Chapter 222: Panchashikha teaches renunciation to Janaka

जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ

janako naradevastu jñāpitaḥ paramarṣiṇā |
punarevānupapraccha sāṃparāye bhavābhavau

भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति

bhagavanyadi na pretya saṃjñā bhavati kasyacit |
evaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati

सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम ।
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति

sarvamucchedaniṣṭhaṃ syātpaśya caitaddvijottama |
apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु ।
कस्मै क्रियेत तत्वेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः

asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu |
kasmai kriyeta tatvena niścayaḥ ko'tra tattvataḥ

तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् ।
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत्

tamasā hi praticchannaṃ vibhrāntamiva cāturam |
punaḥ praśamayanvākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho'bravīt

उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भा निष्ठा न विद्यते ।
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम् ।
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु

ucchedaniṣṭhā nehāsti bhā niṣṭhā na vidyate |
ayaṃ hyapi samāhāraḥ śarīrendriyacetasām |
vartate pṛthaganyonyamapyapāśritya karmasu

धावतः पञ्च तेषां तु खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः ।
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः

dhāvataḥ pañca teṣāṃ tu khaṃ vāyurjyotirambu bhūḥ |
te svabhāvena tiṣṭhanti viyujyante svabhāvataḥ

आकाशो वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ।
एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा

ākāśo vāyurūṣmā ca sneho yaścāpi pārthivaḥ |
eṣa pañcasamāhāraḥ śarīramapi naikadhā

अहं वाच्यं द्विजानां यद्विशिष्टं बुद्धिरूपवत् ।
वाचामगोचरं नित्यं ज्ञेयमेवं भविष्यति

ahaṃ vācyaṃ dvijānāṃ yadviśiṣṭaṃ buddhirūpavat |
vācāmagocaraṃ nityaṃ jñeyamevaṃ bhaviṣyati

ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञानं त्रिविधं ज्ञानमुच्यते ।
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः

jñānaṃ jñeyaṃ tathā jñānaṃ trividhaṃ jñānamucyate |
jñānamūṣmā ca vāyuśca trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः

indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥ |
prāṇāpānau vikāraśca dhātavaścātra niḥsṛtāḥ

प्राणादयस्तथा स्पर्शा न संबाधगतास्तथा ।
पुत्राधीनं भविष्येत चिन्मात्रः स परः पुमान्

prāṇādayastathā sparśā na saṃbādhagatāstathā |
putrādhīnaṃ bhaviṣyeta cinmātraḥ sa paraḥ pumān

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च ।
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वगमा गुणाः

śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭirnāsā tathaiva ca |
indriyāṇīti pañcaite cittapūrvagamā guṇāḥ

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा ।
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च

tatra vijñānasaṃyuktā trividhā cetanā dhruvā |
sukhaduḥkheti yāmāhuraduḥkhetyasukheti ca

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्तयः ।
एते ह्यामरणात्पञ्च षङ्गुणा ज्ञानसिद्धये

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca mūrtayaḥ |
ete hyāmaraṇātpañca ṣaṅguṇā jñānasiddhaye

तेषु कर्मविसर्गश्च सर्वतत्वार्थनिश्चयः ।
तमाहुः परमं शुक्रं पारे च रजसः प्रभुम्

teṣu karmavisargaśca sarvatatvārthaniścayaḥ |
tamāhuḥ paramaṃ śukraṃ pāre ca rajasaḥ prabhum

विरागाद्वर्तते तस्मिन्मतो रजसि नित्यगम् ।
तस्मिन्प्रसन्ने संपश्ये द्वुद्धिरित्यव्ययं महत्

virāgādvartate tasminmato rajasi nityagam |
tasminprasanne saṃpaśye dvuddhirityavyayaṃ mahat

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः ।
असम्यद्गर्शिनो दुःखमनन्तं नोपशाम्यति

imaṃ guṇasamāhāramātmabhāvena paśyataḥ |
asamyadgarśino duḥkhamanantaṃ nopaśāmyati

तस्मादेतेषु मेधावी न प्रसज्येत बुद्धिमान् ।
अनात्मेति च यद्दृष्टं तन्नाहं न ममेत्यपि ।
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः

tasmādeteṣu medhāvī na prasajyeta buddhimān |
anātmeti ca yaddṛṣṭaṃ tannāhaṃ na mametyapi |
vartate kimadhiṣṭhānā prasaktā duḥkhasaṃtatiḥ

यत्र सम्यङ्भनो नाम त्यागमात्रमनुत्तमम् ।
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति

yatra samyaṅbhano nāma tyāgamātramanuttamam |
śṛṇu yattava mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati

त्याग एव हि सर्वेषां युक्तानामपि कर्मणाम् ।
नित्यदुःखविनीतानां श्लेषो दुःखवहो हतः

tyāga eva hi sarveṣāṃ yuktānāmapi karmaṇām |
nityaduḥkhavinītānāṃ śleṣo duḥkhavaho hataḥ

