Chapter 63: Arjuna's chariot burns; Shri Krishna sent to Gandhari

ततस्ते प्रययुः सर्वे निवासाय महीक्षितः ।
शङ्खान्प्रध्मापयन्तो वै हृष्टाः परिघबाहवः

tataste prayayuḥ sarve nivāsāya mahīkṣitaḥ |
śaṅkhānpradhmāpayanto vai hṛṣṭāḥ parighabāhavaḥ

पाण्डवान्गच्छतश्चापि शिबिरं नो विशाम्पते ।
महेष्वासोऽन्वगात्पश्चाद्युयुत्सुः सात्यकिस्तथा

pāṇḍavāngacchataścāpi śibiraṃ no viśāmpate |
maheṣvāso'nvagātpaścādyuyutsuḥ sātyakistathā

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाश्च सर्वशः ।
सर्वे चान्ये महेष्वासा ययुः स्वशिबिराण्युत

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāśca sarvaśaḥ |
sarve cānye maheṣvāsā yayuḥ svaśibirāṇyuta

ततस्ते प्राविशन्पार्था हतत्विट्कं हतेश्वरम् ।
दुर्योधनस्य शिबिरं रङ्गवन्निःसृते जने

tataste prāviśanpārthā hatatviṭkaṃ hateśvaram |
duryodhanasya śibiraṃ raṅgavanniḥsṛte jane

गतोत्सवं पुरमिव हृतनागमिव हदम् ।
स्त्रीवर्षवरभूयिष्ठं वृद्धामात्यैरधिष्ठितम्

gatotsavaṃ puramiva hṛtanāgamiva hadam |
strīvarṣavarabhūyiṣṭhaṃ vṛddhāmātyairadhiṣṭhitam

तत्रैतान्पर्युपातिष्ठन्दुर्योधन पुरःसराः ।
कृताञ्जलिपुटा राजन्काषायमलिनाम्बराः

tatraitānparyupātiṣṭhanduryodhana puraḥsarāḥ |
kṛtāñjalipuṭā rājankāṣāyamalināmbarāḥ

शिबिरं समनुप्राप्य कुरुराजस्य पाण्डवाः ।
अवतेरुर्महाराज रथेभ्यो रथसत्तमाः

śibiraṃ samanuprāpya kururājasya pāṇḍavāḥ |
avaterurmahārāja rathebhyo rathasattamāḥ

ततो गाण्डीवधन्वानमभ्यभाषत केशवः ।
स्थितः प्रियहिते नित्यमतीव भरतर्षभ

tato gāṇḍīvadhanvānamabhyabhāṣata keśavaḥ |
sthitaḥ priyahite nityamatīva bharatarṣabha

अवरोपय गाण्डीवमक्षयौ च महेषुधी ।
अथाहमवरोक्ष्यामि पश्चाद्भरतसत्तम ।
स्वयं चैवावरोह त्वमेतच्छ्रेयस्तवानघ

avaropaya gāṇḍīvamakṣayau ca maheṣudhī |
athāhamavarokṣyāmi paścādbharatasattama |
svayaṃ caivāvaroha tvametacchreyastavānagha

तच्चाकरोत्तथा वीरः पाण्डुपुत्रो धनञ्जयः

taccākarottathā vīraḥ pāṇḍuputro dhanañjayaḥ

अथ पश्चात्ततः कृष्णो रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम् ।
अवारोहत मेधावी रथाद्गाण्डीवधन्वनः

atha paścāttataḥ kṛṣṇo raśmīnutsṛjya vājinām |
avārohata medhāvī rathādgāṇḍīvadhanvanaḥ

अथावतीर्णे भूतानामीश्वरे सुमहात्मनि ।
कपिरप्याश्वपाक्रामत्सहदेवैर्ध्वजालयैः

athāvatīrṇe bhūtānāmīśvare sumahātmani |
kapirapyāśvapākrāmatsahadevairdhvajālayaiḥ

स दग्धो द्रोणकर्णाभ्यां दिव्यैरस्त्रैर्महारथः ।
अथ दीप्तोऽग्निना ह्याशु प्रजज्वाल महीपते

sa dagdho droṇakarṇābhyāṃ divyairastrairmahārathaḥ |
atha dīpto'gninā hyāśu prajajvāla mahīpate

