Chapter 237: Shri Krishna praises Narada; the weapon not of iron

प्रियः सर्वस्य लोकस्य सर्वसत्वाभिनन्दितः ।
गुणैः सर्वैरुपेतश्च को न्वस्ति भुवि मानवः

priyaḥ sarvasya lokasya sarvasatvābhinanditaḥ |
guṇaiḥ sarvairupetaśca ko nvasti bhuvi mānavaḥ

अत्र ते वर्तयिष्यामि पृच्छतो भरतर्षभ ।
उग्रसेनस्य संवादं नारदे केशवस्य च

atra te vartayiṣyāmi pṛcchato bharatarṣabha |
ugrasenasya saṃvādaṃ nārade keśavasya ca

यस्य संकल्पते लोको नारदस्य प्रकीर्तने ।
मन्ये स गुणसंपन्नो ब्रूहि तन्मम पृच्छतः

yasya saṃkalpate loko nāradasya prakīrtane |
manye sa guṇasaṃpanno brūhi tanmama pṛcchataḥ

कुकुराधिप यान्मन्ये शृणु तान्मे विवक्षतः ।
नारदस्य गुणान्साधून्संक्षेपेण नराधिप

kukurādhipa yānmanye śṛṇu tānme vivakṣataḥ |
nāradasya guṇānsādhūnsaṃkṣepeṇa narādhipa

न चारित्रनिमित्तोऽस्याहंकारो देहपातनः ।
अभिन्नश्रुतचारित्रस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः

na cāritranimitto'syāhaṃkāro dehapātanaḥ |
abhinnaśrutacāritrastasmātsarvatra pūjitaḥ

अरतिः क्रोधचापल्ये भयं नैतानि नारदे
अदीर्घसूत्रः शूरश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः

aratiḥ krodhacāpalye bhayaṃ naitāni nārade
adīrghasūtraḥ śūraśca tasmātsarvatra pūjitaḥ

उपास्यो नारदो बाढं वाचि नास्य व्यतिक्रमः ।
कामतो यदि वा लोभात्तस्मात्सर्वत्र पूजितः

upāsyo nārado bāḍhaṃ vāci nāsya vyatikramaḥ |
kāmato yadi vā lobhāttasmātsarvatra pūjitaḥ

अध्यात्मविधितत्त्वज्ञः क्षान्तः शक्तो जितेन्द्रियः ।
ऋजुश्च सत्यवादी च तस्मात्सर्वत्र पूजितः

adhyātmavidhitattvajñaḥ kṣāntaḥ śakto jitendriyaḥ |
ṛjuśca satyavādī ca tasmātsarvatra pūjitaḥ

तेजसा यशसा बुद्ध्या ज्ञानेन विनयेन च ।
जन्मना तपसा वृद्धस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः

tejasā yaśasā buddhyā jñānena vinayena ca |
janmanā tapasā vṛddhastasmātsarvatra pūjitaḥ

सुशीलः सुखसंवेशः सुभोजः स्वादरः शुचिः ।
सुवाक्यश्चाप्यनीर्ष्यश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः

suśīlaḥ sukhasaṃveśaḥ subhojaḥ svādaraḥ śuciḥ |
suvākyaścāpyanīrṣyaśca tasmātsarvatra pūjitaḥ

कल्याणं कुरुते बाढं पापमस्मिन्न विद्यते ।
न प्रीयते परानर्थैस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः

kalyāṇaṃ kurute bāḍhaṃ pāpamasminna vidyate |
na prīyate parānarthaistasmātsarvatra pūjitaḥ

वेदश्रूतिभिराख्यानैरर्थानभिजिगीषति ।
तितिक्षुरनवज्ञश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः

vedaśrūtibhirākhyānairarthānabhijigīṣati |
titikṣuranavajñaśca tasmātsarvatra pūjitaḥ

समत्वाच्च प्रियो नास्ति नाप्रियश्च कथंचन ।
मनोऽनुकूलवादी च तस्मात्सर्वत्र पूजितः

samatvācca priyo nāsti nāpriyaśca kathaṃcana |
mano'nukūlavādī ca tasmātsarvatra pūjitaḥ

बहुश्रुतश्चित्रकथः पण्डितोऽनलसोऽशठः ।
अदीनोऽक्रोधनोऽलुब्धस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः

bahuśrutaścitrakathaḥ paṇḍito'nalaso'śaṭhaḥ |
adīno'krodhano'lubdhastasmātsarvatra pūjitaḥ

नार्थे धने वा कामे वा भूतपूर्वोऽस्य विग्रहः ।
दोषाश्चास्य समुच्छिन्नास्तस्मात्सर्वत्र पूजितः

nārthe dhane vā kāme vā bhūtapūrvo'sya vigrahaḥ |
doṣāścāsya samucchinnāstasmātsarvatra pūjitaḥ

