Chapter 232: Shri leaves Bali and settles with Indra

शतक्रतुरथापश्यद्बलेर्दीप्तां महात्मनः ।
स्वरूपिणीं शरीराद्धि निष्क्रामन्तीं तदा श्रियम्

śatakraturathāpaśyadbalerdīptāṃ mahātmanaḥ |
svarūpiṇīṃ śarīrāddhi niṣkrāmantīṃ tadā śriyam

तां दृष्ट्वा प्रभया दीप्तां भगवान्पाककशासनः ।
विस्मयोत्फुल्लनयनो बलिं पप्रच्छ वासवः

tāṃ dṛṣṭvā prabhayā dīptāṃ bhagavānpākakaśāsanaḥ |
vismayotphullanayano baliṃ papraccha vāsavaḥ

बले केयमपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी ।
त्वत्तः स्थिता सकेयूरा दीप्यमाना स्वतेजसा

bale keyamapakrāntā rocamānā śikhaṇḍinī |
tvattaḥ sthitā sakeyūrā dīpyamānā svatejasā

न हीमामासुरीं वेद्मि न दैवीं च न मानुषीम् ।
त्वमेनां पृच्छ वा मा वा यथेष्टं कुरु वासव

na hīmāmāsurīṃ vedmi na daivīṃ ca na mānuṣīm |
tvamenāṃ pṛccha vā mā vā yatheṣṭaṃ kuru vāsava

का त्वं बलेरपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी ।
अजानतो ममाचक्ष्व नामधेयं शुचिस्मिते

kā tvaṃ balerapakrāntā rocamānā śikhaṇḍinī |
ajānato mamācakṣva nāmadheyaṃ śucismite

का त्वं तिष्ठसि मामेवं दीप्यमाना स्वतेजसा ।
हित्वा दैत्यवरं सुभ्रु तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

kā tvaṃ tiṣṭhasi māmevaṃ dīpyamānā svatejasā |
hitvā daityavaraṃ subhru tanmamācakṣva pṛcchataḥ

न मां विरोचनो वेद नायं वैरोचनो बलिः ।
आहुर्मां दुःसहेत्येवं विधित्सेति च मां विदुः

na māṃ virocano veda nāyaṃ vairocano baliḥ |
āhurmāṃ duḥsahetyevaṃ vidhitseti ca māṃ viduḥ

भूतिर्लक्ष्मीति मामाहुः श्रीरित्येव च वासव ।
त्वं मां शक्र न जानीषे सर्वे देवा न मां विदुः

bhūtirlakṣmīti māmāhuḥ śrīrityeva ca vāsava |
tvaṃ māṃ śakra na jānīṣe sarve devā na māṃ viduḥ

किमिदं त्वं मम कृते उताहो बलिनः कृते ।
दुःसहे विजहास्येनं चिरसंवासिनी सती

kimidaṃ tvaṃ mama kṛte utāho balinaḥ kṛte |
duḥsahe vijahāsyenaṃ cirasaṃvāsinī satī

नो धाता न विधाता मां विदधाति कथंचन ।
कालस्तु शक्र पर्यागान्मैवं शक्रावमन्यथाः

no dhātā na vidhātā māṃ vidadhāti kathaṃcana |
kālastu śakra paryāgānmaivaṃ śakrāvamanyathāḥ

कथं त्वया बलिस्त्यक्तः किमर्थं वा शिखण्डिनि ।
कथं च मां न जह्यास्त्वं तन्मे ब्रूहि शुचिस्मिते

kathaṃ tvayā balistyaktaḥ kimarthaṃ vā śikhaṇḍini |
kathaṃ ca māṃ na jahyāstvaṃ tanme brūhi śucismite

सत्ये स्थिताऽस्मि दाने च व्रते तपसि चैव हि ।
पराक्रमे च धर्मे च पराचीनस्ततो बलिः

satye sthitā'smi dāne ca vrate tapasi caiva hi |
parākrame ca dharme ca parācīnastato baliḥ

ब्रह्मण्योऽयं पुरा भूत्वा सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
अभ्यसूयन्ब्राह्मणान्वै उच्छिष्टश्चास्पृशद्धृतम्

brahmaṇyo'yaṃ purā bhūtvā satyavādī jitendriyaḥ |
abhyasūyanbrāhmaṇānvai ucchiṣṭaścāspṛśaddhṛtam

यज्ञशीलः सदा भूत्वा मामेव यजते स्वयम् ।
ततः प्रहाय मूढात्मा कालेनोपनिपीडितः

yajñaśīlaḥ sadā bhūtvā māmeva yajate svayam |
tataḥ prahāya mūḍhātmā kālenopanipīḍitaḥ