सोपासङ्गः सरश्मिश्च साश्वः सयुगबन्धनः ।
भस्मीभूतोऽपतद्भूमौ रथो गाण्डीवधन्वनः

sopāsaṅgaḥ saraśmiśca sāśvaḥ sayugabandhanaḥ |
bhasmībhūto'patadbhūmau ratho gāṇḍīvadhanvanaḥ

तं तथा भस्मभूतं तु दृष्ट्वा पाण्डुसुताः प्रभो ।
अभवन्विस्मिता राजन्नर्जुनश्चेदमब्रवीत्

taṃ tathā bhasmabhūtaṃ tu dṛṣṭvā pāṇḍusutāḥ prabho |
abhavanvismitā rājannarjunaścedamabravīt

कृताञ्जलिः सप्रणयं प्रणिपत्याभिवाद्य ह ।
गोवन्द कस्माद्भगवन्रथो दग्धोऽयमग्निना

kṛtāñjaliḥ sapraṇayaṃ praṇipatyābhivādya ha |
govanda kasmādbhagavanratho dagdho'yamagninā

किमेतन्महदाश्चर्यमभवद्यदुनन्दन ।
तन्मे ब्रूहि महाबाहो श्रोतव्यं यदि मन्यसे

kimetanmahadāścaryamabhavadyadunandana |
tanme brūhi mahābāho śrotavyaṃ yadi manyase

द्रोणकर्णास्त्रनिर्दग्धः पूर्वमेवायमर्जुन ।
मदास्थितत्वात्समरे न विशीर्णः परन्तप

droṇakarṇāstranirdagdhaḥ pūrvamevāyamarjuna |
madāsthitatvātsamare na viśīrṇaḥ parantapa

इदानीं तु विशीर्णोऽयं दग्धो ब्रह्मास्त्रतेजसा ।
मया विमुक्तः कौन्तेय त्वय्यद्य कृतकर्मणि

idānīṃ tu viśīrṇo'yaṃ dagdho brahmāstratejasā |
mayā vimuktaḥ kaunteya tvayyadya kṛtakarmaṇi

ईषदुत्स्मयमानस्तु भगवान्केशवोऽरिहा ।
परिष्वज्य च राजानं युधिष्ठिरमभाषत

īṣadutsmayamānastu bhagavānkeśavo'rihā |
pariṣvajya ca rājānaṃ yudhiṣṭhiramabhāṣata

दिष्ट्या जयसि कौन्तेय दिष्ट्या ते शत्रवो जिताः ।
दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश्च पाण्डवः

diṣṭyā jayasi kaunteya diṣṭyā te śatravo jitāḥ |
diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ

त्वं चापि कुशली राजन्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
मुक्ता वीरक्षयादिस्मात्सङ्ग्रामान्निहतद्विषः ।
क्षिप्रमुत्तरकालानि कुरु कार्याणि भारत

tvaṃ cāpi kuśalī rājanmādrīputrau ca pāṇḍavau |
muktā vīrakṣayādismātsaṅgrāmānnihatadviṣaḥ |
kṣipramuttarakālāni kuru kāryāṇi bhārata

उपयातमुपप्लाव्यं सह गाण्डीवधन्वना ।
आनीय मधुपर्कं मां यत्पुरा त्वमवोचथाः

upayātamupaplāvyaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā |
ānīya madhuparkaṃ māṃ yatpurā tvamavocathāḥ

एष भ्राता सखा चैव तव कृष्ण धनञ्जयः ।
रक्षितव्यो महाबाहो सर्वास्वापत्स्विति प्रभो

eṣa bhrātā sakhā caiva tava kṛṣṇa dhanañjayaḥ |
rakṣitavyo mahābāho sarvāsvāpatsviti prabho

तव चैव ब्रुवाणस्य तथेत्येवाहमब्रुवम्

tava caiva bruvāṇasya tathetyevāhamabruvam

स सव्यसाची गुप्तस्ते विजयी च जनेश्वर ।
भ्रातृभिः सह राजेन्द्र शूरः सत्यपराक्रमः ।
मुक्तो वीरक्षयादस्मात्सङ्ग्रामाद्रोमहर्षणात्

sa savyasācī guptaste vijayī ca janeśvara |
bhrātṛbhiḥ saha rājendra śūraḥ satyaparākramaḥ |
mukto vīrakṣayādasmātsaṅgrāmādromaharṣaṇāt