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि ।
सुखत्यागे तपोयोगं सर्वत्यागे समापना

dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratānyapi |
sukhatyāge tapoyogaṃ sarvatyāge samāpanā

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः ।
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिस्त्वन्यथा भवेत्

tasya mārgo'yamadvaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ |
viprahāṇāya duḥkhasya durgatistvanyathā bhavet

शेते जरामृत्युभयैर्विमुक्तः
क्षीणे पुण्ये विगते च पापे ।
तपोनिमित्ते विगते च निष्ठे
फले यथाऽऽकाशमलिङ्ग एव

śete jarāmṛtyubhayairvimuktaḥ
kṣīṇe puṇye vigate ca pāpe |
taponimitte vigate ca niṣṭhe
phale yathā''kāśamaliṅga eva

पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि ।
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु

pañcajñānendriyāṇyuktvā manaḥṣaṣṭhāni cetasi |
manaḥṣaṣṭhāni vakṣyāmi pañcakarmendriyāṇi tu

हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् ।
प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरिन्द्रियम्

hastau karmendriyaṃ jñeyamatha pādau gatīndriyam |
prajanānandayoḥ śepho nisarge pāyurindriyam

वाक्च शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः ।
एवमेकादशैतानि बुद्ध्या तूपहतं मनः

vākca śabdaviśeṣārthaṃ gatiṃ pañcānvitāṃ viduḥ |
evamekādaśaitāni buddhyā tūpahataṃ manaḥ

कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे ।
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः

karṇau śabdaśca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasaṃgrahe |
tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ

एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये ।
येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुंपस्थितः

evaṃ pañcatrikā hyete guṇāstadupalabdhaye |
yenāyaṃ trividho bhāvaḥ paryāyātsamuṃpasthitaḥ

सात्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः ।
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूताः सर्वसाधनाः

sātviko rājasaścāpi tāmasaścāpi te trayaḥ |
trividhā vedanā yeṣu prasūtāḥ sarvasādhanāḥ

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चिन्तितः सात्विको गुणः

praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā |
akutaścitkutaścidvā cintitaḥ sātviko guṇaḥ

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः

atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā'kṣamā |
liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetutaḥ

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः

avivekastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā |
kathaṃcidapi vartante vividhāstāmasā guṇāḥ

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet |
vartate sātviko bhāva ityapekṣeta tattathā

यत्तु सन्तापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं ततस्तदपि चिन्तयेत्

yattu santāpasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ |
pravṛttaṃ raja ityevaṃ tatastadapi cintayet

अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्

atha yanmohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet |
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet

श्रोत्रं व्योमाश्रितं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः ।
नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्तेतरस्य वा

śrotraṃ vyomāśritaṃ bhūtaṃ śabdaḥ śrotraṃ samāśritaḥ |
nobhayaṃ śabdavijñāne vijñānastetarasya vā

एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी ।
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत्

evaṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā ceti pañcamī |
sparśe rūpe rase gandhe tāni ceto manaśca tat

स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति ।
चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत्

svakarmayugapadbhāvo daśasveteṣu tiṣṭhati |
cittamekādaśaṃ viddhi buddhirdvādaśamī bhavet

तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः ।
आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः

teṣāmayugapadbhāva ucchedo nāsti tāmasaḥ |
āsthito yugapadbhāve vyavahāraḥ sa laukikaḥ

इन्द्रियाण्युपसृत्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमात् ।
चिन्तयन्ननुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः

indriyāṇyupasṛtyāpi dṛṣṭvā pūrvaṃ śrutāgamāt |
cintayannanuparyeti tribhirevānvito guṇaiḥ

यत्तमोपहतं चित्तमाशुसंचारमध्रुवम् ।
करोत्युपरमं काये तदाहुस्तामसं सुखम्

yattamopahataṃ cittamāśusaṃcāramadhruvam |
karotyuparamaṃ kāye tadāhustāmasaṃ sukham

यद्यदागमसंयुक्तं न कृच्छ्रादुपशाम्यति ।
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम्

yadyadāgamasaṃyuktaṃ na kṛcchrādupaśāmyati |
atha tatrāpyupādatte tamo vyaktamivānṛtam

एवमेव प्रसङ्ख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः ।
कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा निवर्तते

evameva prasaṅkhyātaḥ svakarmapratyayo guṇaḥ |
kathaṃcidvartate samyakkeṣāṃcidvā nivartate

अहमित्येष वै भावो नान्यत्र प्रतितिष्ठति ।
यस्य भावो दृढो नित्यं स वै विद्वांस्तथेतरः

ahamityeṣa vai bhāvo nānyatra pratitiṣṭhati |
yasya bhāvo dṛḍho nityaṃ sa vai vidvāṃstathetaraḥ

