumanā devo harirnārāyaṇaḥ svayam |
cintayāmāsa puruṣaṃ jagatsargakaraṃ prabhum

अथ चिन्तयतस्तस्य कर्णाभ्यां पुरुषः स्मृतः ।
प्रजासर्गकरो ब्रह्मा तमुवाच जगत्पतिः

atha cintayatastasya karṇābhyāṃ puruṣaḥ smṛtaḥ |
prajāsargakaro brahmā tamuvāca jagatpatiḥ

सृज प्रजाः पुत्र सर्वा मुखतः पादतस्तथा ।
श्रेयस्तव विधास्यामि बलं तेजश्च सुव्रत

sṛja prajāḥ putra sarvā mukhataḥ pādatastathā |
śreyastava vidhāsyāmi balaṃ tejaśca suvrata

धर्मं च मत्तो गृह्णीष्व सात्वतं नाम नामतः ।
तेन सृष्टं कृतयुगं स्थापयस्व यथाविधि

dharmaṃ ca matto gṛhṇīṣva sātvataṃ nāma nāmataḥ |
tena sṛṣṭaṃ kṛtayugaṃ sthāpayasva yathāvidhi

ततो ब्रह्मा नमश्चक्रे देवाय हरिमेधसे ।
धर्मं चाग्र्यं स जग्राह सरहस्यं ससंग्रहम्

tato brahmā namaścakre devāya harimedhase |
dharmaṃ cāgryaṃ sa jagrāha sarahasyaṃ sasaṃgraham

आरण्यकेन सहितं नारायणमुखोद्गतम् ।
उपदिश्य ततो धर्मं ब्रह्मणेऽमिततेजसे

āraṇyakena sahitaṃ nārāyaṇamukhodgatam |
upadiśya tato dharmaṃ brahmaṇe'mitatejase

तं कार्तयुगधर्माणं निराशीः कर्मसंज्ञितम् ।
जगाम तमसः पारं यत्राव्यक्तं व्यवस्थितम्

taṃ kārtayugadharmāṇaṃ nirāśīḥ karmasaṃjñitam |
jagāma tamasaḥ pāraṃ yatrāvyaktaṃ vyavasthitam

ततोऽथ वरदो देवो ब्रह्मा लोकपितामहः ।
असृजत्स ततो लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान्

tato'tha varado devo brahmā lokapitāmahaḥ |
asṛjatsa tato lokānkṛtsnānsthāvarajaṅgamān

ततः प्रावर्तत तदा आदौ कृतयुगं शुभम् ।
ततो हि सात्वतो धर्मो व्याप्य लोकानवस्थितः

tataḥ prāvartata tadā ādau kṛtayugaṃ śubham |
tato hi sātvato dharmo vyāpya lokānavasthitaḥ

तेनैवाद्येन धर्मेण ब्रह्मा लोकविसर्गकृत् ।
पूजयामास देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम्

tenaivādyena dharmeṇa brahmā lokavisargakṛt |
pūjayāmāsa deveśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum

धर्मप्रतिष्ठाहेतोश्च मनुं स्वारोचिषं ततः ।
अध्यापयामास तदा लोकानां हितकाम्यया

dharmapratiṣṭhāhetośca manuṃ svārociṣaṃ tataḥ |
adhyāpayāmāsa tadā lokānāṃ hitakāmyayā

ततः स्वारोचिषः पुत्रं स्वयं शङ्खपदं नृप ।
अध्यापयत्पुराऽव्यग्रः सर्वलोकपतिर्विभुः

tataḥ svārociṣaḥ putraṃ svayaṃ śaṅkhapadaṃ nṛpa |
adhyāpayatpurā'vyagraḥ sarvalokapatirvibhuḥ

ततः शङ्खपदश्चापि पुत्रमात्मजमौरसम् ।
दिशापालं सुधर्माणमध्यापयत भारत ।
सोऽन्तर्दधे ततो भूयः प्राप्ते त्रेतायुगे पुनः

tataḥ śaṅkhapadaścāpi putramātmajamaurasam |
diśāpālaṃ sudharmāṇamadhyāpayata bhārata |
so'ntardadhe tato bhūyaḥ prāpte tretāyuge punaḥ