दृढभक्तिरनिन्द्यात्मा श्रुतवाननृशंसवान् ।
वीतसंमोहदोषश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः

dṛḍhabhaktiranindyātmā śrutavānanṛśaṃsavān |
vītasaṃmohadoṣaśca tasmātsarvatra pūjitaḥ

असक्तः सर्वसङ्गेषु सक्तात्मेव च लक्ष्यते ।
अदीर्घसंशयो वाग्मी तस्मात्सर्वत्र पूजितः

asaktaḥ sarvasaṅgeṣu saktātmeva ca lakṣyate |
adīrghasaṃśayo vāgmī tasmātsarvatra pūjitaḥ

समाधिर्नास्य कामार्थै नात्मानं स्तौति कर्हिचित् ।
अनीर्षुर्मृदुसंवादस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः

samādhirnāsya kāmārthai nātmānaṃ stauti karhicit |
anīrṣurmṛdusaṃvādastasmātsarvatra pūjitaḥ

नाहंकारे मुक्तिरस्य चारित्रे बुद्धिरास्थिता ।
वेदार्थविद्विभागेन यज्ञविद्योगवित्कविः ।
भक्तिमान्य सदा विद्वांस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः

nāhaṃkāre muktirasya cāritre buddhirāsthitā |
vedārthavidvibhāgena yajñavidyogavitkaviḥ |
bhaktimānya sadā vidvāṃstasmātsarvatra pūjitaḥ

त्रिगुणं गुणभोक्तारं पञ्चयज्ञात्मकं तथा ।
यथावत्स विजानाति तस्मात्सर्वत्र पूजितः

triguṇaṃ guṇabhoktāraṃ pañcayajñātmakaṃ tathā |
yathāvatsa vijānāti tasmātsarvatra pūjitaḥ

कल्याणं कुरुते बाढं पापमस्मिन्न विद्यते ।
न प्रीयते परानर्थैस्तस्मात्सर्वत्र पूज्यते

kalyāṇaṃ kurute bāḍhaṃ pāpamasminna vidyate |
na prīyate parānarthaistasmātsarvatra pūjyate

लोकस्य विविधं चित्तं प्रेक्षते चाप्यकुत्सयन् ।
संसर्गविद्याकुशलस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः

lokasya vividhaṃ cittaṃ prekṣate cāpyakutsayan |
saṃsargavidyākuśalastasmātsarvatra pūjitaḥ

नासूयत्यागमं कंचित्स्वनयेनोपजीवति ।
अबन्ध्यकालोऽवश्यात्मा तस्मात्सर्वत्र पूजितः

nāsūyatyāgamaṃ kaṃcitsvanayenopajīvati |
abandhyakālo'vaśyātmā tasmātsarvatra pūjitaḥ

कृतश्रमः कृतप्रज्ञो न च तृप्तः समाधितः ।
नित्ययुक्तोऽप्रमत्तश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः

kṛtaśramaḥ kṛtaprajño na ca tṛptaḥ samādhitaḥ |
nityayukto'pramattaśca tasmātsarvatra pūjitaḥ

नापत्रपश्च युक्तश्च नियुक्तः श्रेयसे परैः ।
अभेत्ता परगुह्यानां तस्मात्सर्वत्र पूजितः

nāpatrapaśca yuktaśca niyuktaḥ śreyase paraiḥ |
abhettā paraguhyānāṃ tasmātsarvatra pūjitaḥ

न हृष्यत्यर्थलाभेषु नालाभे तु व्यथत्यपि ।
स्थिरबुद्धिरसक्तात्मा तस्मात्सर्वत्र पूजितः

na hṛṣyatyarthalābheṣu nālābhe tu vyathatyapi |
sthirabuddhirasaktātmā tasmātsarvatra pūjitaḥ

तं सर्वगुणसंपन्नं दक्षं शुचिमनामयम् ।
कालज्ञं च प्रियज्ञं च कः प्रियं न करिष्यति

taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ dakṣaṃ śucimanāmayam |
kālajñaṃ ca priyajñaṃ ca kaḥ priyaṃ na kariṣyati

इत्युक्तः संप्रशस्यैनमुग्रसेनो गतो गृहात् ।
आस्ते कृष्णस्तथैकान्ते पर्यङ्के रत्नभूषिते

ityuktaḥ saṃpraśasyainamugraseno gato gṛhāt |
āste kṛṣṇastathaikānte paryaṅke ratnabhūṣite

