Chapter 305: The golden Hamsa teaches the Sadhyas

सत्यं दमं क्षमां प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामह ।
विद्वांसो मनुजा लोके कथमेतन्मतं तव

satyaṃ damaṃ kṣamāṃ prajñāṃ praśaṃsanti pitāmaha |
vidvāṃso manujā loke kathametanmataṃ tava

अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
साध्यानामिह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर

atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam |
sādhyānāmiha saṃvādaṃ haṃsasya ca yudhiṣṭhira

हंसो भूत्वाऽथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः ।
स वै पर्येति लोकांस्त्रीनथ साध्यानुपागमत्

haṃso bhūtvā'tha sauvarṇastvajo nityaḥ prajāpatiḥ |
sa vai paryeti lokāṃstrīnatha sādhyānupāgamat

शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वामनुयुङ्क्ष्महे ।
पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवांश्च किल मोक्षवित्

śakune vayaṃ sma devā vai sādhyāstvāmanuyuṅkṣmahe |
pṛcchāmastvāṃ mokṣadharmaṃ bhavāṃśca kila mokṣavit

श्रुतोसि नः पण्डितो धीरवादी
साधुः शब्दश्चरते ते पतत्रिन् ।
किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं
कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन्

śrutosi naḥ paṇḍito dhīravādī
sādhuḥ śabdaścarate te patatrin |
kiṃ manyase śreṣṭhatamaṃ dvija tvaṃ
kasminmanaste ramate mahātman

तन्नः कार्यं पक्षिवर प्रशाधि
यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठमेकम् ।
यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धै
र्विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम्

tannaḥ kāryaṃ pakṣivara praśādhi
yatkāryāṇāṃ manyase śreṣṭhamekam |
yatkṛtvā vai puruṣaḥ sarvabandhai
rvimucyate vihagendreha śīghram

इदं कार्यममृताशाः शृणुध्वं
तपो दमः सत्यमात्माभिगुप्तिः ।
ग्रन्थीन्विमुच्य हृदयस्य सर्वा
न्प्रियाप्रिये स्वं वशमानयीत

idaṃ kāryamamṛtāśāḥ śṛṇudhvaṃ
tapo damaḥ satyamātmābhiguptiḥ |
granthīnvimucya hṛdayasya sarvā
npriyāpriye svaṃ vaśamānayīta

नारुतुदः स्यान्न नृशंसवादी
न हीनतः परमभ्याददीत ।
ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत
न तां वदेदुशतिं पापलोक्याम्

nārutudaḥ syānna nṛśaṃsavādī
na hīnataḥ paramabhyādadīta |
yayā'sya vācā para udvijeta
na tāṃ vadeduśatiṃ pāpalokyām

वाक्सायका वदनान्निष्यतन्ति
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि ।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु

vāksāyakā vadanānniṣyatanti
yairāhataḥ śocati rātryahāni |
parasya nāmarmasu te patanti
tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu

परश्चेदेनमतिवादवाणै
र्भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः ।
संरोष्यमाणः प्रतिहृष्यते यः
स आदत्ते सुकृतं वै परस्य

paraścedenamativādavāṇai
rbhṛśaṃ vidhyecchama eveha kāryaḥ |
saṃroṣyamāṇaḥ pratihṛṣyate yaḥ
sa ādatte sukṛtaṃ vai parasya

क्षेपायमाणमभिषङ्गव्यलीकं
निगृह्णाति ज्वलितं यश्च मन्युम् ।
अदुष्टचेता मुदितोऽनसूयुः
स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम्

kṣepāyamāṇamabhiṣaṅgavyalīkaṃ
nigṛhṇāti jvalitaṃ yaśca manyum |
aduṣṭacetā mudito'nasūyuḥ
sa ādatte sukṛtaṃ vai pareṣām

आक्रुश्यमानो न वदामि किंचि
त्क्षमाम्यहं ताड्यमानश्च नित्यम् ।
श्रेष्ठं ह्येतद्यत्क्षमामाहुरार्याः
सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम्

ākruśyamāno na vadāmi kiṃci
tkṣamāmyahaṃ tāḍyamānaśca nityam |
śreṣṭhaṃ hyetadyatkṣamāmāhurāryāḥ
satyaṃ tathaivārjavamānṛśaṃsyam

वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः ।
दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत्सर्वानुशासनम्

vedasyopaniṣatsatyaṃ satyasyopaniṣaddamaḥ |
damasyopaniṣanmokṣa etatsarvānuśāsanam

वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं
विधित्सावेगमुदरोपस्थवेगम् ।
एतान्वेगान्यो विषहेदुदीर्णां
स्तं मन्येऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च

vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ
vidhitsāvegamudaropasthavegam |
etānvegānyo viṣahedudīrṇāṃ
staṃ manye'haṃ brāhmaṇaṃ vai muniṃ ca

अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्ट
स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः ।
अमानुषान्मानुषो वै विशिष्ट
स्तथाऽज्ञानाज्ज्ञानवान्वै विशिष्टः

akrodhanaḥ krudhyatāṃ vai viśiṣṭa
stathā titikṣuratitikṣorviśiṣṭaḥ |
amānuṣānmānuṣo vai viśiṣṭa
stathā'jñānājjñānavānvai viśiṣṭaḥ

आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेवं तितिक्षतः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति

ākruśyamāno nākrośenmanyurevaṃ titikṣataḥ |
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati

यो नायुक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा
यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात् ।
पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तु
स्तस्येह देवाः स्पृहयन्ति नित्यम्

yo nāyuktaḥ prāha rūkṣaṃ priyaṃ vā
yo vā hato na pratihanti dhairyāt |
pāpaṃ ca yo necchati tasya hantu
stasyeha devāḥ spṛhayanti nityam

पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च ।
विमानितो हतोक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति

pāpīyasaḥ kṣametaiva śreyasaḥ sadṛśasya ca |
vimānito hatokruṣṭa evaṃ siddhiṃ gamiṣyati

सदाऽहमार्यान्निभृतोप्युपासे
न मे विधित्सोत्सहते न रोषः ।
न चाप्यहं लिप्समानः परैमि
न चैव किंचिद्विषमेण यामि

sadā'hamāryānnibhṛtopyupāse
na me vidhitsotsahate na roṣaḥ |
na cāpyahaṃ lipsamānaḥ paraimi
na caiva kiṃcidviṣameṇa yāmi

नाहं शप्तः प्रतिशपामि कंचि
द्दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मि ।
गुह्यं ब्रह्म तदिदं ब्रवीमि
न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किंचित्

nāhaṃ śaptaḥ pratiśapāmi kaṃci
ddamaṃ dvāraṃ hyamṛtasyeha vedmi |
guhyaṃ brahma tadidaṃ bravīmi
na mānuṣācchreṣṭhataraṃ hi kiṃcit

निर्मुच्यमानः पापेभ्यो घनेभ्य इव चन्द्रमाः ।
विरजाः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण सिध्यति

nirmucyamānaḥ pāpebhyo ghanebhya iva candramāḥ |
virajāḥ kālamākāṅkṣandhīro dhairyeṇa sidhyati

यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय
उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातः ।
यस्मै वाचं सुप्रसन्नां वदन्ति
स वै देवान्गच्छति संयतात्मा

yaḥ sarveṣāṃ bhavati hyarcanīya
utsecane stambha ivābhijātaḥ |
yasmai vācaṃ suprasannāṃ vadanti
sa vai devāngacchati saṃyatātmā

न तथा वक्तुमिच्छन्ति कल्याणान्पुरुषे गुणान् ।
यथैषां वक्तुमिच्छन्ति नैर्गुण्यमनुयुञ्जकाः

na tathā vaktumicchanti kalyāṇānpuruṣe guṇān |
yathaiṣāṃ vaktumicchanti nairguṇyamanuyuñjakāḥ

यस्य वाङ्भनसी गुप्ते सम्यक्प्रणिहिते सदा ।
वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वमाप्नुयात्

yasya vāṅbhanasī gupte samyakpraṇihite sadā |
vedāstapaśca tyāgaśca sa idaṃ sarvamāpnuyāt

आक्रोशनविमानाभ्यां नाबुधान्बोधयेद्बुधः ।
तस्मान्न वर्धयेदन्यं न चात्मानं विहिंसयेंत्

ākrośanavimānābhyāṃ nābudhānbodhayedbudhaḥ |
tasmānna vardhayedanyaṃ na cātmānaṃ vihiṃsayeṃt

अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य पण्डितः ।
सुखं ह्यवमतः शेते योऽवमन्ता स नश्यति

amṛtasyeva saṃtṛpyedavamānasya paṇḍitaḥ |
sukhaṃ hyavamataḥ śete yo'vamantā sa naśyati

यत्क्रोधनो यजति यद्ददाति
यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति ।
वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं
मोघः श्रमो भवति हि क्रोधनस्य

yatkrodhano yajati yaddadāti
yadvā tapastapyati yajjuhoti |
vaivasvatastaddharate'sya sarvaṃ
moghaḥ śramo bhavati hi krodhanasya

चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः ।
उपस्थमुदरं हस्तौ वाक्चतुर्थी स धर्मवित्

catvāri yasya dvārāṇi suguptānyamarottamāḥ |
upasthamudaraṃ hastau vākcaturthī sa dharmavit

सत्यं दमं ह्यार्जवमानृशंस्यं
धृतिं तितिक्षामभिसेवमानः ।
स्वाध्यायनित्योऽस्पृहयन्यरेषा
मेकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत्सः

satyaṃ damaṃ hyārjavamānṛśaṃsyaṃ
dhṛtiṃ titikṣāmabhisevamānaḥ |
svādhyāyanityo'spṛhayanyareṣā
mekāntaśīlyūrdhvagatirbhavetsaḥ

सर्वान्देदाननुचरन्वत्सवच्चतुरः स्तनान् ।
न पावनतमं किंचित्सत्याद्गध्यगमं क्वचित्

sarvāndedānanucaranvatsavaccaturaḥ stanān |
na pāvanatamaṃ kiṃcitsatyādgadhyagamaṃ kvacit