नासत्ये जन्मनि पुरा ब्रह्मणः पार्थिवोत्तम ।
धर्ममेतं स्वयं देवो हरिर्नारायणः प्रभुः

nāsatye janmani purā brahmaṇaḥ pārthivottama |
dharmametaṃ svayaṃ devo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ

तज्जगादारविन्दाक्षो ब्रह्मणः पश्यतस्तदा ।
सनत्कुमारो भगवांस्ततः प्राधीतवान्नृप

tajjagādāravindākṣo brahmaṇaḥ paśyatastadā |
sanatkumāro bhagavāṃstataḥ prādhītavānnṛpa

सनत्कुमारादपि च वीरणो वै प्रजापतिः ।
कृतादौ कुरुशार्दूल धर्ममेतदधीतवान्

sanatkumārādapi ca vīraṇo vai prajāpatiḥ |
kṛtādau kuruśārdūla dharmametadadhītavān

वीरणश्चाप्यधीत्यैनं रैभ्याय मुनये ददौ ।
रैभ्यः पुत्राय शुद्धाय सुव्रताय सुमेधसे

vīraṇaścāpyadhītyainaṃ raibhyāya munaye dadau |
raibhyaḥ putrāya śuddhāya suvratāya sumedhase

कुक्षिपालाय च ददौ विशालाय च धर्मिणे ।
ततोऽप्यन्तर्दधे भूयो नारायणमुखोद्गतः

kukṣipālāya ca dadau viśālāya ca dharmiṇe |
tato'pyantardadhe bhūyo nārāyaṇamukhodgataḥ

अण्डजे जन्मनि पुनर्ब्रह्मणे हरियोनये ।
एष धर्मः समुद्भूतो नारायणमुखात्पुनः

aṇḍaje janmani punarbrahmaṇe hariyonaye |
eṣa dharmaḥ samudbhūto nārāyaṇamukhātpunaḥ

गृहीतो ब्रह्मणा राजन्प्रयुक्तश्च यथाविधि ।
अध्यापिताश्च मुनयो नाम्ना बर्हिपदो नृप

gṛhīto brahmaṇā rājanprayuktaśca yathāvidhi |
adhyāpitāśca munayo nāmnā barhipado nṛpa

बर्हिषद्भ्यश्च संप्राप्तः सामवेदान्तगं द्विजम् ।
ज्येष्ठं नामाभिविख्यातं ज्येष्ठसामव्रतो हरिः

barhiṣadbhyaśca saṃprāptaḥ sāmavedāntagaṃ dvijam |
jyeṣṭhaṃ nāmābhivikhyātaṃ jyeṣṭhasāmavrato hariḥ

ज्येष्ठाच्चाप्यनुसंक्रान्तो राजानमविकम्पनम् ।
अन्तर्दधे ततो राजन्नेष दर्मः प्रभो हरेः

jyeṣṭhāccāpyanusaṃkrānto rājānamavikampanam |
antardadhe tato rājanneṣa darmaḥ prabho hareḥ

यदिदं सप्तमं जन्म पद्मजं ब्रह्मणो नृप ।
तत्रैष धर्मः कथितः स्वयं नारायणेन ह

yadidaṃ saptamaṃ janma padmajaṃ brahmaṇo nṛpa |
tatraiṣa dharmaḥ kathitaḥ svayaṃ nārāyaṇena ha

पितामहाय शुद्धाय युगादौ लोकधारिणे ।
पितामहश्च दक्षाय धर्ममेतं पुरा ददौ

pitāmahāya śuddhāya yugādau lokadhāriṇe |
pitāmahaśca dakṣāya dharmametaṃ purā dadau

ततो ज्येष्ठे तु दौहित्रे प्रादाद्दक्षो नृपोत्तम ।
आदित्ये सवितुर्ज्येष्ठे विवस्वाञ्जगृहे ततः

tato jyeṣṭhe tu dauhitre prādāddakṣo nṛpottama |
āditye saviturjyeṣṭhe vivasvāñjagṛhe tataḥ