देहधर्मस्तथा नित्यं सर्वभूतेषु वै दृढः ।
एतेनैवानुमानेन त्याज्यो धर्मस्तथा ह्यसौ

dehadharmastathā nityaṃ sarvabhūteṣu vai dṛḍhaḥ |
etenaivānumānena tyājyo dharmastathā hyasau

ज्ञानेन मुच्यते जन्तुर्धर्मात्मा ज्ञानवान्भवेत् ।
धर्मेण धार्यते लोकः सर्वं धर्मे प्रतिष्ठितम्

jñānena mucyate janturdharmātmā jñānavānbhavet |
dharmeṇa dhāryate lokaḥ sarvaṃ dharme pratiṣṭhitam

सर्वार्थजनकश्चैव धर्मः सर्वस्य कारणम् ।
सर्वो हि दृश्यते लोके न सर्वार्थः कथंचन

sarvārthajanakaścaiva dharmaḥ sarvasya kāraṇam |
sarvo hi dṛśyate loke na sarvārthaḥ kathaṃcana

सर्वत्यागे कृते तस्मात्परमात्मा प्रसीदति ।
व्यक्तादव्यक्तमतुलं लोकेषु परिवर्तते

sarvatyāge kṛte tasmātparamātmā prasīdati |
vyaktādavyaktamatulaṃ lokeṣu parivartate

एतदाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः ।
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते

etadāhuḥ samāhāraṃ kṣetramadhyātmacintakāḥ |
sthito manasi yo bhāvaḥ sa vai kṣetrajña ucyate

एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् ।
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुषु

evaṃ sati ka ucchedaḥ śāśvato vā kathaṃ bhavet |
svabhāvādvartamāneṣu sarvabhūteṣu hetuṣu

यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च ।
नतु स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्वसंक्षयः

yathārṇavagatā nadyo vyaktīrjahati nāma ca |
natu svatāṃ niyacchanti tādṛśaḥ satvasaṃkṣayaḥ

एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् ।
प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च सर्वतः

evaṃ sati kutaḥ saṃjñā pretyabhāve punarbhavet |
pratisaṃmiśrite jīve gṛhyamāṇe ca sarvataḥ

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धि
मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः ।
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः
पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम्

imāṃ ca yo veda vimokṣabuddhi
mātmānamanvicchati cāpramattaḥ |
na lipyate karmaphalairaniṣṭaiḥ
patraṃ bisasyeva jalena siktam

दृढैर्हि पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः
प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च ।
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति
मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः

dṛḍhairhi pāśairbahubhirvimuktaḥ
prajānimittairapi daivataiśca |
yadā hyasau sukhaduḥkhe jahāti
muktastadāgryāṃ gatimetyaliṅgaḥ

मास्थाय पश्यन्ति महत्यसक्ताः

māsthāya paśyanti mahatyasaktāḥ

यथोर्णनाभिः परिवर्तमान
स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः ।
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं
बिध्वंसते लोष्ठ इवाद्रिमृच्छन्

yathorṇanābhiḥ parivartamāna
stantukṣaye tiṣṭhati pātyamānaḥ |
tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ
bidhvaṃsate loṣṭha ivādrimṛcchan

यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं
हित्वा त्वचं वाऽप्युरगो यथा च ।
विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण
स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम्

yathā ruruḥ śṛṅgamatho purāṇaṃ
hitvā tvacaṃ vā'pyurago yathā ca |
vihāya gacchatyanavekṣamāṇa
stathā vimukto vijahāti duḥkham

द्रुमं यथावाऽप्युदकै पतन्त
मुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्तः ।
तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय
मुक्तः पराद्धर्यां गतिमेत्यलिङ्गः

drumaṃ yathāvā'pyudakai patanta
mutsṛjya pakṣī nipatatyasaktaḥ |
tathā hyasau sukhaduḥkhe vihāya
muktaḥ parāddharyāṃ gatimetyaliṅgaḥ

ह्यहं तदन्तर्ह्यहमेव भोक्ता

hyahaṃ tadantarhyahameva bhoktā

अपिच भवति मैथिलेन गीतं
नगरमुपाहितमग्निनाऽभिवीक्ष्य ।
न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र
स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः

apica bhavati maithilena gītaṃ
nagaramupāhitamagninā'bhivīkṣya |
na khalu mama tuṣo'pi dahyate'tra
svayamidamāha kila sma bhūmipālaḥ

इदममृतपदं विदेहराजा
स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणम् ।
निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः
परमसुखी विजहार वीतशोकः

idamamṛtapadaṃ videharājā
svayamiha pañcaśikhena bhāṣyamāṇam |
nikhilamabhisamīkṣya niścitārthaḥ
paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं
महीपते सततमवेक्षते तथा ।
उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः
प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः

imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ
mahīpate satatamavekṣate tathā |
upadravānnānubhavatyaduḥkhitaḥ
pramucyate kapilamivaitya maithilaḥ