आचक्षेऽहं मनुष्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिसंचरन् ।
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव

ācakṣe'haṃ manuṣyebhyo devebhyaḥ pratisaṃcaran |
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva

यादृशैः संविवदते यादृशांश्चोपसेवते ।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः

yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃścopasevate |
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ

यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं
तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव ।
वासो यथा रागवशं प्रयाति
तथा स तेषां वशमभ्युपैति

yadi santaṃ sevati yadyasantaṃ
tapasvinaṃ yadi vā stenameva |
vāso yathā rāgavaśaṃ prayāti
tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti

सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते
न मानुषं विषयं यान्ति द्रष्टुम् ।
नेन्दुः समः स्यादसमो हि वायु
रुच्चावचं विषयं यः स वेद

sadā devāḥ sādhubhiḥ saṃvadante
na mānuṣaṃ viṣayaṃ yānti draṣṭum |
nenduḥ samaḥ syādasamo hi vāyu
ruccāvacaṃ viṣayaṃ yaḥ sa veda

अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तरपूरुषे ।
तेनैव देवाः प्रीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै

aduṣṭaṃ vartamāne tu hṛdayāntarapūruṣe |
tenaiva devāḥ prīyante satāṃ mārgasthitena vai

विश्नोदरे ये निरताः सदैव
स्तेना नरा वाक्यरुषाश्च नित्यम् ।
अपेतधर्मानिति तान्विदित्वा
दूराद्देवः संपरिवर्जयन्ति

viśnodare ye niratāḥ sadaiva
stenā narā vākyaruṣāśca nityam |
apetadharmāniti tānviditvā
dūrāddevaḥ saṃparivarjayanti

न वै देवा हीनसत्वेन तोष्याः
सर्वाशिना दुष्कृतकर्मणा वा ।
सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा
धर्मे रतास्तैः सह संभजन्ते

na vai devā hīnasatvena toṣyāḥ
sarvāśinā duṣkṛtakarmaṇā vā |
satyavratā ye tu narāḥ kṛtajñā
dharme ratāstaiḥ saha saṃbhajante

अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः
सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम् ।
धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं
प्रियं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम्

avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ
satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |
dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ
priyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham

केनायमावृतो लोकः केन वा न प्रकाशते ।
केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति

kenāyamāvṛto lokaḥ kena vā na prakāśate |
kena tyajati mitrāṇi kena svargaṃ na gacchati

अज्ञानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति

ajñānenāvṛto loko mātsaryānna prakāśate |
lobhāttyajati mitrāṇi saṅgātsvargaṃ na gacchati

कः स्विदेको रमते ब्राह्मणानां
कः स्विदेको बहुभिर्जोषमास्ते ।
कः स्विदेको बलवान्दुर्बलोपि
कः स्विदेषां कलहं नान्ववैति

kaḥ svideko ramate brāhmaṇānāṃ
kaḥ svideko bahubhirjoṣamāste |
kaḥ svideko balavāndurbalopi
kaḥ svideṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti

प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां
प्राज्ञश्चैको बहुभिर्जोषमास्ते
प्राज्ञ एको बलवान्दुर्बलोऽपि
प्राज्ञ एषां कलहं नान्वबैति

prājña eko ramate brāhmaṇānāṃ
prājñaścaiko bahubhirjoṣamāste
prājña eko balavāndurbalo'pi
prājña eṣāṃ kalahaṃ nānvabaiti

किं ब्राह्मणानां देवत्वं किंच साधुत्वमुच्यते ।
असाधुत्वे च किं तेषां किमेषां मानुषं मतम्

kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kiṃca sādhutvamucyate |
asādhutve ca kiṃ teṣāṃ kimeṣāṃ mānuṣaṃ matam

स्वाध्याय एषां देवत्वं व्रतं साधुत्वमुच्यते ।
असाधुत्वं परीवादो मृत्युर्मानुष्यमुच्यते

svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ vrataṃ sādhutvamucyate |
asādhutvaṃ parīvādo mṛtyurmānuṣyamucyate

इत्युक्त्वा परमो देवो भगवान्नित्य अव्ययः ।
साध्यैर्देवगणैः सार्धं दिवमेवारुरोह सः

ityuktvā paramo devo bhagavānnitya avyayaḥ |
sādhyairdevagaṇaiḥ sārdhaṃ divamevāruroha saḥ

एतद्यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वर्गाय च ध्रुवम् ।
दर्शितं देवदेवेन परमेणाव्ययेन च

etadyaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ svargāya ca dhruvam |
darśitaṃ devadevena parameṇāvyayena ca

संवाद इत्ययं श्रेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः ।
क्षेत्रं वै कर्मणां योनिः सद्भावः सत्यमुच्यते

saṃvāda ityayaṃ śreṣṭhaḥ sādhyānāṃ parikīrtitaḥ |
kṣetraṃ vai karmaṇāṃ yoniḥ sadbhāvaḥ satyamucyate