Chapter 206: Bhishma on Keshava as creator of all

पितामह महाप्राज्ञ पुण्‍डरीकाक्षमच्युतम् ।
कर्तारमकृतं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्ययम्

pitāmaha mahāprājña puṇ‍ḍarīkākṣamacyutam |
kartāramakṛtaṃ viṣṇuṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam

नारायणं हृषीकेशं गोविन्दमपराजितम् ।
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामि केशवम्

nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ govindamaparājitam |
tattvena bharataśreṣṭha śrotumicchāmi keśavam

श्रुतोऽयमर्थो रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः ।
नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च

śruto'yamartho rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ |
nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca

असितो देवलस्तात वाल्मीकिश्च महातपाः ।
मार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयन्त्यद्भुतं महत्

asito devalastāta vālmīkiśca mahātapāḥ |
mārkaṇḍeyaśca govinde kathayantyadbhutaṃ mahat

केशवस्य मया राजन्न शक्या वर्णितुं गुणाः ।
ईदृशोऽसौ हृषीकेशो वासुदेवः परात्परः

keśavasya mayā rājanna śakyā varṇituṃ guṇāḥ |
īdṛśo'sau hṛṣīkeśo vāsudevaḥ parātparaḥ

केशवो भरतश्रेष्ठ भगवानीश्वरः प्रभुः ।
पुरुषः सर्वमित्येव श्रूयते बहुधा विभुः

keśavo bharataśreṣṭha bhagavānīśvaraḥ prabhuḥ |
puruṣaḥ sarvamityeva śrūyate bahudhā vibhuḥ

किंतु यानि विदुर्लोके ब्राह्मणाः शार्ङ्गधन्वनि ।
महात्मनि महाबाहो शृणु तानि युधिष्ठिर

kiṃtu yāni vidurloke brāhmaṇāḥ śārṅgadhanvani |
mahātmani mahābāho śṛṇu tāni yudhiṣṭhira

यानि चाहुर्मनुष्येन्द्र ये पुराणविदो जनाः ।
श्रुत्वा सर्वाणि गोविन्दो कीर्तयिष्यामि तान्यहम्

yāni cāhurmanuṣyendra ye purāṇavido janāḥ |
śrutvā sarvāṇi govindo kīrtayiṣyāmi tānyaham

महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः ।
वायुर्ज्योतिस्तथा चापः खं च गां चान्वकल्पयत्

mahābhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ |
vāyurjyotistathā cāpaḥ khaṃ ca gāṃ cānvakalpayat

स सृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः प्रभुः ।
अप्स्वेव शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः

sa sṛṣṭvā pṛthivīṃ caiva sarvabhūteśvaraḥ prabhuḥ |
apsveva śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ

सर्वतेजोमयस्तस्मिञ्शयानः शयने शुभे ।
सोऽग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमचिन्तयत्

sarvatejomayastasmiñśayānaḥ śayane śubhe |
so'grajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇamacintayat

आश्रयं सर्वभूतानां मनसेतीह शुश्रुम् ।
स धारयति भूतानि उभे भूतभविष्यती

āśrayaṃ sarvabhūtānāṃ manasetīha śuśrum |
sa dhārayati bhūtāni ubhe bhūtabhaviṣyatī

प्रद्युम्नमसृजत्तस्मात्सर्वतेजः प्रकाशकम् ।
अनिरुद्धस्ततो जज्ञे सर्वशक्तिर्महाद्युतिः

pradyumnamasṛjattasmātsarvatejaḥ prakāśakam |
aniruddhastato jajñe sarvaśaktirmahādyutiḥ

अप्सु व्योमगतः श्रीमान्योगनिद्रामुपेयिवान् ।
तस्मात्संजज्ञिरे देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
लयस्थित्यन्तकर्माणस्रयस्ते सुमहौजसः

apsu vyomagataḥ śrīmānyoganidrāmupeyivān |
tasmātsaṃjajñire devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
layasthityantakarmāṇasrayaste sumahaujasaḥ

ततस्तस्मिन्महाबाहौ प्रादुर्भूते महात्मनि ।
भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्ममजायत

tatastasminmahābāhau prādurbhūte mahātmani |
bhāskarapratimaṃ divyaṃ nābhyāṃ padmamajāyata

