Chapter 277: Kundadhara grants a brahmana love of dharma

धर्ममर्थं च कामं च वेदाः शंसन्ति भारत ।
कस्य लाभो विशिष्टोऽत्र तन्मे ब्रूहि पितामह

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca vedāḥ śaṃsanti bhārata |
kasya lābho viśiṣṭo'tra tanme brūhi pitāmaha

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
कुण्डधारेण यत्प्रीत्या भक्तायोपकृतं पुरा

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam |
kuṇḍadhāreṇa yatprītyā bhaktāyopakṛtaṃ purā

अधनो ब्राह्मणः कश्चित्कामाद्धनमवैक्षत ।
यज्ञार्थं सततोऽर्थार्थी तपोऽतप्यत दारुणम्

adhano brāhmaṇaḥ kaścitkāmāddhanamavaikṣata |
yajñārthaṃ satato'rthārthī tapo'tapyata dāruṇam

स निश्चयमथो कृत्वा पूजयामास देवताः ।
भक्त्या न चैवाध्यगच्छद्धनं संपूज्य देवताः

sa niścayamatho kṛtvā pūjayāmāsa devatāḥ |
bhaktyā na caivādhyagacchaddhanaṃ saṃpūjya devatāḥ

ततश्चिन्तामनुप्राप्तः कतमद्दैवतं तु तत् ।
यन्मे द्रुतं प्रसीदेत मानुषैरजडीकृतम्

tataścintāmanuprāptaḥ katamaddaivataṃ tu tat |
yanme drutaṃ prasīdeta mānuṣairajaḍīkṛtam

सोऽथ सौम्येन मनसा देवानुचरमन्तिके ।
प्रत्यपश्यज्जलधरं कुण्डधारमवस्थितम्

so'tha saumyena manasā devānucaramantike |
pratyapaśyajjaladharaṃ kuṇḍadhāramavasthitam

दृष्ट्वैव तं महाबाहुं तस्य भक्तिरजायत ।
अयं मे धास्यति श्रेयो वपुरेतद्धि तादृशम्

dṛṣṭvaiva taṃ mahābāhuṃ tasya bhaktirajāyata |
ayaṃ me dhāsyati śreyo vapuretaddhi tādṛśam

संनिकृष्टश्च देवस्य न चान्यैर्मानुषैर्वृतः ।
एष मे दास्यति धनं प्रभूतं शीघ्रमेव च

saṃnikṛṣṭaśca devasya na cānyairmānuṣairvṛtaḥ |
eṣa me dāsyati dhanaṃ prabhūtaṃ śīghrameva ca

ततो धूपैश्च गन्धैश्च माल्यैरुच्चावचैरपि ।
बलिभिर्विविधाभिश्च पूजयामास तं द्विजः

tato dhūpaiśca gandhaiśca mālyairuccāvacairapi |
balibhirvividhābhiśca pūjayāmāsa taṃ dvijaḥ

ततस्त्वल्पेन कालेन तुष्टो जलधरस्तदा ।
तस्योपकारनियतामिमां वाचमुवाच ह

tatastvalpena kālena tuṣṭo jaladharastadā |
tasyopakāraniyatāmimāṃ vācamuvāca ha

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा ।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā |
niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ

आशायास्तनयोऽधर्मः क्रोधोऽसूयासुतः स्मृतः ।
लोभः पुत्रो निकृत्यास्तु कृतघ्नो नार्हति प्रजां

āśāyāstanayo'dharmaḥ krodho'sūyāsutaḥ smṛtaḥ |
lobhaḥ putro nikṛtyāstu kṛtaghno nārhati prajāṃ

ततः स ब्राह्मणः स्वप्ने कुण्डधारस्य तेजसा ।
अपश्यत्सर्वभूतानि कुशेषु शयितस्तदा

tataḥ sa brāhmaṇaḥ svapne kuṇḍadhārasya tejasā |
apaśyatsarvabhūtāni kuśeṣu śayitastadā

शमेन तपसा चैव भक्त्या च निरुपस्कृतः ।
शुद्धात्मा ब्राह्मणो रात्रौ निदर्शनमपश्यत

śamena tapasā caiva bhaktyā ca nirupaskṛtaḥ |
śuddhātmā brāhmaṇo rātrau nidarśanamapaśyata

मणिभद्रं स तत्रस्थं देवतानां महाद्युतिम् ।
अपश्यत महात्मानं व्यादिशन्तं युधिष्ठिर

maṇibhadraṃ sa tatrasthaṃ devatānāṃ mahādyutim |
apaśyata mahātmānaṃ vyādiśantaṃ yudhiṣṭhira

