Chapter 61: Balarama's wrath and Shri Krishna's answer

अधर्मेण हतं दृष्ट्वा राजानं माधवोत्तमः ।
किमब्रवीत्तदा सूत बलदेवो महाबलः

adharmeṇa hataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ mādhavottamaḥ |
kimabravīttadā sūta baladevo mahābalaḥ

गदायुद्धविशेषज्ञो गदायुद्धविशारदः ।
कृतवान्रौहिणेयो यत्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

gadāyuddhaviśeṣajño gadāyuddhaviśāradaḥ |
kṛtavānrauhiṇeyo yattanmamācakṣva sañjaya

शिरस्यभिहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन ते सुतम् ।
रामः प्रहरतां श्रेष्ठश्चुक्रोध बलवद्बली

śirasyabhihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena te sutam |
rāmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaścukrodha balavadbalī

ततो मध्ये नरेन्द्राणामूर्ध्वबाहुर्हलायुधः ।
कुर्वन्नार्तस्वरं घोरं धिग्धिग्भीमेत्युवाच ह

tato madhye narendrāṇāmūrdhvabāhurhalāyudhaḥ |
kurvannārtasvaraṃ ghoraṃ dhigdhigbhīmetyuvāca ha

अहो धिग्यदधो नाभेः प्रहृतं धर्मविग्रहे ।
नैतद्दृष्टं गदायुद्धे कृतवान्यद्वृकोदरः

aho dhigyadadho nābheḥ prahṛtaṃ dharmavigrahe |
naitaddṛṣṭaṃ gadāyuddhe kṛtavānyadvṛkodaraḥ

अधो नाभ्या न हन्तव्यमिति शास्त्रस्य निश्चयः ।
अयं तु शास्त्रमुत्सृज्य स्वच्छन्दात्सम्प्रवर्तते

adho nābhyā na hantavyamiti śāstrasya niścayaḥ |
ayaṃ tu śāstramutsṛjya svacchandātsampravartate

तस्य तत्तद्ब्रुवाणस्य रोषः समभवन्महान् ।
[ततो राजानमालोक्य रोषसंरक्तलोचनः ।
बलदेवो महाराज ततो वचनमब्रवीत्

tasya tattadbruvāṇasya roṣaḥ samabhavanmahān |
[tato rājānamālokya roṣasaṃraktalocanaḥ |
baladevo mahārāja tato vacanamabravīt

न चैष पतितः कृष्ण केवलं मत्समोऽसमः ।
आश्रितस्य तु दौर्बल्यादाश्रयः परिभर्त्स्यते ॥]

na caiṣa patitaḥ kṛṣṇa kevalaṃ matsamo'samaḥ |
āśritasya tu daurbalyādāśrayaḥ paribhartsyate ||]

ततो लाङ्गलमुद्यम्य भीममभ्यद्रवद्बली

tato lāṅgalamudyamya bhīmamabhyadravadbalī

तस्योर्ध्वबाहोः सदृशं रूपमासीन्महात्मनः ।
बहुधातुविचित्रस्य श्वेतस्येव महागिरेः

tasyordhvabāhoḥ sadṛśaṃ rūpamāsīnmahātmanaḥ |
bahudhātuvicitrasya śvetasyeva mahāgireḥ

भ्रातृभिः सहितो वीरैः सार्जुनैरस्त्रकोविदैः ।
न विव्यथे महाराज दृष्ट्वा हलधरं बली

bhrātṛbhiḥ sahito vīraiḥ sārjunairastrakovidaiḥ |
na vivyathe mahārāja dṛṣṭvā haladharaṃ balī

अथ रामं निजग्राह केशवो विनयान्वितः ।
बाहुभ्यां पीनवृत्ताभ्यां प्रयत्नाद्बलवद्बली

atha rāmaṃ nijagrāha keśavo vinayānvitaḥ |
bāhubhyāṃ pīnavṛttābhyāṃ prayatnādbalavadbalī

