Chapter 321: Yajnavalkya on Yoga and its signs

साङ्ख्यज्ञानं मया प्रोक्तं योगज्ञानं निबोध मे ।
यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्त्वेन नृपसत्तम

sāṅkhyajñānaṃ mayā proktaṃ yogajñānaṃ nibodha me |
yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tattvena nṛpasattama

नास्ति साङ्ख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम् ।
तावुभावेकचर्यौ तावुभावनिधनौ स्मृतौ

nāsti sāṅkhyasamaṃ jñānaṃ nāsti yogasamaṃ balam |
tāvubhāvekacaryau tāvubhāvanidhanau smṛtau

पृथक्पृथक्प्रपश्यन्ति येऽप्यबुद्धिरता नराः ।
वयं तु राजन्पश्याम एकमेव तु निश्चयात्

pṛthakpṛthakprapaśyanti ye'pyabuddhiratā narāḥ |
vayaṃ tu rājanpaśyāma ekameva tu niścayāt

यदेव योगाः पश्यन्ति तत्साङ्ख्यैरपि दृश्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित्

yadeva yogāḥ paśyanti tatsāṅkhyairapi dṛśyate |
ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa tattvavit

रुद्रप्रधानानपरान्विद्धि योगानरिंदम् ।
तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश

rudrapradhānānaparānviddhi yogānariṃdam |
tenaiva cātha dehena vicaranti diśo daśa

यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणाष्टगुणेन ह ।
योगेन लोकान्विचरन्सुखं संन्यस्य चानघ

yāvaddhi pralayastāta sūkṣmeṇāṣṭaguṇena ha |
yogena lokānvicaransukhaṃ saṃnyasya cānagha

तावदेवाष्टगुणिनं योगप्राहुर्मनीषिणः ।
सूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुर्नेतरं नृपसत्तम

tāvadevāṣṭaguṇinaṃ yogaprāhurmanīṣiṇaḥ |
sūkṣmamaṣṭaguṇaṃ prāhurnetaraṃ nṛpasattama

द्विगुणं योगत्यं तु योगानां प्राहुरुत्तमम् ।
सगुणं निर्गुणं चैव यथाशास्त्रनिदर्शनम्

dviguṇaṃ yogatyaṃ tu yogānāṃ prāhuruttamam |
saguṇaṃ nirguṇaṃ caiva yathāśāstranidarśanam

धारणं चैव मनसः प्राणायामश्च पार्थिव ।
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च

dhāraṇaṃ caiva manasaḥ prāṇāyāmaśca pārthiva |
ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmastathaiva ca

प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मनः ।
यद्यदृश्यति मुञ्चन्वै प्राणान्मैथिलसत्तम ।
वाताधिक्यं भवत्येव तस्मात्तं न समाचरेत्

prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhārayenmanaḥ |
yadyadṛśyati muñcanvai prāṇānmaithilasattama |
vātādhikyaṃ bhavatyeva tasmāttaṃ na samācaret

निशायाः प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृताः ।
मध्ये स्वप्नात्परे यामे द्वादशैव तु चोदनाः

niśāyāḥ prathame yāme codanā dvādaśa smṛtāḥ |
madhye svapnātpare yāme dvādaśaiva tu codanāḥ

तदेवमुपशान्तेन दान्तेनैकान्तशीलिना ।
आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्योऽऽत्मा न संशयः

tadevamupaśāntena dāntenaikāntaśīlinā |
ātmārāmeṇa buddhena yoktavyo''tmā na saṃśayaḥ

पञ्चानामिन्द्रियाणां तु दोषानाक्षिप्य पञ्चधा ।
शब्दं रूपं तथा स्पर्शं रसं गन्धं तथैव च

pañcānāmindriyāṇāṃ tu doṣānākṣipya pañcadhā |
śabdaṃ rūpaṃ tathā sparśaṃ rasaṃ gandhaṃ tathaiva ca

प्रतिभामपवर्गं च प्रतिसंहृत्य मैथिल ।
इन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह

pratibhāmapavargaṃ ca pratisaṃhṛtya maithila |
indriyagrāmamakhilaṃ manasyabhiniveśya ha

मनस्तथैवाहंकारे प्रतिष्ठाप्य नराधिप ।
अहंकारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि

manastathaivāhaṃkāre pratiṣṭhāpya narādhipa |
ahaṃkāraṃ tathā buddhau buddhiṃ ca prakṛtāvapi

एवं हि परिसंख्याय ततो ध्यायन्ति केवलम् ।
विरजस्कमलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम्

evaṃ hi parisaṃkhyāya tato dhyāyanti kevalam |
virajaskamalaṃ nityamanantaṃ śuddhamavraṇam

तस्थुषं पुरुषं नित्यमभेद्यमजरामरम् ।
शाश्वतं चाव्ययं चैव ईशानं ब्रह्म चाख्यम्

tasthuṣaṃ puruṣaṃ nityamabhedyamajarāmaram |
śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva īśānaṃ brahma cākhyam

युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारम् ।
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वयेत्

yuktasya tu mahārāja lakṣaṇānyupadhāram |
lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svayet

निर्वाते तु यथा दीपो ज्वलेत्स्नेहस—धतः ।
निश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद्युक्तमाहुर्मनीषिण

nirvāte tu yathā dīpo jvaletsnehasa—dhataḥ |
niścalordhvaśikhastadvadyuktamāhurmanīṣiṇa

पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिराहतः ।
नालं चालयितुं शक्यस्तथा युक्तस्य लक्षणम्

pāṣāṇa iva meghotthairyathā bindubhirāhataḥ |
nālaṃ cālayituṃ śakyastathā yuktasya lakṣaṇam

शक्तदुन्दुभिनिर्घोषैर्विधिधैर्गीतवादितैः ।
क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम्

śaktadundubhinirghoṣairvidhidhairgītavāditaiḥ |
kriyamāṇairna kampeta yuktasyaitannidarśanam

तैलपात्रं यथा पूर्णं कराभ्यां गृह्य पूरुषः ।
सोपानमारुहेद्भीतस्तर्ज्यमानोऽसिषणिभिः

tailapātraṃ yathā pūrṇaṃ karābhyāṃ gṛhya pūruṣaḥ |
sopānamāruhedbhītastarjyamāno'siṣaṇibhiḥ

संयतात्मा भयात्तेषां न पात्राद्बिन्दुमुत्सृजेत् ।
तथैवोत्तरमागम्य एकाग्रमनसस्तथा

saṃyatātmā bhayātteṣāṃ na pātrādbindumutsṛjet |
tathaivottaramāgamya ekāgramanasastathā

स्थिरत्वादिन्द्रियाणां तु निश्चलस्तथैव च ।
एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपल----

sthiratvādindriyāṇāṃ tu niścalastathaiva ca |
evaṃ yuktasya tu munerlakṣaṇānyupala----

स्वयुक्तः पश्यते ब्रह्म यत्तत्परम----यम् ।
महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्व नसा--भम्

svayuktaḥ paśyate brahma yattatparama----yam |
mahatastamaso madhye sthitaṃ jva nasā--bham

एतेन केवलं याति त्यक्त्वा देहमसाक्षिकम् ।
कालेन महता राजञ्श्रुतिरेषा सनातनी

etena kevalaṃ yāti tyaktvā dehamasākṣikam |
kālena mahatā rājañśrutireṣā sanātanī

एतद्धि योगं योगानां किमन्यद्योगलक्षणम् ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः

etaddhi yogaṃ yogānāṃ kimanyadyogalakṣaṇam |
vijñāya taddhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