तत्र देवाः प्रयच्छन्ति राज्यानि च धनानि च ।
शुभैः कर्मभिरारब्धाः प्रच्छिदन्त्यशुभेषु च

tatra devāḥ prayacchanti rājyāni ca dhanāni ca |
śubhaiḥ karmabhirārabdhāḥ pracchidantyaśubheṣu ca

पश्यतामथ यक्षाणं कुण्डधारो महाद्युतिः ।
निष्पत्य पतितो भूमौ देवानां भरतर्षभ

paśyatāmatha yakṣāṇaṃ kuṇḍadhāro mahādyutiḥ |
niṣpatya patito bhūmau devānāṃ bharatarṣabha

ततस्तु देववचनान्मणिभद्रो महामनाः ।
उवाच पतितं भूमौ कुण्डधार किमिच्छसि

tatastu devavacanānmaṇibhadro mahāmanāḥ |
uvāca patitaṃ bhūmau kuṇḍadhāra kimicchasi

यदि प्रसन्ना देवा मे भक्तोऽयं ब्राह्मणो मम ।
अस्यानुग्रहमिच्छामि कृतं किंचित्सुखोदयम्

yadi prasannā devā me bhakto'yaṃ brāhmaṇo mama |
asyānugrahamicchāmi kṛtaṃ kiṃcitsukhodayam

ततस्तं मणिभद्रस्तु पुनर्वचनमब्रवीत्
देवानामेव वचनात्कुण्डधारं माहद्युतिम्

tatastaṃ maṇibhadrastu punarvacanamabravīt
devānāmeva vacanātkuṇḍadhāraṃ māhadyutim

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते कृतकृत्यः सुखी भव ।
धनार्थी यदि विप्रोऽयं धनमस्मै प्रदीयताम्

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te kṛtakṛtyaḥ sukhī bhava |
dhanārthī yadi vipro'yaṃ dhanamasmai pradīyatām

यावद्धनं प्रार्थयते ब्राह्मणोऽयं सथा तव ।
देवानां शासनात्तावदसङ्ख्येयं ददाम्यहम्

yāvaddhanaṃ prārthayate brāhmaṇo'yaṃ sathā tava |
devānāṃ śāsanāttāvadasaṅkhyeyaṃ dadāmyaham

विचार्य कुण्डधारस्तु मानुष्यं चलमध्रुवम् ।
तपसो मतिमाधत्त ब्राह्मणस्य यशस्विनः

vicārya kuṇḍadhārastu mānuṣyaṃ calamadhruvam |
tapaso matimādhatta brāhmaṇasya yaśasvinaḥ

नाहं धनानि याचामि ब्राह्मणाय धनप्रद ।
अन्यमेवाहमिच्छामि भक्तायानुग्रहं कृतम्

nāhaṃ dhanāni yācāmi brāhmaṇāya dhanaprada |
anyamevāhamicchāmi bhaktāyānugrahaṃ kṛtam

पृथिवीं रत्नपूर्णां वा महद्वा रत्नसंचयम् ।
भक्ताय नाहमिच्छमि भवेदेष तु धार्मिकः

pṛthivīṃ ratnapūrṇāṃ vā mahadvā ratnasaṃcayam |
bhaktāya nāhamicchami bhavedeṣa tu dhārmikaḥ

धर्मेऽस्य रमतां बुद्धिर्धर्मं चैवोपजीवतु ।
धर्मप्रधानो भवतु ममैषोऽनुग्रहो मतः

dharme'sya ramatāṃ buddhirdharmaṃ caivopajīvatu |
dharmapradhāno bhavatu mamaiṣo'nugraho mataḥ

सदा धर्मफलं राज्यं सुखानि विविधानि च ।
फलान्येवायमश्नातु कायक्लेशविवर्जितः

sadā dharmaphalaṃ rājyaṃ sukhāni vividhāni ca |
phalānyevāyamaśnātu kāyakleśavivarjitaḥ

ततस्तदेव बहुशः कुण्डधारो महायशाः ।
अभ्यासमकरोद्धर्मे ततस्तुष्टास्तु देवताः

tatastadeva bahuśaḥ kuṇḍadhāro mahāyaśāḥ |
abhyāsamakaroddharme tatastuṣṭāstu devatāḥ

प्रीतास्ते देवताः सर्वा द्विजस्यास्य तथैव च ।
भविष्यत्येष धर्मात्मा धर्मे चाधरस्यते मतिः

prītāste devatāḥ sarvā dvijasyāsya tathaiva ca |
bhaviṣyatyeṣa dharmātmā dharme cādharasyate matiḥ