स तत्र भगवान्देवः पुष्करे भ्राजयन्दिशः ।
ब्रह्मा समभवत्तात सर्वभूतपितामहः

sa tatra bhagavāndevaḥ puṣkare bhrājayandiśaḥ |
brahmā samabhavattāta sarvabhūtapitāmahaḥ

तस्मिन्नपि महाबाहौ प्रादुर्भूते महात्मनि ।
तमसः पूर्वजो जज्ञे मधुर्नाम महासुरः

tasminnapi mahābāhau prādurbhūte mahātmani |
tamasaḥ pūrvajo jajñe madhurnāma mahāsuraḥ

तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धिं समास्थितम् ।
ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान पुरुषोत्तमः

tamugramugrakarmāṇamugrāṃ buddhiṃ samāsthitam |
brahmaṇopacitiṃ kurvañjaghāna puruṣottamaḥ

तस्य तात वधात्सर्वे देवदानवमानवाः ।
मधुसूदनमित्याहुर्ऋषभं सर्वसात्वताम्

tasya tāta vadhātsarve devadānavamānavāḥ |
madhusūdanamityāhurṛṣabhaṃ sarvasātvatām

ब्रह्माऽनुससृजे पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान् ।
मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

brahmā'nusasṛje putrānmānasāndakṣasaptamān |
marīcimatryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum

मरीचिः कश्यपं तात पुत्रमग्रजमग्रजः ।
मानसं जनयामास तैजसं ब्रह्मवित्तमम्

marīciḥ kaśyapaṃ tāta putramagrajamagrajaḥ |
mānasaṃ janayāmāsa taijasaṃ brahmavittamam

अङ्गुष्ठात्ससृजे ब्रह्मा मरीचेरपि पूर्वजम् ।
सोऽभवद्भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापतिः

aṅguṣṭhātsasṛje brahmā marīcerapi pūrvajam |
so'bhavadbharataśreṣṭha dakṣo nāma prajāpatiḥ

तस्य पूर्वमजायन्त दश तिस्रश्च भारत ॥
प्रजापतेर्दुहितरस्तासां ज्येष्ठाऽभवद्दितिः

tasya pūrvamajāyanta daśa tisraśca bhārata ||
prajāpaterduhitarastāsāṃ jyeṣṭhā'bhavadditiḥ

सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर्महायशाः ।
मारीचः कश्यपस्तात सर्वासामभवत्पतिः

sarvadharmaviśeṣajñaḥ puṇyakīrtirmahāyaśāḥ |
mārīcaḥ kaśyapastāta sarvāsāmabhavatpatiḥ

उत्पाद्य तु महाभागस्तासामवरजा दश ।
ददौ धर्माय धर्मज्ञो दक्ष एव प्रजापतिः

utpādya tu mahābhāgastāsāmavarajā daśa |
dadau dharmāya dharmajño dakṣa eva prajāpatiḥ

धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश्चामिततेजसः ।
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च मरुत्वन्तश्च भारत

dharmasya vasavaḥ putrā rudrāścāmitatejasaḥ |
viśvedevāśca sādhyāśca marutvantaśca bhārata

अपराश्च यवीयस्यस्ताभ्योऽन्याः सप्तविंशतिः ।
सोमस्तासां महाभागः सर्वासामभवत्पतिः

aparāśca yavīyasyastābhyo'nyāḥ saptaviṃśatiḥ |
somastāsāṃ mahābhāgaḥ sarvāsāmabhavatpatiḥ

इतरास्तु व्यजायन्त गन्धवोस्तुरगान्द्विजान् ।
गाश्च किंपुरुषान्मत्स्यानुद्भिज्जांश्च वनस्पतीन्

itarāstu vyajāyanta gandhavosturagāndvijān |
gāśca kiṃpuruṣānmatsyānudbhijjāṃśca vanaspatīn

आदित्यानदितिर्जज्ञे देवश्रेष्ठान्महाबलान् ।
तेषां विष्णुर्वामनोऽभूद्गोविन्दश्चाभवत्प्रभुः

ādityānaditirjajñe devaśreṣṭhānmahābalān |
teṣāṃ viṣṇurvāmano'bhūdgovindaścābhavatprabhuḥ

