Chapter 315: Yajnavalkya teaches Janaka the twenty-four principles

धर्माधर्मविमुक्तं यद्विमुक्तं सर्वसंशयात् ।
जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयोः

dharmādharmavimuktaṃ yadvimuktaṃ sarvasaṃśayāt |
janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ puṇyapāpayoḥ

यच्छिवं नित्यमभयं नित्यमक्षरमव्ययम् ।
शुचि नित्यमनायासं तद्भवान्वक्तुमर्हति

yacchivaṃ nityamabhayaṃ nityamakṣaramavyayam |
śuci nityamanāyāsaṃ tadbhavānvaktumarhati

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam |
yājñavalkyasya saṃvādaṃ janakasya ca bhārata

याज्ञवल्क्यमृषिश्रेष्ठं दैवरातिर्महायशाः ।
पप्रच्छ जनको राजा प्रश्नं प्रश्नविदांवरः

yājñavalkyamṛṣiśreṣṭhaṃ daivarātirmahāyaśāḥ |
papraccha janako rājā praśnaṃ praśnavidāṃvaraḥ

कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतयः स्मृताः ।
किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम्

katīndriyāṇi viprarṣe kati prakṛtayaḥ smṛtāḥ |
kimavyaktaṃ paraṃ brahma tasmācca paratastu kim

प्रभवं चाप्ययं चैव कालसङ्ख्यां तथैव च ।
वक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाङ्क्षिणः

prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva kālasaṅkhyāṃ tathaiva ca |
vaktumarhasi viprendra tvadanugrahakāṅkṣiṇaḥ

अज्ञानात्परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिः ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम्

ajñānātparipṛcchāmi tvaṃ hi jñānamayo nidhiḥ |
tadahaṃ śrotumicchāmi sarvametadasaṃśayam

श्रूयतामवनीपाल यदेतदनुपृच्छसि ।
योगानां परमं ज्ञानं साङ्ख्यानां च विशेषतः

śrūyatāmavanīpāla yadetadanupṛcchasi |
yogānāṃ paramaṃ jñānaṃ sāṅkhyānāṃ ca viśeṣataḥ

त तवाविदितं किंचिन्मां तु जिज्ञासते भवान् ।
पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः

ta tavāviditaṃ kiṃcinmāṃ tu jijñāsate bhavān |
pṛṣṭena cāpi vaktavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चापि षोडश ।
आसां तु सप्त व्यक्तानि प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः

aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāścāpi ṣoḍaśa |
āsāṃ tu sapta vyaktāni prāhuradhyātmacintakāḥ

अव्यक्तं च महांश्चैव तथाऽहंकार एव च ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

avyaktaṃ ca mahāṃścaiva tathā'haṃkāra eva ca |
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam

एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु ।
श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम्

etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārānapi me śṛṇu |
śrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca |
vākca hastau ca pādau ca pāyurmeḍhraṃ tathaiva ca

एते विशेषा राजेन्द्रा महाभूतेषु पञ्चसु ।
बुद्धीन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल

ete viśeṣā rājendrā mahābhūteṣu pañcasu |
buddhīndriyāṇyathaitāni saviśeṣāṇi maithila

मनः षोडशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तकाः ।
त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः

manaḥ ṣoḍaśakaṃ prāhuradhyātmagaticintakāḥ |
tvaṃ caivānye ca vidvāṃsastattvabuddhiviśāradāḥ

अव्यक्ताच्च महानात्मा समुत्पद्यति पार्थिव ।
प्रथमं सर्गमित्येतदाहुः प्राधानिकं बुधाः

avyaktācca mahānātmā samutpadyati pārthiva |
prathamaṃ sargamityetadāhuḥ prādhānikaṃ budhāḥ

महतश्चाप्यहंकार उत्पद्यति नराधिप ।
द्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद्बुद्ध्यात्मकं स्मृतम्

mahataścāpyahaṃkāra utpadyati narādhipa |
dvitīyaṃ sargamityāhuretadbuddhyātmakaṃ smṛtam

अहंकाराच्च संभूतं मनो भूतगुणात्मकम् ।
तृतीयः सर्ग इत्येष आहंकारिक उच्यते

ahaṃkārācca saṃbhūtaṃ mano bhūtaguṇātmakam |
tṛtīyaḥ sarga ityeṣa āhaṃkārika ucyate

मनसस्तु समुद्भूता महाभूता नराधिप ।
चतुर्थं सर्गमित्येतन्मानसं चिन्तनात्मकम्

manasastu samudbhūtā mahābhūtā narādhipa |
caturthaṃ sargamityetanmānasaṃ cintanātmakam

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
पञ्चमं सर्गमित्याहुर्भौतिकं भूतचिन्तकाः

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca |
pañcamaṃ sargamityāhurbhautikaṃ bhūtacintakāḥ

श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् ।
सर्गं तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मकं स्मृतम्

śrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam |
sargaṃ tu ṣaṣṭhamityāhurbahucintātmakaṃ smṛtam

अधः श्रोत्रेन्द्रियग्राम उत्पद्यदि नराधिप ।
सप्तमं सर्गमित्याहुरेतदैन्द्रियकं स्मृतम्

adhaḥ śrotrendriyagrāma utpadyadi narādhipa |
saptamaṃ sargamityāhuretadaindriyakaṃ smṛtam

ऊर्ध्वं स्रोतस्तथा तिर्यगुत्पद्यति नराधिप ।
अष्टमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं स्मृतम्

ūrdhvaṃ srotastathā tiryagutpadyati narādhipa |
aṣṭamaṃ sargamityāhuretadārjavakaṃ smṛtam

तिर्यक्स्रोतस्त्वधःस्रोत उत्पद्यति नराधिप ।
नवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः

tiryaksrotastvadhaḥsrota utpadyati narādhipa |
navamaṃ sargamityāhuretadārjavakaṃ budhāḥ

एते वै नव सर्गा हि तत्त्वानि च नराधिप ।
चतुर्विशतिरुक्तानि यथाश्रुतिनिदर्शनम्

ete vai nava sargā hi tattvāni ca narādhipa |
caturviśatiruktāni yathāśrutinidarśanam

अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः ।
महात्मभिरनुप्रोक्तां कालसङ्ख्यां निबोध मे

ata ūrdhvaṃ mahārāja guṇasyaitasya tattvataḥ |
mahātmabhiranuproktāṃ kālasaṅkhyāṃ nibodha me