सितासितौ यदुवरौ शुशुभातेऽधिकं तदा ।
सङ्गताविव राजेन्द्र कैलासाञ्जनपर्वतौ ।
नभोगतौ यथा राजंश्चन्द्रसूर्यौ दिनक्षये

sitāsitau yaduvarau śuśubhāte'dhikaṃ tadā |
saṅgatāviva rājendra kailāsāñjanaparvatau |
nabhogatau yathā rājaṃścandrasūryau dinakṣaye

उवाच चैनं संरब्धं शमयन्निव केशवः

uvāca cainaṃ saṃrabdhaṃ śamayanniva keśavaḥ

आत्मवृद्धिर्मित्रवृद्धिर्मित्रमित्रोदयस्तथा ।
विपरीतं द्विषत्स्वेतत्षड्विधा वृद्धिरात्मनः

ātmavṛddhirmitravṛddhirmitramitrodayastathā |
viparītaṃ dviṣatsvetatṣaḍvidhā vṛddhirātmanaḥ

आत्मन्यपि च मित्रे च विपरीतं यदा भवेत् ।
तदा विद्यान्मनोग्लानिमाशु शान्तिकरो भवेत्

ātmanyapi ca mitre ca viparītaṃ yadā bhavet |
tadā vidyānmanoglānimāśu śāntikaro bhavet

अस्माकं सहजं मित्रं पाण्डवाः शुद्धपौरुषाः ।
स्वकाः पितृष्वसुः पुत्रास्ते परैर्निकृता भृशम्

asmākaṃ sahajaṃ mitraṃ pāṇḍavāḥ śuddhapauruṣāḥ |
svakāḥ pitṛṣvasuḥ putrāste parairnikṛtā bhṛśam

प्रतिज्ञापालनं धर्मः क्षत्रियस्येति वेत्थ तत्

pratijñāpālanaṃ dharmaḥ kṣatriyasyeti vettha tat

सुयोधनस्य गदया भक्ताऽस्म्यूरू महाहवे ।
इति पूर्वं प्रतिज्ञातं भीमेन हि सभातले

suyodhanasya gadayā bhaktā'smyūrū mahāhave |
iti pūrvaṃ pratijñātaṃ bhīmena hi sabhātale

मैत्रेयेणाभिशप्तश्च पूर्वमेव महार्षिणा ।
ऊरू ते भेत्स्यते भीमो गदयेति परन्तप ।
अतो दोषं न पश्यामि मा क्रुध्यस्व प्रलम्बहन्

maitreyeṇābhiśaptaśca pūrvameva mahārṣiṇā |
ūrū te bhetsyate bhīmo gadayeti parantapa |
ato doṣaṃ na paśyāmi mā krudhyasva pralambahan

यौनः स्वैः सुखहार्दैश्च सम्बन्धः सह पाण्डवैः ।
तेषां वृद्ध्या हि वृद्धिर्नो मा क्रुधः पुरुषर्षभ

yaunaḥ svaiḥ sukhahārdaiśca sambandhaḥ saha pāṇḍavaiḥ |
teṣāṃ vṛddhyā hi vṛddhirno mā krudhaḥ puruṣarṣabha

वासुदेववचः श्रुत्वा सीरभृत्प्राह धर्मवित्

vāsudevavacaḥ śrutvā sīrabhṛtprāha dharmavit

धर्मश्च धारितः सद्भिः स च द्वाभ्यां नियच्छति ।
अर्थश्चाप्यतिलुब्धस्य कामश्चातिप्रसङ्गिणः

dharmaśca dhāritaḥ sadbhiḥ sa ca dvābhyāṃ niyacchati |
arthaścāpyatilubdhasya kāmaścātiprasaṅgiṇaḥ

धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ चाप्यपीडयन् ।
धर्मार्थकामान्योऽभ्येति सोत्यन्तं सुखमश्नुते

dharmārthau dharmakāmau ca kāmārthau cāpyapīḍayan |
dharmārthakāmānyo'bhyeti sotyantaṃ sukhamaśnute