त्रेतायुगादौ च ततो विवस्वान्ममवे ददौ ।
मनुश्च लोकभूत्यर्थं सुतायेक्ष्वाकवे ददौ

tretāyugādau ca tato vivasvānmamave dadau |
manuśca lokabhūtyarthaṃ sutāyekṣvākave dadau

इक्ष्वाकुणा च कथितो व्याप्य लोकानवस्थितः ।
गमिष्यति क्षयान्ते च पुनर्नारायणं नृप

ikṣvākuṇā ca kathito vyāpya lokānavasthitaḥ |
gamiṣyati kṣayānte ca punarnārāyaṇaṃ nṛpa

यतीनां चापि यो धर्मः स ते पूर्वं नृपोत्तम ।
कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पितः

yatīnāṃ cāpi yo dharmaḥ sa te pūrvaṃ nṛpottama |
kathito harigītāsu samāsavidhikalpitaḥ

नारदेन सुसंप्राप्तः सरहस्यः ससंग्रहः ।
एष धर्मो जगन्नाथात्साक्षान्नारायणान्नृप

nāradena susaṃprāptaḥ sarahasyaḥ sasaṃgrahaḥ |
eṣa dharmo jagannāthātsākṣānnārāyaṇānnṛpa

एवमेव महान्धर्मे आद्यो राजन्सनातनः ।
दुर्विज्ञेयो दुष्करश्च सात्वतैर्धार्यते सदा

evameva mahāndharme ādyo rājansanātanaḥ |
durvijñeyo duṣkaraśca sātvatairdhāryate sadā

धर्मज्ञानेन चैतेन सुप्रयुक्तेन कर्मणा ।
अहिंसाधर्मयुक्तेन प्रीयते हरिरीश्वरः

dharmajñānena caitena suprayuktena karmaṇā |
ahiṃsādharmayuktena prīyate harirīśvaraḥ

एकव्यूहविभागो वा क्वचिद्द्विव्यूहसंज्ञितः ।
त्रिव्यूहश्चापि संख्यातश्चतुर्व्यूहश्च दृश्यते

ekavyūhavibhāgo vā kvaciddvivyūhasaṃjñitaḥ |
trivyūhaścāpi saṃkhyātaścaturvyūhaśca dṛśyate

हरिरेव हि क्षेत्रज्ञो निर्ममो निष्कलस्तथा ।
जीवश्च सर्वभूतेषु पञ्चभूतगुणातिगः

harireva hi kṣetrajño nirmamo niṣkalastathā |
jīvaśca sarvabhūteṣu pañcabhūtaguṇātigaḥ

मनश्च प्रथितं राजन्पञ्चन्द्रियसमीरणम् ।
एष लोकनिधिः श्रीमानेषु लोकविसर्गकृत्

manaśca prathitaṃ rājanpañcandriyasamīraṇam |
eṣa lokanidhiḥ śrīmāneṣu lokavisargakṛt

अकर्ता चैव कर्ता च कार्यं कारणमेव च ।
यथेच्छति तथा राजन्क्रीडते पुरुषोऽव्ययः

akartā caiva kartā ca kāryaṃ kāraṇameva ca |
yathecchati tathā rājankrīḍate puruṣo'vyayaḥ

एष एकान्तिधर्मस्ते कीर्तितो नृपसत्तम ।
मया गुरुप्रसादेन दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः

eṣa ekāntidharmaste kīrtito nṛpasattama |
mayā guruprasādena durvijñeyo'kṛtātmabhiḥ

एकान्तिनो हि पुरुषा दुर्लभा बहवो नृप ।
यद्येकान्तिभिराकीर्णं जगत्स्यात्कुरुनन्दनः

ekāntino hi puruṣā durlabhā bahavo nṛpa |
yadyekāntibhirākīrṇaṃ jagatsyātkurunandanaḥ

अहिंसकैरात्मविद्भिः सर्वभूतहिते रतैः ।
भवेत्कृतयुगप्राप्तिराशीः कर्मविवर्जिता

ahiṃsakairātmavidbhiḥ sarvabhūtahite rataiḥ |
bhavetkṛtayugaprāptirāśīḥ karmavivarjitā