एवमुक्तस्तु कृष्णेन धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
हृष्टरोमा महाराज प्रत्युवाच जनार्दनम्

evamuktastu kṛṣṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
hṛṣṭaromā mahārāja pratyuvāca janārdanam

प्रमुक्तं द्रोणकर्णाभ्यां ब्रह्मास्त्रमरिमर्दन ।
कस्त्वदन्यः सहेत्साक्षादपि वज्री पुरन्दरः

pramuktaṃ droṇakarṇābhyāṃ brahmāstramarimardana |
kastvadanyaḥ sahetsākṣādapi vajrī purandaraḥ

भवतस्तु प्रसादेन संग्रामे बहवो हताः ।
महारणगतः पार्थो यच्च नासीत्पराङ्मुखः

bhavatastu prasādena saṃgrāme bahavo hatāḥ |
mahāraṇagataḥ pārtho yacca nāsītparāṅmukhaḥ

तथा तव महाबाहो पर्यायैर्बहुभिर्मया ।
कर्मणआमनुसन्धानात्तेजस्वी जगति श्रुता

tathā tava mahābāho paryāyairbahubhirmayā |
karmaṇaāmanusandhānāttejasvī jagati śrutā

उपप्लाव्ये महर्षिर्मे कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः

upaplāvye maharṣirme kṛṣṇadvaipāyano'bravīt |
yato dharmastataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ

एवमुक्तस्ततः कृष्णः प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् ।
न तुल्याश्चार्जुनस्येह बलेन कुरुनन्दन

evamuktastataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiram |
na tulyāścārjunasyeha balena kurunandana

स एष सर्वाण्यस्त्राणि दिव्यानि प्राप्य शङ्करात् ।
सत्समो वा विशिष्टो वा रणे त्वमिति पाण्डवः ।
अनुज्ञातः पाण्डुसुतः पुनः प्रत्यागमन्महीम्

sa eṣa sarvāṇyastrāṇi divyāni prāpya śaṅkarāt |
satsamo vā viśiṣṭo vā raṇe tvamiti pāṇḍavaḥ |
anujñātaḥ pāṇḍusutaḥ punaḥ pratyāgamanmahīm

भूतं भव्यं भविष्यच्च अनुज्ञातस्त्वया विभो ।
निमेषार्धान्नरव्याघ्रो नयेदिति मतिर्मम

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca anujñātastvayā vibho |
nimeṣārdhānnaravyāghro nayediti matirmama

द्रोणं भीष्मं कृपं कर्णं द्रोणपुत्रं जयद्रथम् ।
निहन्तुं शक्नुयात्क्रुद्धो निमेषार्धाद्धनञ्जयः

droṇaṃ bhīṣmaṃ kṛpaṃ karṇaṃ droṇaputraṃ jayadratham |
nihantuṃ śaknuyātkruddho nimeṣārdhāddhanañjayaḥ

सदेवासुरगन्धर्वान्सयक्षोरगराक्षसान् ।
त्रीन्वा लोकान्विजेतुं स शक्तः किमिह मानुषान्

sadevāsuragandharvānsayakṣoragarākṣasān |
trīnvā lokānvijetuṃ sa śaktaḥ kimiha mānuṣān

विधिना विहितं चासौ मया सञ्चोदितोऽपि सन् ।
न चकार मतिं हन्तुं ततस्ते बलवत्तराः

vidhinā vihitaṃ cāsau mayā sañcodito'pi san |
na cakāra matiṃ hantuṃ tataste balavattarāḥ

अत्र गीता मया सुष्ठु गिरः सत्या महीपते ।
दर्सितं मयि सर्वं च तेनासौ जितवान्रिपून्

atra gītā mayā suṣṭhu giraḥ satyā mahīpate |
darsitaṃ mayi sarvaṃ ca tenāsau jitavānripūn

अर्जुनोऽपि महाबाहुर्मया तुल्यो महीपते ।
स महेश्वरलब्धास्त्रः किं न कुर्याद्विभुः प्रभो

arjuno'pi mahābāhurmayā tulyo mahīpate |
sa maheśvaralabdhāstraḥ kiṃ na kuryādvibhuḥ prabho

इत्येवमुक्ते ते वीराः शिबिरं तव भारत ।
प्रविश्य प्रत्यपद्यन्त कोशरत्नर्धिसञ्चयान्

ityevamukte te vīrāḥ śibiraṃ tava bhārata |
praviśya pratyapadyanta kośaratnardhisañcayān