तस्य विक्रमणाच्चापि देवानां श्रीर्व्यवर्धत ।
दानवाश्च पराभूता दैतेयाश्चासुरी प्रजा

tasya vikramaṇāccāpi devānāṃ śrīrvyavardhata |
dānavāśca parābhūtā daiteyāścāsurī prajā

विप्रचित्तिप्रधानांश्च दानवानसृजद्दनुः ।
दितिस्तु सर्वानसुरान्महासत्वानजीजनत्

vipracittipradhānāṃśca dānavānasṛjaddanuḥ |
ditistu sarvānasurānmahāsatvānajījanat

ततः ससर्ज भगवान्मृत्युं लोकभयंकरम् ।
हर्तारं सर्व भूतानां ससर्ज च जनार्दनः

tataḥ sasarja bhagavānmṛtyuṃ lokabhayaṃkaram |
hartāraṃ sarva bhūtānāṃ sasarja ca janārdanaḥ

अहोरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनः ।
पूर्वाह्णं चापराह्णं च सर्वमेवान्वकल्पयत्

ahorātraṃ ca kālaṃ ca yathartu madhusūdanaḥ |
pūrvāhṇaṃ cāparāhṇaṃ ca sarvamevānvakalpayat

लब्ध्वापः सोऽसृजन्मेघांस्तथा स्थावरजङ्गमान् ।
पृथिवीं सोऽसृजद्विश्वां सहीतां भूरितेजसा

labdhvāpaḥ so'sṛjanmeghāṃstathā sthāvarajaṅgamān |
pṛthivīṃ so'sṛjadviśvāṃ sahītāṃ bhūritejasā

ततः कृष्णो महाभागः पुनरेव युधिष्ठिर ।
ब्राह्मणानां शतं श्रेष्ठं मुखादेवासृजत्प्रभुः

tataḥ kṛṣṇo mahābhāgaḥ punareva yudhiṣṭhira |
brāhmaṇānāṃ śataṃ śreṣṭhaṃ mukhādevāsṛjatprabhuḥ

बाहुभ्यां क्षत्रियशतं वैश्यानामूरुतः शतम् ।
पद्भ्यां शूत्रशतं चैव कशेवो भरतर्षभ

bāhubhyāṃ kṣatriyaśataṃ vaiśyānāmūrutaḥ śatam |
padbhyāṃ śūtraśataṃ caiva kaśevo bharatarṣabha

स एवं चतुरो वर्णान्समुत्पाद्य महातपाः ।
अध्यक्षं सर्व भूतानां धातारमकरोत्स्वयम्

sa evaṃ caturo varṇānsamutpādya mahātapāḥ |
adhyakṣaṃ sarva bhūtānāṃ dhātāramakarotsvayam

वेदविद्याविधातारं ब्रह्माणमतितद्युतिम् ।
भूतमातृगणाध्यक्षं विरूपाक्षं च सोऽसृजत्

vedavidyāvidhātāraṃ brahmāṇamatitadyutim |
bhūtamātṛgaṇādhyakṣaṃ virūpākṣaṃ ca so'sṛjat

शासितारं च पापानां पितृणां समवर्तिनम् ।
असृजत्सर्वभूतात्मा निधिपं च धनेश्वरम्

śāsitāraṃ ca pāpānāṃ pitṛṇāṃ samavartinam |
asṛjatsarvabhūtātmā nidhipaṃ ca dhaneśvaram

यादसामसृजन्नाथं वरुणं च जलेश्वरम् ।
वासवं सर्वदेवानामध्यक्षमकरोत्प्रभुः

yādasāmasṛjannāthaṃ varuṇaṃ ca jaleśvaram |
vāsavaṃ sarvadevānāmadhyakṣamakarotprabhuḥ

यावद्यावदभूच्छ्रद्धा देहं धारयितुं नृणाम् ।
तावत्तावदजीवंस्ते नासीद्यमकृतं भयम्

yāvadyāvadabhūcchraddhā dehaṃ dhārayituṃ nṛṇām |
tāvattāvadajīvaṃste nāsīdyamakṛtaṃ bhayam

न चैषां मैथुनो धर्मो बभूव भरतर्षभ ।
संकल्पादेव चैतेषां गर्भः समुपपद्यते

na caiṣāṃ maithuno dharmo babhūva bharatarṣabha |
saṃkalpādeva caiteṣāṃ garbhaḥ samupapadyate