अपक्रान्ता ततः शक्र त्वयि वत्स्यामि वासव ।
अप्रमत्तेन धार्याऽस्मि तपसा विक्रमेण च

apakrāntā tataḥ śakra tvayi vatsyāmi vāsava |
apramattena dhāryā'smi tapasā vikrameṇa ca

कोऽस्ति देवमनुष्येषु सर्वभूतेषु वा पुमान् ।
यस्त्वामेको विषहितुं शक्नुयात्कमलालये

ko'sti devamanuṣyeṣu sarvabhūteṣu vā pumān |
yastvāmeko viṣahituṃ śaknuyātkamalālaye

नैव देवो न गन्धर्वो नासुरो नं च न्राक्षसः ।
यो मामेको विषहितुं शक्तः कश्चित्पुरंदर

naiva devo na gandharvo nāsuro naṃ ca nrākṣasaḥ |
yo māmeko viṣahituṃ śaktaḥ kaścitpuraṃdara

तिष्ठेथा मयि नित्यं त्वं यथा तद्ब्रूहि मे शुभे ।
तत्करिष्यामि ते वाक्यमृतं तद्वक्तुमर्हसि

tiṣṭhethā mayi nityaṃ tvaṃ yathā tadbrūhi me śubhe |
tatkariṣyāmi te vākyamṛtaṃ tadvaktumarhasi

स्थास्यामि नित्यं देवेन्द्र यथा त्वयि निबोध तत् ।
विधिना वेददृष्टेन चतुर्धा विभजस्व माम्

sthāsyāmi nityaṃ devendra yathā tvayi nibodha tat |
vidhinā vedadṛṣṭena caturdhā vibhajasva mām

अहं वै त्वां निधास्यामि यथाशक्ति यथाबलम् ।
न तु मेऽतिक्रमः स्याद्वै सदा लक्ष्मि तवान्तिके

ahaṃ vai tvāṃ nidhāsyāmi yathāśakti yathābalam |
na tu me'tikramaḥ syādvai sadā lakṣmi tavāntike

भूमिरेव मनुष्येषु धारिणी भूतभाविनी ।
सा ते पादं तितिक्षेत समर्था हीति मे मतिः

bhūmireva manuṣyeṣu dhāriṇī bhūtabhāvinī |
sā te pādaṃ titikṣeta samarthā hīti me matiḥ

एष मे निहितः पादो योऽयं भूमौ प्रतिष्ठितः ।
द्वितीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु

eṣa me nihitaḥ pādo yo'yaṃ bhūmau pratiṣṭhitaḥ |
dvitīyaṃ śakra pādaṃ me tasmātsunihitaṃ kuru

आप एव मनुष्येषु द्रवन्त्यः परिधारणे ।
तास्ते पादं तितिक्षन्तामलमापस्तितिक्षितुम्

āpa eva manuṣyeṣu dravantyaḥ paridhāraṇe |
tāste pādaṃ titikṣantāmalamāpastitikṣitum

एष मे निहितः पादो योऽयमप्सु प्रतिष्ठितः ।
तृतीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु

eṣa me nihitaḥ pādo yo'yamapsu pratiṣṭhitaḥ |
tṛtīyaṃ śakra pādaṃ me tasmātsunihitaṃ kuru

यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मिन्देवाः प्रतिष्ठिताः ।
तृतीयं पादमग्निस्ते सुधृतं धारयिष्यति

yasminvedāśca yajñāśca yasmindevāḥ pratiṣṭhitāḥ |
tṛtīyaṃ pādamagniste sudhṛtaṃ dhārayiṣyati

एष मे निहितः पादो योऽयमग्नौ प्रतिष्ठितः ।
चतुर्थं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु

eṣa me nihitaḥ pādo yo'yamagnau pratiṣṭhitaḥ |
caturthaṃ śakra pādaṃ me tasmātsunihitaṃ kuru

ये वै सन्तो मनुष्येषु ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ।
तेते पादं तितिक्षन्तामलं सन्तस्तितिक्षितुम्

ye vai santo manuṣyeṣu brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ |
tete pādaṃ titikṣantāmalaṃ santastitikṣitum

एष मे निहितः पादो योऽयं सत्सु प्रतिष्ठितः ।
एवं हि निहितां शक्र भूतेषु परिधत्स्व माम्

eṣa me nihitaḥ pādo yo'yaṃ satsu pratiṣṭhitaḥ |
evaṃ hi nihitāṃ śakra bhūteṣu paridhatsva mām

भूमिशुद्धिं ततः कृत्वा अद्भिः संतर्पयन्ति ये ।
भूतानि च यजन्त्यग्नौ तेषां त्वमनपायिनी

bhūmiśuddhiṃ tataḥ kṛtvā adbhiḥ saṃtarpayanti ye |
bhūtāni ca yajantyagnau teṣāṃ tvamanapāyinī

ये क्रियाभिः सुरक्ताभिर्हेतुयुक्ताः समाहिताः ।
ज्ञानवन्तो विवत्सायां लब्धा माद्यन्ति योगिनः

ye kriyābhiḥ suraktābhirhetuyuktāḥ samāhitāḥ |
jñānavanto vivatsāyāṃ labdhā mādyanti yoginaḥ

भूतानामिह यो वै त्वां मया विनिहितां सतीम् ।
उपहन्यात्स मे द्वेष्यस्तथा शृण्वन्तु मे वचः

bhūtānāmiha yo vai tvāṃ mayā vinihitāṃ satīm |
upahanyātsa me dveṣyastathā śṛṇvantu me vacaḥ

तथेति चोक्त्वा सा भ्रष्टा सर्वलोकनमस्कृता ।
वासवं पालयामास सा देवी कमलालया

tatheti coktvā sā bhraṣṭā sarvalokanamaskṛtā |
vāsavaṃ pālayāmāsa sā devī kamalālayā

ततस्त्यक्तः श्रिया राजा दैत्यानां बलिरब्रवीत्

tatastyaktaḥ śriyā rājā daityānāṃ balirabravīt

यावत्पुरस्तात्प्रतपेत्तावद्वै दक्षिणां दिशम् ।
पश्चिमां तावदेवापि तथोदीचीं दिवाकरः

yāvatpurastātpratapettāvadvai dakṣiṇāṃ diśam |
paścimāṃ tāvadevāpi tathodīcīṃ divākaraḥ

तथा मध्यंदिने सूर्यो नास्तमेति यदा तदा ।
पुनर्देवासुरं युद्धं भावि जेताऽस्मि वस्तदा

tathā madhyaṃdine sūryo nāstameti yadā tadā |
punardevāsuraṃ yuddhaṃ bhāvi jetā'smi vastadā

सर्वलोकान्यदाऽऽदित्यो मध्यस्थस्तापयिष्यति ।
तदा देवासुरे युद्धे जेताऽहं त्वां शतक्रतो

sarvalokānyadā''dityo madhyasthastāpayiṣyati |
tadā devāsure yuddhe jetā'haṃ tvāṃ śatakrato

ब्रह्मणाऽस्मि समादिष्टो न हन्तव्यो भवानिति ।
तेन तेऽहं बले वज्रं न विमुञ्जामि मूर्धनि

brahmaṇā'smi samādiṣṭo na hantavyo bhavāniti |
tena te'haṃ bale vajraṃ na vimuñjāmi mūrdhani

यथेष्टं गच्छ दैत्येन्द्र स्वस्ति तेऽस्तु महासुर

yatheṣṭaṃ gaccha daityendra svasti te'stu mahāsura

आदित्यो नैव तपिता कदाचिन्मध्यतः स्थितः ।
स्थापितो ह्यस्य समयः पूर्वमेव स्वयंभुवा

ādityo naiva tapitā kadācinmadhyataḥ sthitaḥ |
sthāpito hyasya samayaḥ pūrvameva svayaṃbhuvā

अजस्रं परियात्येष सत्येनावतपन्प्रजाः ।
अयनं तस्य षण्मासा उत्तरं दक्षिणं तथा ।
येन संयाति लोकेषु शीतोष्णे विसृजन्रविः

ajasraṃ pariyātyeṣa satyenāvatapanprajāḥ |
ayanaṃ tasya ṣaṇmāsā uttaraṃ dakṣiṇaṃ tathā |
yena saṃyāti lokeṣu śītoṣṇe visṛjanraviḥ

एवमुक्तस्तु दैत्येन्द्रो बलिरिन्द्रेण भारत ।
जगाम दक्षिणामाशामुदीचीं तु पुरंदरः

evamuktastu daityendro balirindreṇa bhārata |
jagāma dakṣiṇāmāśāmudīcīṃ tu puraṃdaraḥ

इत्येतद्बलिना गीतमनहंकारसंज्ञितम् ।
वाक्यं श्रुत्वा सहस्राक्षः स्वमेवारुरुहे तदा

ityetadbalinā gītamanahaṃkārasaṃjñitam |
vākyaṃ śrutvā sahasrākṣaḥ svamevāruruhe tadā