एवं स भगवान्व्यासो गुरुर्मम विशांपते ।
कथयामास धर्मज्ञो धर्मराजे द्विजोत्तमः

evaṃ sa bhagavānvyāso gururmama viśāṃpate |
kathayāmāsa dharmajño dharmarāje dvijottamaḥ

ऋषीणां संनिधौ राजञ्शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः ।
तस्याप्यकथयत्पूर्वं नारदः सुमहातपाः

ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājañśṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ |
tasyāpyakathayatpūrvaṃ nāradaḥ sumahātapāḥ

देवं परमकं ब्रह्म श्वेतं चन्द्राभमच्युतम् ।
यत्र चैकान्तिनो यान्ति नारायणपरायणाः ।
तदेव परमं स्थानं मुक्तानां केवलं भवेत्

devaṃ paramakaṃ brahma śvetaṃ candrābhamacyutam |
yatra caikāntino yānti nārāyaṇaparāyaṇāḥ |
tadeva paramaṃ sthānaṃ muktānāṃ kevalaṃ bhavet

एवं बहुविधं धर्मं प्रविबुद्धैर्निषेवितम् ।
न कुर्वन्ति कथं विप्रा अन्ये नानाव्रते स्थिताः

evaṃ bahuvidhaṃ dharmaṃ pravibuddhairniṣevitam |
na kurvanti kathaṃ viprā anye nānāvrate sthitāḥ

तिस्रः प्रकृतयो राजन्देहबन्धेषु निर्मिताः ।
सात्विकी राजसी चैव तामसी चैव भारत

tisraḥ prakṛtayo rājandehabandheṣu nirmitāḥ |
sātvikī rājasī caiva tāmasī caiva bhārata

देहबन्धेषु पुरुषः श्रेष्ठः कुरुकुलोद्वह ।
सात्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षाय निश्चितः

dehabandheṣu puruṣaḥ śreṣṭhaḥ kurukulodvaha |
sātvikaḥ puruṣavyāghra bhavenmokṣāya niścitaḥ

अत्रापि स विजानाति पुरुषं ब्रह्मवित्तमम् ।
नारायणां परं मोक्षे ततो वै सात्विकः स्मृतः

atrāpi sa vijānāti puruṣaṃ brahmavittamam |
nārāyaṇāṃ paraṃ mokṣe tato vai sātvikaḥ smṛtaḥ

मनीषितं च प्राप्नोति चिन्तयन्पुरुषोत्तमम् ।
एकान्तभक्तः सततं नारायणपरायणः

manīṣitaṃ ca prāpnoti cintayanpuruṣottamam |
ekāntabhaktaḥ satataṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ

मनीषिणो हि ये केचिद्यतयो मोक्षधर्मिणः ।
तेषां विच्छिन्नतृष्णानां योगक्षेमवहो हरिः

manīṣiṇo hi ye kecidyatayo mokṣadharmiṇaḥ |
teṣāṃ vicchinnatṛṣṇānāṃ yogakṣemavaho hariḥ

जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः ।
सात्विकस्तु स विज्ञेयो भवेन्मोक्षे च निश्चितः

jāyamānaṃ hi puruṣaṃ yaṃ paśyenmadhusūdanaḥ |
sātvikastu sa vijñeyo bhavenmokṣe ca niścitaḥ

साङ्ख्ययोगेन तुल्यो हि धर्म एकान्तिसेवितः ।
नारायणात्मके मोक्षे ततो यान्ति परां गतिं

sāṅkhyayogena tulyo hi dharma ekāntisevitaḥ |
nārāyaṇātmake mokṣe tato yānti parāṃ gatiṃ

नारायणेन दृष्टस्तचु प्रतिबुद्धो भवेत्पुमान् ।
एवमात्मेच्छया राजन्प्रतिबुद्धो न जायते

nārāyaṇena dṛṣṭastacu pratibuddho bhavetpumān |
evamātmecchayā rājanpratibuddho na jāyate