तदिदं व्याकुलं सर्वं कृतं धर्मस्य पीडनात् ।
भीमसेनेन गोविन्द कामं त्वं तु यथाऽऽत्थ माम्

tadidaṃ vyākulaṃ sarvaṃ kṛtaṃ dharmasya pīḍanāt |
bhīmasenena govinda kāmaṃ tvaṃ tu yathā''ttha mām

अरोषणो हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सलः ।
भवान्प्रख्यायते लोके तस्मात्संशाम्य मा क्रुधः

aroṣaṇo hi dharmātmā satataṃ dharmavatsalaḥ |
bhavānprakhyāyate loke tasmātsaṃśāmya mā krudhaḥ

प्राप्तं कलियुगं विद्वि प्रतिज्ञां पाण्डवस्य च ।
आनृण्यं यातु वैरस्य प्रतिज्ञायाश्च पाण्डवः ।
ततः पुरुषशार्दूलो हत्वा नैकृतिकं रणे

prāptaṃ kaliyugaṃ vidvi pratijñāṃ pāṇḍavasya ca |
ānṛṇyaṃ yātu vairasya pratijñāyāśca pāṇḍavaḥ |
tataḥ puruṣaśārdūlo hatvā naikṛtikaṃ raṇe

निकृत्या निकृतिप्रज्ञं यो हन्याद्वैरिणं रणे ।
अधर्मो विद्यते नात्र यद्भीमो हतवान्रिपुम्

nikṛtyā nikṛtiprajñaṃ yo hanyādvairiṇaṃ raṇe |
adharmo vidyate nātra yadbhīmo hatavānripum

युध्यमानं रणे वीरं कुरुवृष्णियशस्करम् ।
अनेन कर्णः सन्दिष्टः पृष्ठतो धनुरच्छिनत्

yudhyamānaṃ raṇe vīraṃ kuruvṛṣṇiyaśaskaram |
anena karṇaḥ sandiṣṭaḥ pṛṣṭhato dhanuracchinat

ततः सञ्छिन्नधन्वानं विरथं पौरुषे स्थितम् ।
व्यायुधीकृत्य बहवः सौभद्रमपलायिनम्

tataḥ sañchinnadhanvānaṃ virathaṃ pauruṣe sthitam |
vyāyudhīkṛtya bahavaḥ saubhadramapalāyinam

जन्मप्रभृति लुब्धश्च पापात्मा चैष दुर्मतिः ।
निहतो भीमसेनेन दुर्बुद्धिः कुलपांसनः

janmaprabhṛti lubdhaśca pāpātmā caiṣa durmatiḥ |
nihato bhīmasenena durbuddhiḥ kulapāṃsanaḥ

प्रतिज्ञां भीमसेनेन त्रयोदशसमार्जिताम् ।
किमर्थं नाभिजानाति युध्यमानो हि शत्रुभिः

pratijñāṃ bhīmasenena trayodaśasamārjitām |
kimarthaṃ nābhijānāti yudhyamāno hi śatrubhiḥ

ऊर्ध्वमाक्रम्य वेगेन जिघांसन्तं वृकोदरः ।
बिभेद गदया चोरू न स्थाने न च मण्डले

ūrdhvamākramya vegena jighāṃsantaṃ vṛkodaraḥ |
bibheda gadayā corū na sthāne na ca maṇḍale

धर्मच्छलमिमं श्रुत्वा केशवात्स विशाम्पते ।
नैव प्रीतमाना रामो वचनं प्राह संसदि

dharmacchalamimaṃ śrutvā keśavātsa viśāmpate |
naiva prītamānā rāmo vacanaṃ prāha saṃsadi

हत्वाऽधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयोधनम् ।
जिह्मयोधीति लोकेऽस्मिन्ख्यातिं यास्यति पाण्डवः

hatvā'dharmeṇa rājānaṃ dharmātmānaṃ suyodhanam |
jihmayodhīti loke'sminkhyātiṃ yāsyati pāṇḍavaḥ