ततस्रेतायुगे काले संस्पर्शाज्जायते प्रजा ।
न ह्यभून्मैथुनो धर्मस्तेषामपि जनाधिप

tatasretāyuge kāle saṃsparśājjāyate prajā |
na hyabhūnmaithuno dharmasteṣāmapi janādhipa

द्वापरे मैथुनो धर्मः प्रजानामभवन्नृप ।
तथा कलियुगे राजन्द्वन्द्वमापेदिरे जनाः

dvāpare maithuno dharmaḥ prajānāmabhavannṛpa |
tathā kaliyuge rājandvandvamāpedire janāḥ

एष भूतपतिस्तात स्वध्यक्षश्च तथोच्यते ।
निरपेक्षांश्च कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तच्छृणु

eṣa bhūtapatistāta svadhyakṣaśca tathocyate |
nirapekṣāṃśca kaunteya kīrtayiṣyāmi tacchṛṇu

दक्षिणापथजन्मानः सर्वे करभृतस्तव ।
आन्ध्राः पुलिन्दाः शवराश्चूचुपा मद्रकैः सह

dakṣiṇāpathajanmānaḥ sarve karabhṛtastava |
āndhrāḥ pulindāḥ śavarāścūcupā madrakaiḥ saha

उत्तरापथजन्मानः कीर्तयिष्यामि तानपि ।
ये तु काम्भोजगान्धाराः किराता बर्वरैः सह

uttarāpathajanmānaḥ kīrtayiṣyāmi tānapi |
ye tu kāmbhojagāndhārāḥ kirātā barvaraiḥ saha

एते पापकृतस्तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
बकश्वपाकगृध्राणां सधर्माणो नराधिप

ete pāpakṛtastāta caranti pṛthivīmimām |
bakaśvapākagṛdhrāṇāṃ sadharmāṇo narādhipa

नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
त्रेताप्रभुति वर्धन्ते ते जना भरतर्षभ

naite kṛtayuge tāta caranti pṛthivīmimām |
tretāprabhuti vardhante te janā bharatarṣabha

ततस्तस्मिन्महाघोरे संन्ध्याकाले युगान्तिके ।
राजानः समसज्जन्त समासाद्येतरेतम्

tatastasminmahāghore saṃndhyākāle yugāntike |
rājānaḥ samasajjanta samāsādyetaretam

ऐन्द्रं रूपं समास्थाय ह्यसुरेभ्यो चरन्महीम् ।
स एव भगवान्देवो वेदित्वं च गता मही

aindraṃ rūpaṃ samāsthāya hyasurebhyo caranmahīm |
sa eva bhagavāndevo veditvaṃ ca gatā mahī

एवंभूते सृष्टिर्नारसिंहादयः क्रमात् ।
प्रादुर्भावाः स्मृता विष्णोर्जगतीरक्षणाय वै

evaṃbhūte sṛṣṭirnārasiṃhādayaḥ kramāt |
prādurbhāvāḥ smṛtā viṣṇorjagatīrakṣaṇāya vai

एष कृष्णो महायोगी तत्तत्कार्यानुरूपणम् ।
हिरण्यकशिपुं दैत्यं हिरण्याक्षं तथैव च

eṣa kṛṣṇo mahāyogī tattatkāryānurūpaṇam |
hiraṇyakaśipuṃ daityaṃ hiraṇyākṣaṃ tathaiva ca

रावणं च महादैत्यं हत्वासौ पुरुषोत्तमः ।
भूमेर्दुःखोपनाशार्थं ब्रह्मशक्रादिभिः स्तुतः

rāvaṇaṃ ca mahādaityaṃ hatvāsau puruṣottamaḥ |
bhūmerduḥkhopanāśārthaṃ brahmaśakrādibhiḥ stutaḥ

आत्मनोऽङ्गान्महातेजा उद्वबर्ह जनार्दनः ।
सितकृष्णौ महाराज केशौ हरिरुदारधीः

ātmano'ṅgānmahātejā udvabarha janārdanaḥ |
sitakṛṣṇau mahārāja keśau harirudāradhīḥ