राजसी तामसी चैव व्यामिश्रे प्रकृती स्मृते ।
तदात्मकं हि पुरुषं जायमानं विशांपते ।
प्रवृत्तिलक्षणैर्युक्तं नावेक्षति हरिः स्वयम्

rājasī tāmasī caiva vyāmiśre prakṛtī smṛte |
tadātmakaṃ hi puruṣaṃ jāyamānaṃ viśāṃpate |
pravṛttilakṣaṇairyuktaṃ nāvekṣati hariḥ svayam

पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा लोकपितामहः ।
रजसा तपसा चैव मानसं समभिप्लुतम्

paśyatyenaṃ jāyamānaṃ brahmā lokapitāmahaḥ |
rajasā tapasā caiva mānasaṃ samabhiplutam

कामं देवाश्च ऋषयः सत्वस्था नृपसत्तम ।
हीनाः सत्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः

kāmaṃ devāśca ṛṣayaḥ satvasthā nṛpasattama |
hīnāḥ satvena sūkṣmeṇa tato vaikārikāḥ smṛtāḥ

कथं वैकारिको गच्छेत्पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।
वद सर्वं यथादृष्टं प्रवृत्तिं च यथाक्रमम्

kathaṃ vaikāriko gacchetpuruṣaḥ puruṣottamam |
vada sarvaṃ yathādṛṣṭaṃ pravṛttiṃ ca yathākramam

सुसूक्ष्मं तत्त्वसंयुक्तं संयुक्तं त्रिभिरक्षरैः ।
पुरुषः पुरुषं गच्छेन्निष्क्रियं पञ्चविंशकम्

susūkṣmaṃ tattvasaṃyuktaṃ saṃyuktaṃ tribhirakṣaraiḥ |
puruṣaḥ puruṣaṃ gacchenniṣkriyaṃ pañcaviṃśakam

एवमेकं साङ्ख्ययोगं वेदारण्यकमेव च ।
परस्पराङ्गान्येतानि पाञ्चरात्रं च कथ्यते

evamekaṃ sāṅkhyayogaṃ vedāraṇyakameva ca |
parasparāṅgānyetāni pāñcarātraṃ ca kathyate

एष एकान्तिनां धर्मो नारायणपरात्मकः

eṣa ekāntināṃ dharmo nārāyaṇaparātmakaḥ

यथा समुद्रात्प्रसृता जलौघा
स्तमेव राजन्पुनराविशन्ति ।
इमे तथा ज्ञानमहाजलौघा
नारायणं वै पुनराविशन्ति

yathā samudrātprasṛtā jalaughā
stameva rājanpunarāviśanti |
ime tathā jñānamahājalaughā
nārāyaṇaṃ vai punarāviśanti

एष ते कथितो धर्मः सात्वतो यदुबान्धव ।
कुरुष्वैनं यथान्यायं यदि शक्तोसि भारत

eṣa te kathito dharmaḥ sātvato yadubāndhava |
kuruṣvainaṃ yathānyāyaṃ yadi śaktosi bhārata

एवं हि स महाभागो नारदो गुरवे मम ।
श्वेतानां यतिनां चाह एकान्तगतिमख्याम्

evaṃ hi sa mahābhāgo nārado gurave mama |
śvetānāṃ yatināṃ cāha ekāntagatimakhyām

व्यासश्चाकथयत्प्रीत्या धर्मपुत्राय धीमते ।
स एवायं मया तुभ्यमाख्यातः प्रसृतो गुरोः

vyāsaścākathayatprītyā dharmaputrāya dhīmate |
sa evāyaṃ mayā tubhyamākhyātaḥ prasṛto guroḥ

इत्थं हि दुश्चरो धर्म एष पार्थिवसत्तम ।
यथैव त्वं तथैवान्ये न भजन्ति च मोहिताः

itthaṃ hi duścaro dharma eṣa pārthivasattama |
yathaiva tvaṃ tathaivānye na bhajanti ca mohitāḥ

कृष्ण एव हि लोकानां भावनो मोहनस्तथा ।
संहारकारकश्चैव कारणं च विशांपते

kṛṣṇa eva hi lokānāṃ bhāvano mohanastathā |
saṃhārakārakaścaiva kāraṇaṃ ca viśāṃpate