ततः प्रीतो जलधरः कृतकार्यो युधिष्ठिर ।
ईप्सितं मनसो लब्ध्वा वरमन्यैः सुदुर्लभम्

tataḥ prīto jaladharaḥ kṛtakāryo yudhiṣṭhira |
īpsitaṃ manaso labdhvā varamanyaiḥ sudurlabham

ततोऽपश्यत चीराणि सूक्ष्मणि द्विजसत्तमः ।
पार्श्वतोऽभ्याशतो न्यस्तान्यथ निर्वेदमागतः

tato'paśyata cīrāṇi sūkṣmaṇi dvijasattamaḥ |
pārśvato'bhyāśato nyastānyatha nirvedamāgataḥ

अयं न सुकृतं वेत्ति को न्वन्यो वेत्स्यते कृतम् ।
गच्छामि वनमेवाहं परं धर्मेण जीवितुम्

ayaṃ na sukṛtaṃ vetti ko nvanyo vetsyate kṛtam |
gacchāmi vanamevāhaṃ paraṃ dharmeṇa jīvitum

निर्वेदाद्देवतानां च प्रसादात्स द्विजोत्तमः ।
वनं प्रविश्य सुमहत्तप आरब्धवांस्तदा

nirvedāddevatānāṃ ca prasādātsa dvijottamaḥ |
vanaṃ praviśya sumahattapa ārabdhavāṃstadā

देवतातिथिशेषेण फलमूलाशनो द्विजः ।
धर्मे चास्य महाराज दृढा बुद्धिरजायत

devatātithiśeṣeṇa phalamūlāśano dvijaḥ |
dharme cāsya mahārāja dṛḍhā buddhirajāyata

त्यक्त्वा मूलफलं सर्वं पर्णाहारोऽभवद्द्विजः ।
पर्णं त्यक्त्वा जलाहारः पुनरासीद्द्विजस्तदा

tyaktvā mūlaphalaṃ sarvaṃ parṇāhāro'bhavaddvijaḥ |
parṇaṃ tyaktvā jalāhāraḥ punarāsīddvijastadā

वायुभक्षस्ततः पश्चाद्बहून्वर्षगणानभूत् ।
न चास्य क्षीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्

vāyubhakṣastataḥ paścādbahūnvarṣagaṇānabhūt |
na cāsya kṣīyate prāṇastadadbhutamivābhavat

धर्मे च श्रद्दधानस्य तपस्युग्रे च वर्ततः ।
कालेन महता तस्य दिव्या दृष्टिरजायत

dharme ca śraddadhānasya tapasyugre ca vartataḥ |
kālena mahatā tasya divyā dṛṣṭirajāyata

तस्य बुद्धिः प्रादुरासीद्यदि दद्यामहं धनम् ।
तुष्टः कस्यचिदेवेह मिथ्या वाङ्ग भवेन्मम

tasya buddhiḥ prādurāsīdyadi dadyāmahaṃ dhanam |
tuṣṭaḥ kasyacideveha mithyā vāṅga bhavenmama

ततः प्रहृष्टवदनो भूय आरब्धवांस्तपः ।
भूयश्चाचिन्तयत्सिद्धो यत्परं सोऽभिमन्यते

tataḥ prahṛṣṭavadano bhūya ārabdhavāṃstapaḥ |
bhūyaścācintayatsiddho yatparaṃ so'bhimanyate

यदि दद्यामहं राज्यं तुष्टो वै यस्य कस्यचित् ।
स भवेदचिराद्राजा न मिथ्या वाग्भवेन्मम

yadi dadyāmahaṃ rājyaṃ tuṣṭo vai yasya kasyacit |
sa bhavedacirādrājā na mithyā vāgbhavenmama

तस्य साक्षात्कुण्डधारो दर्शयामास भारत ।
ब्राह्मणस्य तपोयोगात्सौहृदेनाभिचोदितः

tasya sākṣātkuṇḍadhāro darśayāmāsa bhārata |
brāhmaṇasya tapoyogātsauhṛdenābhicoditaḥ

समागम्य स तेनाथ पूजां चक्रे यथाविधि ।
ब्राह्मणः कुण्डधारस्य विस्मितश्चाभवन्नृप

samāgamya sa tenātha pūjāṃ cakre yathāvidhi |
brāhmaṇaḥ kuṇḍadhārasya vismitaścābhavannṛpa

ततोऽब्रवीत्कुण्डधारो दिव्यं ते चक्षुरुत्तमम् ।
पश्य राज्ञां गतिं विप्र लोकांश्चैव तु चक्षुषा

tato'bravītkuṇḍadhāro divyaṃ te cakṣuruttamam |
paśya rājñāṃ gatiṃ vipra lokāṃścaiva tu cakṣuṣā

ततो राजसहस्राणि मग्नानि निरये तदा ।
दूरादपश्यद्विप्रः स दिव्ययुक्तेन चक्षुषा

tato rājasahasrāṇi magnāni niraye tadā |
dūrādapaśyadvipraḥ sa divyayuktena cakṣuṣā

मां पूजयित्वा भावेन यदि त्वं दुःखमाप्नुयाः ।
कृतं मया भवेत्किं ते कश्च तेऽनुग्रहो भवेत्

māṃ pūjayitvā bhāvena yadi tvaṃ duḥkhamāpnuyāḥ |
kṛtaṃ mayā bhavetkiṃ te kaśca te'nugraho bhavet

पश्यपश्य च भूयस्त्वं कामानिच्छेत्कथं नरः ।
स्वर्गद्वारं हि संरुद्धं मानुषेषु विशेषतः

paśyapaśya ca bhūyastvaṃ kāmānicchetkathaṃ naraḥ |
svargadvāraṃ hi saṃruddhaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ

ततोऽपश्यत्स कामं च क्रोधं लोभं भयं मदम् ।
निद्रां तन्द्रीं तथाऽऽलस्यमावृत्त्य पुरुषान्स्थितान्

tato'paśyatsa kāmaṃ ca krodhaṃ lobhaṃ bhayaṃ madam |
nidrāṃ tandrīṃ tathā''lasyamāvṛttya puruṣānsthitān

एतैर्लोकाः सुसंरुद्धा देवानां मानुषाद्भयम् ।
तथैव देववचनाद्विघ्नं कुर्वन्ति सर्वशः

etairlokāḥ susaṃruddhā devānāṃ mānuṣādbhayam |
tathaiva devavacanādvighnaṃ kurvanti sarvaśaḥ

न देवैरननुज्ञातः कश्चिद्भवति धार्मिकः ।
एष शक्तोस्मि तपसा दातुं राज्यं धनानि च

na devairananujñātaḥ kaścidbhavati dhārmikaḥ |
eṣa śaktosmi tapasā dātuṃ rājyaṃ dhanāni ca

ततः पपात शिरसा ब्राह्मणस्तोयधारिणे ।
उवाच चैनं धर्मात्मा महान्मेऽनुग्रहः कृतः

tataḥ papāta śirasā brāhmaṇastoyadhāriṇe |
uvāca cainaṃ dharmātmā mahānme'nugrahaḥ kṛtaḥ

कामलोभानुबन्धेन पुरा ते यदसूयितम् ।
मया स्नेहमविज्ञाय तत्र मे क्षन्तुमर्हसि

kāmalobhānubandhena purā te yadasūyitam |
mayā snehamavijñāya tatra me kṣantumarhasi

क्षान्तमेव मयेत्युक्त्वा कुण्डधारो द्विजर्षभम् ।
संपरिष्वज्य बाहुभ्यां तत्रैवान्तरधीयत

kṣāntameva mayetyuktvā kuṇḍadhāro dvijarṣabham |
saṃpariṣvajya bāhubhyāṃ tatraivāntaradhīyata

ततः सर्वांस्तदा लोकान्ब्राह्मणोऽनुचचार ह ।
कुण्डधारप्रसादेन तपसा सिद्धिमागतः

tataḥ sarvāṃstadā lokānbrāhmaṇo'nucacāra ha |
kuṇḍadhāraprasādena tapasā siddhimāgataḥ

विहायसा च गमनं तथा संकल्पितार्थता ।
धर्माच्छक्त्या तथा योगाद्या चैव परमा गतिः

vihāyasā ca gamanaṃ tathā saṃkalpitārthatā |
dharmācchaktyā tathā yogādyā caiva paramā gatiḥ

देवता ब्राह्मणाः सन्तो यक्षा मानुषचारणाः ।
धार्मिकान्पूजयन्तीह न धनाढ्यान्न कामिनः

devatā brāhmaṇāḥ santo yakṣā mānuṣacāraṇāḥ |
dhārmikānpūjayantīha na dhanāḍhyānna kāminaḥ

सुप्रसन्ना हि ते देवा यत्ते धर्मे रता मतिः ।
धने सुखकला काचिद्धर्मे तु परमं सुखम्

suprasannā hi te devā yatte dharme ratā matiḥ |
dhane sukhakalā kāciddharme tu paramaṃ sukham