Chapter 335: Shuka returns; Vyasa's rules for teaching the Veda

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कृतात्मा कृतनिश्चयः ।
आत्मनाऽऽत्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना

etacchrutvā tu vacanaṃ kṛtātmā kṛtaniścayaḥ |
ātmanā''tmānamāsthāya dṛṣṭvā cātmānamātmanā

कृतकार्यः सुखी शान्तस्तूष्णीं प्रायादुदङ्भुखः ।
शैशिरं गिरिमुद्दिश्य सधर्मा मातरिश्वनः

kṛtakāryaḥ sukhī śāntastūṣṇīṃ prāyādudaṅbhukhaḥ |
śaiśiraṃ girimuddiśya sadharmā mātariśvanaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु देवर्षिर्नारदस्तथा ।
हिमवन्तमियाद्दुष्टुं सिद्धचारणसेवितम्

etasminneva kāle tu devarṣirnāradastathā |
himavantamiyādduṣṭuṃ siddhacāraṇasevitam

तमप्सरोगाकीर्णं गीतस्वननिनादितम् ।
किन्नराणां सहस्रैश्च भृङ्गराजैस्तथैव च

tamapsarogākīrṇaṃ gītasvananināditam |
kinnarāṇāṃ sahasraiśca bhṛṅgarājaistathaiva ca

मद्गुभिः खञ्जरीटैश्च विचित्रैर्जीवजीवकैः

madgubhiḥ khañjarīṭaiśca vicitrairjīvajīvakaiḥ

चित्रवर्णैर्मयूरैश्च केकाशतविराजितैः ।
राजहंससमूहैश्च हृष्टैः परभृतैस्तथा

citravarṇairmayūraiśca kekāśatavirājitaiḥ |
rājahaṃsasamūhaiśca hṛṣṭaiḥ parabhṛtaistathā

पक्षिराजो गरुत्मांश्च यं नित्यमधितिष्ठति ।
चत्वारो लोकपालाश्च देवाः सर्षिगणास्तथा

pakṣirājo garutmāṃśca yaṃ nityamadhitiṣṭhati |
catvāro lokapālāśca devāḥ sarṣigaṇāstathā

तत्र नित्यं समायान्ति लोकस्य हितकाम्यया ।
विष्णुना यत्र पुत्रार्थे तपस्तप्तं महात्मना

tatra nityaṃ samāyānti lokasya hitakāmyayā |
viṣṇunā yatra putrārthe tapastaptaṃ mahātmanā

तत्रैव च कुमारेण बाल्ये क्षिप्ता दिवौकसः ।
शक्तिर्न्यस्ता क्षितितले त्रैलोक्यमवमन्य वै

tatraiva ca kumāreṇa bālye kṣiptā divaukasaḥ |
śaktirnyastā kṣititale trailokyamavamanya vai

तत्रोवाच जगत्स्कन्दः क्षिपन्वाक्यमिदं तदा ।
योऽन्योस्ति मत्तोऽभ्यधिको विप्रा यस्याधिकं प्रियाः

tatrovāca jagatskandaḥ kṣipanvākyamidaṃ tadā |
yo'nyosti matto'bhyadhiko viprā yasyādhikaṃ priyāḥ

यो ब्रह्मण्यो द्वितीयोऽस्ति त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ।
सोभ्युद्धरत्विमां शक्तिमथवा कम्पयत्विति

yo brahmaṇyo dvitīyo'sti triṣu lokeṣu vīryavān |
sobhyuddharatvimāṃ śaktimathavā kampayatviti

तच्छुत्वा व्यथिता लोकाः क इमामुद्धरेदिति ।
अथ देवगणं सर्वं संभ्रान्तेन्द्रियमानसम्

tacchutvā vyathitā lokāḥ ka imāmuddharediti |
atha devagaṇaṃ sarvaṃ saṃbhrāntendriyamānasam

अपश्यद्भगवान्विष्णुः क्षिप्तं सासुरराक्षसम् ।
किंन्वत्र सुकृतं कार्यं भवेदिति विचिन्तयन्

apaśyadbhagavānviṣṇuḥ kṣiptaṃ sāsurarākṣasam |
kiṃnvatra sukṛtaṃ kāryaṃ bhavediti vicintayan

