Chapter 239: Vyasa describes the great dissolution

प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गतेऽहनि ।
यथेदं कुरुतेऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः

pratyāhāraṃ tu vakṣyāmi śarvaryādau gate'hani |
yathedaṃ kurute'dhyātmaṃ susūkṣmaṃ viśvamīśvaraḥ

दिवि सूर्यस्तथा सप्त दहन्ति शिखिनोऽर्चिषः ।
सर्वमेतत्तदाऽर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते जगत्

divi sūryastathā sapta dahanti śikhino'rciṣaḥ |
sarvametattadā'rcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate jagat

पृथिव्यां यानि भूतानि जङ्गमानि ध्रुवाणि च ।
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

pṛthivyāṃ yāni bhūtāni jaṅgamāni dhruvāṇi ca |
tānyevāgre pralīyante bhūmitvamupayānti ca

ततः प्रलीने सर्वास्मिन्स्थावरे जङ्गमे तथा ।
अकाष्ठा निस्तृणा भूमिर्दृश्यते कूर्मपृष्ठवत्

tataḥ pralīne sarvāsminsthāvare jaṅgame tathā |
akāṣṭhā nistṛṇā bhūmirdṛśyate kūrmapṛṣṭhavat

भूमेरपि गुणं गन्धमाप आददते यदा ।
आत्तगन्धा तदा भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

bhūmerapi guṇaṃ gandhamāpa ādadate yadā |
āttagandhā tadā bhūmiḥ pralayatvāya kalpate

आपस्तत्र प्रतिष्ठन्ते ऊर्मिमत्यो महास्वनाः ।
सर्वमेवेदमापूर्य तिष्ठन्ति च चरन्ति च

āpastatra pratiṣṭhante ūrmimatyo mahāsvanāḥ |
sarvamevedamāpūrya tiṣṭhanti ca caranti ca

अपामपि गुणांस्तात ज्योतिराददते यदा ।
आपस्तदा त्वात्तगुणा ज्योतिः षूपरमन्ति वै

apāmapi guṇāṃstāta jyotirādadate yadā |
āpastadā tvāttaguṇā jyotiḥ ṣūparamanti vai

यदाऽऽदित्यं स्थितं मध्ये गूहन्ति शिखिनोऽर्चिषः ।
सर्वमेवेदमर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते नमः

yadā''dityaṃ sthitaṃ madhye gūhanti śikhino'rciṣaḥ |
sarvamevedamarcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate namaḥ

ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुराददते यदा ।
प्रशाम्यति ततो ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान्

jyotiṣo'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyurādadate yadā |
praśāmyati tato jyotirvāyurdodhūyate mahān

ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संभवमात्मनः ।
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश

tatastu mūlamāsādya vāyuḥ saṃbhavamātmanaḥ |
adhaścordhvaṃ ca tiryakca dodhavīti diśo daśa

वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा ।
प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदन्

vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate yadā |
praśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadan

अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत् ।
सर्वलोकप्रणुदितं स्वं तु तिष्ठति नानदत्

arūpamarasasparśamagandhaṃ na ca mūrtimat |
sarvalokapraṇuditaṃ svaṃ tu tiṣṭhati nānadat

आकाशस्य गुणं शब्दमभिव्यक्तात्मकं मनः ।
ग्रसते च यदा सोऽपि शाम्यति प्रतिसंचरे ।
मनसो व्यक्तमव्यक्तं ब्राह्मः संप्रतिसंचरः

ākāśasya guṇaṃ śabdamabhivyaktātmakaṃ manaḥ |
grasate ca yadā so'pi śāmyati pratisaṃcare |
manaso vyaktamavyaktaṃ brāhmaḥ saṃpratisaṃcaraḥ

तदाऽऽत्मगुणमाविश्य मनो ग्रसति चन्द्रमाः ।
मनस्युपरते चात्मा चन्द्रमस्युपतिष्ठते

tadā''tmaguṇamāviśya mano grasati candramāḥ |
manasyuparate cātmā candramasyupatiṣṭhate

तं तु कालेन महता संकल्पं कुरुते वशे ।
चित्तं ग्रसति संकल्पस्तच्च ज्ञानमनुत्तमम्

taṃ tu kālena mahatā saṃkalpaṃ kurute vaśe |
cittaṃ grasati saṃkalpastacca jñānamanuttamam

कालो गिरति विज्ञानं कालं बलमिति श्रुतिः ।
बलं कालो ग्रसति तु तं विद्वान्कुरुते वशे

kālo girati vijñānaṃ kālaṃ balamiti śrutiḥ |
balaṃ kālo grasati tu taṃ vidvānkurute vaśe

[आकाशस्य तदा घोषं तं विद्वान्कुरुतेऽऽत्मनि ।]
तदव्यक्तं परं ब्रह्म तच्छाश्वतमनुत्तमम् ।
एवं सर्वाणि भूतानि ब्रह्मैव प्रतिसंहरेत्

[ākāśasya tadā ghoṣaṃ taṃ vidvānkurute''tmani |]
tadavyaktaṃ paraṃ brahma tacchāśvatamanuttamam |
evaṃ sarvāṇi bhūtāni brahmaiva pratisaṃharet

यथावत्कीर्तितं सत्यमेवमेतदसंशयम् ।
बोध्यं विद्यामयं दृष्ट्वा योगिभिः परमात्मभिः

yathāvatkīrtitaṃ satyamevametadasaṃśayam |
bodhyaṃ vidyāmayaṃ dṛṣṭvā yogibhiḥ paramātmabhiḥ

एवं विस्तारसंक्षेपौ ब्रह्माव्यक्ते पुनःपुनः ।
युगसाहस्रयोरादावहोरात्र्यास्तथैव च

evaṃ vistārasaṃkṣepau brahmāvyakte punaḥpunaḥ |
yugasāhasrayorādāvahorātryāstathaiva ca