दुर्योधनोऽपि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम् ।
ऋजुयोधी हतो राजा धर्मराष्ट्रो नराधिपः

duryodhano'pi dharmātmā gatiṃ yāsyati śāśvatīm |
ṛjuyodhī hato rājā dharmarāṣṭro narādhipaḥ

युद्धदीक्षां प्रविश्याजौ रणयज्ञं वितत्य च ।
हुत्वाऽऽत्मानममित्राग्नौ प्राप चावभृथं यशः ।
स्वर्गं गन्ता महाराजः ससुहृज्ज्ञातिबान्धवः

yuddhadīkṣāṃ praviśyājau raṇayajñaṃ vitatya ca |
hutvā''tmānamamitrāgnau prāpa cāvabhṛthaṃ yaśaḥ |
svargaṃ gantā mahārājaḥ sasuhṛjjñātibāndhavaḥ

इत्युक्त्वा रथमास्थाय रौहिणेयः प्रतापवान् ।
श्वेताभ्रशिखराकारः प्रययौ द्वारकां प्रति

ityuktvā rathamāsthāya rauhiṇeyaḥ pratāpavān |
śvetābhraśikharākāraḥ prayayau dvārakāṃ prati

पाञ्चालाश्च सवार्ष्णेयाः पाण्डवाश्च विशाम्पते ।
रामे द्वारवतीं याते नातिप्रमनसोऽभवन्

pāñcālāśca savārṣṇeyāḥ pāṇḍavāśca viśāmpate |
rāme dvāravatīṃ yāte nātipramanaso'bhavan

ततो युधिष्ठिरं दीनं चिन्तापरमधोमुखम् ।
शोकोपहतसङ्कल्पं वासुदेवोऽब्रवीदिदम्

tato yudhiṣṭhiraṃ dīnaṃ cintāparamadhomukham |
śokopahatasaṅkalpaṃ vāsudevo'bravīdidam

धर्मराज किमर्थं त्वमधर्ममनुमन्यसे ।
हतबन्धोर्यदेतस्य पतितस्य विचेतसः

dharmarāja kimarthaṃ tvamadharmamanumanyase |
hatabandhoryadetasya patitasya vicetasaḥ

दुर्योधनस्य भीमेन मृद्यमानं शिरः पदा ।
उपप्रेक्षसि कस्मात्त्वं धर्मज्ञः सन्नराधिप

duryodhanasya bhīmena mṛdyamānaṃ śiraḥ padā |
upaprekṣasi kasmāttvaṃ dharmajñaḥ sannarādhipa

न ममैतत्प्रियं कृष्ण यद्राजानं वृकोदरः ।
पदा मूर्ध्न्यस्पृशत्क्रोधान्न च हृष्ये कुलक्षये

na mamaitatpriyaṃ kṛṣṇa yadrājānaṃ vṛkodaraḥ |
padā mūrdhnyaspṛśatkrodhānna ca hṛṣye kulakṣaye

निकृत्या निकृता नित्यं धृतराष्ट्रसुतैर्वयम् ।
बहूनि परुषाण्युक्त्वा वनं प्रस्थापिता वयम्

nikṛtyā nikṛtā nityaṃ dhṛtarāṣṭrasutairvayam |
bahūni paruṣāṇyuktvā vanaṃ prasthāpitā vayam

भीमसेनस्य तद्दुःखमतीव हृदि वर्तते ।
इति सञ्चिन्त्य वार्ष्णेय मयैतत्समुपेक्षितम्

bhīmasenasya tadduḥkhamatīva hṛdi vartate |
iti sañcintya vārṣṇeya mayaitatsamupekṣitam