कदाचित्तत्र भगवान्प्रविवेश महामुनिः ।
तमभ्यर्च्य यथान्यायं तूष्णीमास्ते जनार्दनः

kadācittatra bhagavānpraviveśa mahāmuniḥ |
tamabhyarcya yathānyāyaṃ tūṣṇīmāste janārdanaḥ

तं खिन्नमिव संलक्ष्य केशवं वाक्यमब्रवीत् ।
किमिदं केशव तव वैमनस्यं जनार्दन ।
अभूतपूर्वं गोविन्द तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

taṃ khinnamiva saṃlakṣya keśavaṃ vākyamabravīt |
kimidaṃ keśava tava vaimanasyaṃ janārdana |
abhūtapūrvaṃ govinda tanme vyākhyātumarhasi

नासुहृत्परमं मेऽद्य नापदोऽर्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाऽप्यनात्मवान्

nāsuhṛtparamaṃ me'dya nāpado'rhati veditum |
apaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vā'pyanātmavān

स त्वं सुहृच्च विद्वांश्च जितात्मा श्रोतुमर्हसि ।
अप्येतद्धृदि यद्दुःखं तद्भवाञ्श्रोतुमर्हति

sa tvaṃ suhṛcca vidvāṃśca jitātmā śrotumarhasi |
apyetaddhṛdi yadduḥkhaṃ tadbhavāñśrotumarhati

दास्यमैश्वर्यवादेन ज्ञातीनां च करोम्यहम् ।
द्विषन्ति सततं क्रुद्धा ज्ञातिसंबन्धिवान्धवाः

dāsyamaiśvaryavādena jñātīnāṃ ca karomyaham |
dviṣanti satataṃ kruddhā jñātisaṃbandhivāndhavāḥ

दिव्या अपि तथा भोगा दत्तास्तेषां मया पृथक् ।
तथाऽपि च द्विषन्तो मां वर्तन्ते च परस्परम्

divyā api tathā bhogā dattāsteṣāṃ mayā pṛthak |
tathā'pi ca dviṣanto māṃ vartante ca parasparam

अनायसेन शस्त्रेण परिमृज्यानुमृज्य च ।
जिह्वामुद्धर चैतेषां न वक्ष्यन्ति ततः परम्

anāyasena śastreṇa parimṛjyānumṛjya ca |
jihvāmuddhara caiteṣāṃ na vakṣyanti tataḥ param

अनायसं कथं विन्द्यां शस्त्रं मुनिवरोत्तम ।
येनषामुद्धरे जिह्वां ब्रूहि तन्मे यथातथम्

anāyasaṃ kathaṃ vindyāṃ śastraṃ munivarottama |
yenaṣāmuddhare jihvāṃ brūhi tanme yathātatham

गोहिरण्यं च वासांसि रत्नाद्यं यद्धनं बहु ।
आस्ये प्रक्षिप चैतेषां शस्त्रमेतदनायसम्

gohiraṇyaṃ ca vāsāṃsi ratnādyaṃ yaddhanaṃ bahu |
āsye prakṣipa caiteṣāṃ śastrametadanāyasam

सुहृत्संबन्धिमित्राणां गुरूणां स्वजनस्य च ।
आख्यातं शस्त्रमेतद्धि तेन च्छिन्धि पुनः पुनः

suhṛtsaṃbandhimitrāṇāṃ gurūṇāṃ svajanasya ca |
ākhyātaṃ śastrametaddhi tena cchindhi punaḥ punaḥ

तवैश्वर्यप्रदानानि श्लाध्यमेषां वचांसि च ।
समर्थं त्वामभिज्ञाय प्रवदन्ति च ते नराः

tavaiśvaryapradānāni ślādhyameṣāṃ vacāṃsi ca |
samarthaṃ tvāmabhijñāya pravadanti ca te narāḥ

ततः प्रहस्य भगवान्संपूज्य च महामुनिम् ।
तथाऽकरोन्महातेजा मुनिवाक्येन चोदितः

tataḥ prahasya bhagavānsaṃpūjya ca mahāmunim |
tathā'karonmahātejā munivākyena coditaḥ

एवंप्रभावो ब्रह्मर्षिर्नारदो मुनिसत्तमः ।
पृष्टवानसि यन्मां त्वं तदुक्तं राजसत्तम

evaṃprabhāvo brahmarṣirnārado munisattamaḥ |
pṛṣṭavānasi yanmāṃ tvaṃ taduktaṃ rājasattama

सर्वधर्महिते युक्ताः सत्यधर्मपरायणाः ।
लोकप्रियत्वं गच्छन्ति ज्ञानविज्ञानकोविदाः

sarvadharmahite yuktāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ |
lokapriyatvaṃ gacchanti jñānavijñānakovidāḥ