रजतं जातरूपं च मणीनथ च मौक्तिकान् ।
भूषणान्यथ मुख्यानि कम्बलान्यजिनानि च

rajataṃ jātarūpaṃ ca maṇīnatha ca mauktikān |
bhūṣaṇānyatha mukhyāni kambalānyajināni ca

गजानश्वान्रथांश्चैव महान्ति शयनानि च ।
दासीदासमसंख्येयं राज्योपकरणानि च

gajānaśvānrathāṃścaiva mahānti śayanāni ca |
dāsīdāsamasaṃkhyeyaṃ rājyopakaraṇāni ca

ते प्राप्य धनमक्षय्यं त्वदीयं भरतर्षभ ।
उदक्रोशन्महाभागा नरेन्द्र विजितारयः

te prāpya dhanamakṣayyaṃ tvadīyaṃ bharatarṣabha |
udakrośanmahābhāgā narendra vijitārayaḥ

ते तु वीराः समाश्वस्य वाहनान्यवमुच्य च ।
अतिष्ठन्त मुहुः सर्वे पाण्डवा विगतज्वराः

te tu vīrāḥ samāśvasya vāhanānyavamucya ca |
atiṣṭhanta muhuḥ sarve pāṇḍavā vigatajvarāḥ

अथाब्रवीन्महाराज वासुदेवो महायशाः ।
अस्माभिर्मङ्गलार्थाय वस्तव्यं शिबिराद्बहिः

athābravīnmahārāja vāsudevo mahāyaśāḥ |
asmābhirmaṅgalārthāya vastavyaṃ śibirādbahiḥ

तथेत्युक्त्वा हि ते सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस्तथा ।
वासुदेवेन सहिता मङ्गलार्थं बहिर्ययुः

tathetyuktvā hi te sarve pāṇḍavāḥ sātyakistathā |
vāsudevena sahitā maṅgalārthaṃ bahiryayuḥ

ते समासाद्य सरितं पुण्यामोघवतीं नृप ।
न्यवसन्नथ तां रात्रिं पाण्डवा हतशत्रवः

te samāsādya saritaṃ puṇyāmoghavatīṃ nṛpa |
nyavasannatha tāṃ rātriṃ pāṇḍavā hataśatravaḥ

युधिष्ठिरस्ततो राजा प्राप्तकालमचिन्तयन्

yudhiṣṭhirastato rājā prāptakālamacintayan

तत्र ते गमनं माप्तं रोचते तव माधव ।
गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः प्रशमार्थमरिन्दम

tatra te gamanaṃ māptaṃ rocate tava mādhava |
gāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ praśamārthamarindama

हेतुकारणयुक्तैश्च वाक्यैः कालसमीरितैः ।
क्षिप्रमेव महाभाग गान्धारीं प्रशमिष्यसि ।
पितामहश्च भगवान्व्यासस्तत्र भविष्यति

hetukāraṇayuktaiśca vākyaiḥ kālasamīritaiḥ |
kṣiprameva mahābhāga gāndhārīṃ praśamiṣyasi |
pitāmahaśca bhagavānvyāsastatra bhaviṣyati

ततः सम्प्रेषयामासुर्यादवं नागसाह्वयम्

tataḥ sampreṣayāmāsuryādavaṃ nāgasāhvayam

स च प्रायाज्जवेनाशु वासुदेवः प्रतापवान् ।
दारुकं रथमारोप्य येन राजाऽम्बिकासुतः

sa ca prāyājjavenāśu vāsudevaḥ pratāpavān |
dārukaṃ rathamāropya yena rājā'mbikāsutaḥ

तमूचुः सम्प्रयास्यन्तं शैब्यसुग्रीववाहनम् ।
प्रत्याश्वासय गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम्

tamūcuḥ samprayāsyantaṃ śaibyasugrīvavāhanam |
pratyāśvāsaya gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīm

स प्रायात्पाण्डवैरुक्तस्तत्पुरं सात्वतां वरः ।
आससाद ततः क्षिप्रं गान्धारीं निहतात्मजाम्

sa prāyātpāṇḍavairuktastatpuraṃ sātvatāṃ varaḥ |
āsasāda tataḥ kṣipraṃ gāndhārīṃ nihatātmajām