अनामृष्य ततः क्षेपमवैक्षत च पाविकम् ।
संप्रगृह्य विशुद्धात्मा शक्तिं प्रज्वलितां तदा

anāmṛṣya tataḥ kṣepamavaikṣata ca pāvikam |
saṃpragṛhya viśuddhātmā śaktiṃ prajvalitāṃ tadā

कम्पयामास सव्येन पाणिना पुरुषोत्तमः ।
शक्त्यां तु कम्प्यमानायां विष्णुना बलिना तदा

kampayāmāsa savyena pāṇinā puruṣottamaḥ |
śaktyāṃ tu kampyamānāyāṃ viṣṇunā balinā tadā

मेदिनी कम्पिता सर्वा सशैलवनकानना ।
शक्तेनापि समुद्धर्तुं कम्पिता साऽभवत्तदा

medinī kampitā sarvā saśailavanakānanā |
śaktenāpi samuddhartuṃ kampitā sā'bhavattadā

रक्षिता स्कन्दराजस्य धर्षणा प्रभविष्णुना ।
तां कम्पयित्वा भगवान्प्रह्लादमिदमब्रवीत्

rakṣitā skandarājasya dharṣaṇā prabhaviṣṇunā |
tāṃ kampayitvā bhagavānprahlādamidamabravīt

पश्य वीर्यं कुमारस्य नैतदन्यः करिष्यति ।
सोऽमृष्यमाणस्तद्वाक्यं समुद्धरणनिश्चितः

paśya vīryaṃ kumārasya naitadanyaḥ kariṣyati |
so'mṛṣyamāṇastadvākyaṃ samuddharaṇaniścitaḥ

जग्राह तां तदा शक्तिं न चैनामभ्यकम्पयत् ।
नादं महान्तं मुक्त्वा स मूर्च्छितो गिरिमूर्घनि

jagrāha tāṃ tadā śaktiṃ na caināmabhyakampayat |
nādaṃ mahāntaṃ muktvā sa mūrcchito girimūrghani

विह्वलः प्रापतद्भूमौ हिरण्यकशिपोः सुतः ।
तत्रोत्तरां दिशं गत्वा शैलराजस्य पार्श्वतः

vihvalaḥ prāpatadbhūmau hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ |
tatrottarāṃ diśaṃ gatvā śailarājasya pārśvataḥ

तपोऽतप्यत दुर्घर्षं तात नित्यं वृषध्वजः ।
पावकेन परिक्षिप्तं दीप्यता यस्य चाश्रमम्

tapo'tapyata durgharṣaṃ tāta nityaṃ vṛṣadhvajaḥ |
pāvakena parikṣiptaṃ dīpyatā yasya cāśramam

आदित्यपर्वतं नाम दुर्घर्षमकृतात्मभिः ।
न तत्र शक्यते गन्तुं यक्षराक्षसदानवैः

ādityaparvataṃ nāma durgharṣamakṛtātmabhiḥ |
na tatra śakyate gantuṃ yakṣarākṣasadānavaiḥ

दशयोजनविस्तारमग्निज्वालसमावृतम् ।
भगवान्पावकस्तत्र स्वयं तिष्ठति वीर्यवान्

daśayojanavistāramagnijvālasamāvṛtam |
bhagavānpāvakastatra svayaṃ tiṣṭhati vīryavān

सर्वान्विघ्नान्प्रशमयन्महादेवस्य धीमतः ।
दिव्यं वर्षसहस्रं हि पादेनैकेन तिष्ठतः

sarvānvighnānpraśamayanmahādevasya dhīmataḥ |
divyaṃ varṣasahasraṃ hi pādenaikena tiṣṭhataḥ

देवान्संतापयंस्तत्र महादेवो महाव्रतः ।
ऐन्द्रीं तु दिशमास्थाय शैलराजस्य धीमतः

devānsaṃtāpayaṃstatra mahādevo mahāvrataḥ |
aindrīṃ tu diśamāsthāya śailarājasya dhīmataḥ

विविक्ते पर्वततटे पाराशर्यो महातपाः ।
वेदानध्यापयामास व्यासः शिष्यान्महातपाः

vivikte parvatataṭe pārāśaryo mahātapāḥ |
vedānadhyāpayāmāsa vyāsaḥ śiṣyānmahātapāḥ

सुमन्तुं च महाभागं वैशंपायनमेव च ।
जैमिनिं च महाप्राज्ञं पैलं चापि तपस्विनम्

sumantuṃ ca mahābhāgaṃ vaiśaṃpāyanameva ca |
jaiminiṃ ca mahāprājñaṃ pailaṃ cāpi tapasvinam

एभिः शिष्यैः परिवृतो व्यास आस्ते महातपाः ।
तत्राश्रमपदं रम्यं ददर्श पितुरुत्तमम् ।
आरणेयो विशुद्धात्मा नभसीव दिवाकरः

ebhiḥ śiṣyaiḥ parivṛto vyāsa āste mahātapāḥ |
tatrāśramapadaṃ ramyaṃ dadarśa pituruttamam |
āraṇeyo viśuddhātmā nabhasīva divākaraḥ

अथ व्यासः परिक्षिप्तं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
ददृशे सुतमायान्तं दिवाकरसमप्रभम्

atha vyāsaḥ parikṣiptaṃ jvalantamiva pāvakam |
dadṛśe sutamāyāntaṃ divākarasamaprabham

असज्जमानं वृक्षेषु शैलेषु विषयेषु च ।
योगयुक्तं महात्मानं यथा बाणं गुणच्युतम्

asajjamānaṃ vṛkṣeṣu śaileṣu viṣayeṣu ca |
yogayuktaṃ mahātmānaṃ yathā bāṇaṃ guṇacyutam

सोऽभिगम्य पितुः पादावगृह्णादरणीसुतः ।
यथोपजोषं तैश्चापि समागच्छन्महामुनिः

so'bhigamya pituḥ pādāvagṛhṇādaraṇīsutaḥ |
yathopajoṣaṃ taiścāpi samāgacchanmahāmuniḥ

ततो निवेदयामास पित्रे सर्वमशेषतः ।
शुको जनकराजेन संवादं प्रीतमानसः

tato nivedayāmāsa pitre sarvamaśeṣataḥ |
śuko janakarājena saṃvādaṃ prītamānasaḥ

एवमध्यापयञ्शिष्यान्व्यासः पुत्रं च वीर्यवान् ।
उवास हिमवत्पृष्ठे पाराशर्यो महामुनिः

evamadhyāpayañśiṣyānvyāsaḥ putraṃ ca vīryavān |
uvāsa himavatpṛṣṭhe pārāśaryo mahāmuniḥ

ततः कदाचिच्छिष्यास्तं परिवार्यावतस्थिरे ।
वेदाध्ययनसंपन्नाः शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः

tataḥ kadācicchiṣyāstaṃ parivāryāvatasthire |
vedādhyayanasaṃpannāḥ śāntātmāno jitendriyāḥ

वेदेषु निष्ठां संप्राप्य साङ्गेष्वपि तपस्विनः ।
अथोचुस्ते तदा व्यासं शिष्याः प्राञ्जलयो गुरुम् ॥
शिष्या ऊचुः ।

vedeṣu niṣṭhāṃ saṃprāpya sāṅgeṣvapi tapasvinaḥ |
athocuste tadā vyāsaṃ śiṣyāḥ prāñjalayo gurum ||
śiṣyā ūcuḥ |

महता तेजसा युक्ता यशसा चापि वर्धिताः ।
एकं त्विदानीमिच्छामो गुरुणाऽनुग्रहं कृतम्

mahatā tejasā yuktā yaśasā cāpi vardhitāḥ |
ekaṃ tvidānīmicchāmo guruṇā'nugrahaṃ kṛtam

इति तेषां वचः श्रुत्वा ब्रह्मर्षिस्तानुवाद ह ।
उच्यतामिति तद्वत्सा यद्वः कार्यं प्रियं मया

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā brahmarṣistānuvāda ha |
ucyatāmiti tadvatsā yadvaḥ kāryaṃ priyaṃ mayā

एतद्वाक्यं गुरोः श्रुत्वा शिष्यास्ते हृष्टमानसाः ।
पुनः प्राञ्जलयो भूत्वा प्रणम्य शिरसा गुरुम्

etadvākyaṃ guroḥ śrutvā śiṣyāste hṛṣṭamānasāḥ |
punaḥ prāñjalayo bhūtvā praṇamya śirasā gurum

ऊचुस्ते सहिता राजन्निदं वचनमुत्तमम् ।
यदि प्रीत उपाध्यायो धन्याः स्मो मुनिसत्तम

ūcuste sahitā rājannidaṃ vacanamuttamam |
yadi prīta upādhyāyo dhanyāḥ smo munisattama

काङ्क्षामस्तु वयं सर्वे वरं दत्तं महर्षिणा ।
पष्ठः शिष्यो न ते ख्यातिं गच्छेदत्र प्रसीद नः

kāṅkṣāmastu vayaṃ sarve varaṃ dattaṃ maharṣiṇā |
paṣṭhaḥ śiṣyo na te khyātiṃ gacchedatra prasīda naḥ

चत्वारस्ते वयं शिष्या गुरुपूत्रश्च पञ्चमः ।
इह वेदाः प्रतिष्ठेरन्नेष नः काङ्क्षितो वरः

catvāraste vayaṃ śiṣyā gurupūtraśca pañcamaḥ |
iha vedāḥ pratiṣṭheranneṣa naḥ kāṅkṣito varaḥ

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा व्यासो वेदार्थतत्त्ववित् ।
पराशरात्मजो धीमान्परलोकार्थचिन्तकः

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā vyāso vedārthatattvavit |
parāśarātmajo dhīmānparalokārthacintakaḥ

उवाच शिष्यान्धर्मात्मा धर्म्यं नैःश्रेयसं वचः ।
ब्राह्मणाय सदा देयं ब्रह्म शुश्रूषवे तथा

uvāca śiṣyāndharmātmā dharmyaṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ |
brāhmaṇāya sadā deyaṃ brahma śuśrūṣave tathā

ब्रह्मलोके निवासं यो ध्रुवं समभिकाङ्क्षते ।
भवन्तो बहुलाः सन्तु वेदो विस्तार्यतामयम्

brahmaloke nivāsaṃ yo dhruvaṃ samabhikāṅkṣate |
bhavanto bahulāḥ santu vedo vistāryatāmayam

नाशिष्ये संप्रदातव्यो नाव्रते नाकृतात्मनि ।
एते शिष्यगुणाः सर्वे विज्ञातव्या यथार्थतः ।
नापरीक्षितचारित्रे विद्या देया कथंचन

nāśiṣye saṃpradātavyo nāvrate nākṛtātmani |
ete śiṣyaguṇāḥ sarve vijñātavyā yathārthataḥ |
nāparīkṣitacāritre vidyā deyā kathaṃcana

यथा हि कनकं शुद्धं तापच्छेदनिकर्षणैः ।
परीक्षेत तथा शिष्यानीक्षेत्कुलगुणादिभिः

yathā hi kanakaṃ śuddhaṃ tāpacchedanikarṣaṇaiḥ |
parīkṣeta tathā śiṣyānīkṣetkulaguṇādibhiḥ

न नियोज्याश्च वः शिष्या अनियोगे महाभये ।
यथामति यथापाठं तथा विद्या फलिष्यति

na niyojyāśca vaḥ śiṣyā aniyoge mahābhaye |
yathāmati yathāpāṭhaṃ tathā vidyā phaliṣyati

सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु ।
श्रावयेच्चतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः

sarvastaratu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatu |
śrāvayeccaturo varṇānkṛtvā brāhmaṇamagrataḥ

वेदस्याध्ययनं हीदं तच्च कार्यं महत्स्मृतम् ।
स्तुत्यर्थमिह देवानां वेदाः सृष्टाः स्वयंभुवा

vedasyādhyayanaṃ hīdaṃ tacca kāryaṃ mahatsmṛtam |
stutyarthamiha devānāṃ vedāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā

यो निर्वदेत संमोहाद्ब्राह्मणां वेदपारगम् ।
सोऽभिध्यानाद्ब्राह्मणस्य पराभूयादसंशयम्

yo nirvadeta saṃmohādbrāhmaṇāṃ vedapāragam |
so'bhidhyānādbrāhmaṇasya parābhūyādasaṃśayam

यश्चाधर्मेण विब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छति ।
तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं चाधिगच्छति

yaścādharmeṇa vibrūyādyaścādharmeṇa pṛcchati |
tayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ cādhigacchati

एतद्वः सर्वमाख्यातं स्वाध्यायस्य विधिं प्रति ।
उपकुर्याच्च शिष्याणामेतच्च हृद्वि वो भवेत्

etadvaḥ sarvamākhyātaṃ svādhyāyasya vidhiṃ prati |
upakuryācca śiṣyāṇāmetacca hṛdvi vo bhavet