तस्माद्धत्वाऽकृतप्रज्ञं लुब्धं कामवशानुगम् ।
लभतां पाण्‍डवः कामं धर्मोऽधर्मोऽथवा कृतः

tasmāddhatvā'kṛtaprajñaṃ lubdhaṃ kāmavaśānugam |
labhatāṃ pāṇ‍ḍavaḥ kāmaṃ dharmo'dharmo'thavā kṛtaḥ

इत्युक्तवति कौन्तेये धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
वासुदेवो महाबाहुर्युधिष्ठिरमभाषत ।
काममस्त्वेतदिति वै कृच्छ्राद्यदुकुलोद्वहः

ityuktavati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire |
vāsudevo mahābāhuryudhiṣṭhiramabhāṣata |
kāmamastvetaditi vai kṛcchrādyadukulodvahaḥ

इत्युक्त्वा वासुदेवोऽपि वायुपुत्रप्रियेप्सया ।
अन्वमोदत तत्सर्वं यद्भीमेन कृतं युधि

ityuktvā vāsudevo'pi vāyuputrapriyepsayā |
anvamodata tatsarvaṃ yadbhīmena kṛtaṃ yudhi

अर्जुनोऽपि महाबाहुरप्रीतेनान्तरात्मना ।
नोवाच किञ्चिद्वचनं भ्रातरं साध्वसाधु वा

arjuno'pi mahābāhuraprītenāntarātmanā |
novāca kiñcidvacanaṃ bhrātaraṃ sādhvasādhu vā

भीमसेनोऽपि हत्वाऽऽजौ तव पुत्रममर्षणः ।
अभिवाद्याग्रतः स्थित्वा सम्प्रहृष्टः कृताञ्जलिः

bhīmaseno'pi hatvā''jau tava putramamarṣaṇaḥ |
abhivādyāgrataḥ sthitvā samprahṛṣṭaḥ kṛtāñjaliḥ

प्रोवाच सुमहातेजा धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
हर्षादुत्फुल्लनयनो जितकाशी विशाम्पते

provāca sumahātejā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
harṣādutphullanayano jitakāśī viśāmpate

तवाद्य पृथिवी सर्वा क्षेमा निहतकण्टका ।
तां प्रशाधि महाराज स्वधर्ममनुपालय

tavādya pṛthivī sarvā kṣemā nihatakaṇṭakā |
tāṃ praśādhi mahārāja svadharmamanupālaya

यस्तु कर्ताऽस्य वैरस्य निकृत्या निकृतिप्रियः ।
सोऽयं विनिहतः शेते पृथिव्यं पृथिवीपते

yastu kartā'sya vairasya nikṛtyā nikṛtipriyaḥ |
so'yaṃ vinihataḥ śete pṛthivyaṃ pṛthivīpate

दुःशासनप्रभृतयः सर्वे ते चोग्रवादिनः ।
राधेयः शकुनिश्चैव हताश्च तव शत्रवः

duḥśāsanaprabhṛtayaḥ sarve te cogravādinaḥ |
rādheyaḥ śakuniścaiva hatāśca tava śatravaḥ

सेयं रत्नसमाकीर्णा मही सवनपर्वता ।
उपावृत्ता महाराज त्वामद्य निहतद्विषम्

seyaṃ ratnasamākīrṇā mahī savanaparvatā |
upāvṛttā mahārāja tvāmadya nihatadviṣam

गतो वैरस्य निधनं हतो राजा सुयोधनः ।
कृष्णस्य मतमास्थाय विजितेयं वसुन्धरा

gato vairasya nidhanaṃ hato rājā suyodhanaḥ |
kṛṣṇasya matamāsthāya vijiteyaṃ vasundharā

दिष्ट्या गतस्त्वमानृण्यं मातुः कोपस्य चोभयोः ।
दिष्ट्या जयसि दुर्धर्ष दिष्ट्या शत्रुर्निपातितः

diṣṭyā gatastvamānṛṇyaṃ mātuḥ kopasya cobhayoḥ |
diṣṭyā jayasi durdharṣa diṣṭyā śatrurnipātitaḥ