वसुदेवस्य देवक्यामेष जात इहोत्तमः ।
देहवानिह विश्वात्मा संबन्धी ते जनार्दनः

vasudevasya devakyāmeṣa jāta ihottamaḥ |
dehavāniha viśvātmā saṃbandhī te janārdanaḥ

आविर्वभूव योगीन्द्रो मनोतीतो जगत्पतिः ।
अचिन्त्यः पुरुषव्याघ्र नैव केवलमानुषः

āvirvabhūva yogīndro manotīto jagatpatiḥ |
acintyaḥ puruṣavyāghra naiva kevalamānuṣaḥ

अव्यक्तादिविशेषान्तं परिमाणार्थसंयुतम् ।
क्रीडा हरेरिदं सर्वं क्षरमित्येव धार्यताम्

avyaktādiviśeṣāntaṃ parimāṇārthasaṃyutam |
krīḍā hareridaṃ sarvaṃ kṣaramityeva dhāryatām

अक्षरं तत्परं नित्यं वैरूप्यं जगतो हरेः ।
तद्विद्धि रूपमतुलममृतत्वं भवज्जितम्

akṣaraṃ tatparaṃ nityaṃ vairūpyaṃ jagato hareḥ |
tadviddhi rūpamatulamamṛtatvaṃ bhavajjitam

तदेव कृष्णो दाशार्हः श्रीमाञ्श्रीवत्सलक्षणः ।
न भूतसृष्टिसंस्थानं देहोऽस्य परमात्मनः

tadeva kṛṣṇo dāśārhaḥ śrīmāñśrīvatsalakṣaṇaḥ |
na bhūtasṛṣṭisaṃsthānaṃ deho'sya paramātmanaḥ

देहवानिह यो विष्णुरसौ मायामयो हरिः ।
आत्मनो लोकरक्षार्थं ध्याहि नित्यं सनातनम्

dehavāniha yo viṣṇurasau māyāmayo hariḥ |
ātmano lokarakṣārthaṃ dhyāhi nityaṃ sanātanam

अङ्गानि चतुरे वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः ।
इतिहासपुराणानि धर्माः स्वायंभुवादयः

aṅgāni cature vedā mīmāṃsā nyāyavistaraḥ |
itihāsapurāṇāni dharmāḥ svāyaṃbhuvādayaḥ

य एनं प्रतिवर्तन्ते वेदान्तानि च सर्वशः ।
भक्तिहीना न तैर्यान्ति नित्यमेनं कथंचन

ya enaṃ prativartante vedāntāni ca sarvaśaḥ |
bhaktihīnā na tairyānti nityamenaṃ kathaṃcana

सर्वभूतेषु भूतात्मा तत्तद्बुद्धिं समास्थितः ।
तस्माद्बुद्धस्त्वमेवैनं ध्याहि नित्यमतन्द्रितः

sarvabhūteṣu bhūtātmā tattadbuddhiṃ samāsthitaḥ |
tasmādbuddhastvamevainaṃ dhyāhi nityamatandritaḥ

एवमेष कुरुश्रेष्ठ प्रादुर्भावो महात्मनः ।
एवं देवर्षिराचष्ट नारदः सर्वलोकदृक्

evameṣa kuruśreṣṭha prādurbhāvo mahātmanaḥ |
evaṃ devarṣirācaṣṭa nāradaḥ sarvalokadṛk

नारदोऽप्यथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप ।
शाश्वतत्वं महाबाहो यथावद्भरतर्षभ

nārado'pyatha kṛṣṇasya paraṃ mene narādhipa |
śāśvatatvaṃ mahābāho yathāvadbharatarṣabha

एवमेव महाबाहुः केशवः सत्यविक्रमः ।
अचिन्त्यः पुण्डरीकाक्षो नैष केवलमानुषः

evameva mahābāhuḥ keśavaḥ satyavikramaḥ |
acintyaḥ puṇḍarīkākṣo naiṣa kevalamānuṣaḥ

एवंविधोऽसौ पुरुषः को वैनं वेत्ति सर्वदा ।
एतत्ते कथितं राजन्भूयः श्रोतुं किमिच्छसि

evaṃvidho'sau puruṣaḥ ko vainaṃ vetti sarvadā |
etatte kathitaṃ rājanbhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi