Chapter 59: Bhima breaks Duryodhana's thighs

समुदीर्णं ततो दृष्ट्वा सङ्ग्रामं कुरुमुख्ययोः ।
अब्रवीदर्जुनस्तत्र वासुदेवं यशस्विनम्

samudīrṇaṃ tato dṛṣṭvā saṅgrāmaṃ kurumukhyayoḥ |
abravīdarjunastatra vāsudevaṃ yaśasvinam

अनयोर्वीरयोर्युद्धे को ज्यायान्भवतो मतः ।
कस्य वा को गुणो ज्यायानेतद्वद जनार्दन

anayorvīrayoryuddhe ko jyāyānbhavato mataḥ |
kasya vā ko guṇo jyāyānetadvada janārdana

उपदेशोऽनयोस्तुल्यो भीमस्तु बलवत्तरः ।
कृती यत्नपरस्त्वेष धार्तराष्ट्रो वृकोदरात्

upadeśo'nayostulyo bhīmastu balavattaraḥ |
kṛtī yatnaparastveṣa dhārtarāṣṭro vṛkodarāt

भीमसेनस्तु धर्मेण युध्यमानो न जेष्यति ।
अन्यायेन तु युध्यन्वै हन्यादेव सुयोधनम्

bhīmasenastu dharmeṇa yudhyamāno na jeṣyati |
anyāyena tu yudhyanvai hanyādeva suyodhanam

मायया निर्जिता देवैरसुरा इति नः श्रुतम् ।
विरोचनस्तु शक्रेण मायया निर्जितः स वै

māyayā nirjitā devairasurā iti naḥ śrutam |
virocanastu śakreṇa māyayā nirjitaḥ sa vai

मायया चाक्षिपत्तेजो वृत्रस्य बलसूदनः ।
तस्मान्मायामयं वीर आतिष्ठतु वृकोदरः

māyayā cākṣipattejo vṛtrasya balasūdanaḥ |
tasmānmāyāmayaṃ vīra ātiṣṭhatu vṛkodaraḥ

प्रतिज्ञातं च भीमेन द्यूतकाले धनञ्जय ।
ऊरू भेत्स्यामि ते सङ्ख्ये गदयेति सुयोधनम्

pratijñātaṃ ca bhīmena dyūtakāle dhanañjaya |
ūrū bhetsyāmi te saṅkhye gadayeti suyodhanam

सोऽयं प्रतिज्ञां तां चापि पारयत्वरिकर्शनः ।
मायाविनं तु राजानं माययैव निकृन्ततु

so'yaṃ pratijñāṃ tāṃ cāpi pārayatvarikarśanaḥ |
māyāvinaṃ tu rājānaṃ māyayaiva nikṛntatu

यद्येष बलमास्थाय न्यायेन प्रहरिष्यति ।
विषमस्थस्ततो राजा भविष्यति युधिष्ठिरः

yadyeṣa balamāsthāya nyāyena prahariṣyati |
viṣamasthastato rājā bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ

पुनरेव तु वक्ष्यामि पाण्डवेय निबोध मे ।
धर्मराजापराधेन भयं नः पुनरागतम्

punareva tu vakṣyāmi pāṇḍaveya nibodha me |
dharmarājāparādhena bhayaṃ naḥ punarāgatam

कृत्वा हि सुमहत्कर्म हत्वा भीष्ममुखान्कुरून् ।
जयः प्राप्तो यशः प्राग्र्यं वैरं च प्रतियातितम् ।
तदेवं विजयः प्राप्तः पुनः संशयितः कृतः

kṛtvā hi sumahatkarma hatvā bhīṣmamukhānkurūn |
jayaḥ prāpto yaśaḥ prāgryaṃ vairaṃ ca pratiyātitam |
tadevaṃ vijayaḥ prāptaḥ punaḥ saṃśayitaḥ kṛtaḥ

अबुद्धिरेषां महती धर्मराजस्य पाण्डव ।
यदेकविजये वीर पणितं कृतमीदृशम्

abuddhireṣāṃ mahatī dharmarājasya pāṇḍava |
yadekavijaye vīra paṇitaṃ kṛtamīdṛśam

सुयोधनः कृती वीर एकायनगतस्तथा

suyodhanaḥ kṛtī vīra ekāyanagatastathā

अपि चोशनसा गीतः श्रूयतेऽयं पुरातनः ।
श्लोकस्तत्त्वार्थसहितस्तन्मे निगदतः शृणु

api cośanasā gītaḥ śrūyate'yaṃ purātanaḥ |
ślokastattvārthasahitastanme nigadataḥ śṛṇu

पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैषिणाम् ।
भेतव्यमरिशेषाणामेकायनगता हि ते

punarāvartamānānāṃ bhagnānāṃ jīvitaiṣiṇām |
bhetavyamariśeṣāṇāmekāyanagatā hi te

[साहसोत्पतितानां च निराशानां च जीविते ।
न शक्यमग्रतः स्थातुं शक्रेणापि धनञ्जय]

[sāhasotpatitānāṃ ca nirāśānāṃ ca jīvite |
na śakyamagrataḥ sthātuṃ śakreṇāpi dhanañjaya]

सुयोधनमिमं भग्नं हतसैन्यं हदं गतम् ।
पराजितं वनप्रेप्सुं निराशं राज्यलम्भने ।
कोऽन्विष्य संयुगे प्राज्ञः पुनर्द्वन्द्वे समाह्वयेत्

suyodhanamimaṃ bhagnaṃ hatasainyaṃ hadaṃ gatam |
parājitaṃ vanaprepsuṃ nirāśaṃ rājyalambhane |
ko'nviṣya saṃyuge prājñaḥ punardvandve samāhvayet

अपि नो निर्जितं राज्यं न हरेत सुयोधनः ।
यस्त्रयोदशवर्षाणि गदया कृतनिश्रमः ।
चरत्यूर्ध्वं च तिर्यक्व भीमसेनिघांसया

api no nirjitaṃ rājyaṃ na hareta suyodhanaḥ |
yastrayodaśavarṣāṇi gadayā kṛtaniśramaḥ |
caratyūrdhvaṃ ca tiryakva bhīmasenighāṃsayā

एनं चेन्न महाबाहुरन्यायेन हनिष्यति ।
एष वः कौरवो राजा धार्तराष्ट्रो भविष्यति

enaṃ cenna mahābāhuranyāyena haniṣyati |
eṣa vaḥ kauravo rājā dhārtarāṣṭro bhaviṣyati

धनञ्जयस्तु श्रुत्वैतत्केशवस्य महात्मनः ।
प्रेक्षतो भीमसेनस्य सव्यमूरुमताडयत्

dhanañjayastu śrutvaitatkeśavasya mahātmanaḥ |
prekṣato bhīmasenasya savyamūrumatāḍayat

गृह्य संज्ञां ततो भीमो गदया व्यचरद्रणे ।
मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च

gṛhya saṃjñāṃ tato bhīmo gadayā vyacaradraṇe |
maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca

दक्षिणं मण्डलं सव्यं गोमूत्रिकमथापि च ।
व्यचरत्पाण्डवो राजन्नरिं सम्मोहयन्निव

dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ savyaṃ gomūtrikamathāpi ca |
vyacaratpāṇḍavo rājannariṃ sammohayanniva

तथैव तव पुत्रोऽपि गदामार्गविशारदः ।
व्यचरल्लघु चित्रं च भीमसेनजिघांसया

tathaiva tava putro'pi gadāmārgaviśāradaḥ |
vyacarallaghu citraṃ ca bhīmasenajighāṃsayā

आधुन्वन्तौ गदे घोरे चन्दनागरुरूषिते ।
वैरस्यान्तं परीप्सन्तौ रणे क्रुद्धाविवान्तकौ

ādhunvantau gade ghore candanāgarurūṣite |
vairasyāntaṃ parīpsantau raṇe kruddhāvivāntakau

अन्योन्यं तौ जिघांसन्तौ प्रवीरौ पुरुषर्षभौ ।
युयुधाते गरुत्मन्तौ यथा नागामिषैषिणौ

anyonyaṃ tau jighāṃsantau pravīrau puruṣarṣabhau |
yuyudhāte garutmantau yathā nāgāmiṣaiṣiṇau

मण्डलानि बिचित्राणि चरतोर्नृपभीमयोः ।
गदासम्पातजास्तत्र प्रजज्ञुः पावकार्चिषः

maṇḍalāni bicitrāṇi caratornṛpabhīmayoḥ |
gadāsampātajāstatra prajajñuḥ pāvakārciṣaḥ

समं प्रहरतोस्तत्र शूरयोर्बलिनोर्मृधे ।
क्षुब्धयोर्वायुना राजन्द्वयोरिव समुद्रयोः

samaṃ praharatostatra śūrayorbalinormṛdhe |
kṣubdhayorvāyunā rājandvayoriva samudrayoḥ

तयोः प्रहरतोस्तुल्यं मत्तकुञ्जरयोरिव ।
गदानिर्घातसं हादः प्रहाराणामजायत

tayoḥ praharatostulyaṃ mattakuñjarayoriva |
gadānirghātasaṃ hādaḥ prahārāṇāmajāyata

तस्मिंस्तदा सम्प्रहारे दारुणे सङ्कुले भृशम् ।
उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिन्दमौ

tasmiṃstadā samprahāre dāruṇe saṅkule bhṛśam |
ubhāvapi pariśrāntau yudhyamānāvarindamau

तौ मुहूर्ते समाश्वस्य पुनरेव परन्तप ।
अभ्यहारयतां क्रुद्धौ प्रगृह्य महती गदे

tau muhūrte samāśvasya punareva parantapa |
abhyahārayatāṃ kruddhau pragṛhya mahatī gade

तयोः समभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतम् ।
गदानिपातै राजेन्द्र तक्षतोर्वै परस्परम्

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ ghorarūpamasaṃvṛtam |
gadānipātai rājendra takṣatorvai parasparam

समरे प्रद्रुतौ तौ तु वृषभाक्षौ तरस्विनौ ।
अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ पङ्कस्थौ महिषाविव

samare pradrutau tau tu vṛṣabhākṣau tarasvinau |
anyonyaṃ jaghnaturvīrau paṅkasthau mahiṣāviva

जर्झरीकृतसर्वाङ्गौ रुधिरेणाभिसंप्लुतौ ।
ददृशाते हिमवति पुष्पिताविव किंशुकौ

jarjharīkṛtasarvāṅgau rudhireṇābhisaṃplutau |
dadṛśāte himavati puṣpitāviva kiṃśukau

दुर्योधनस्तु पार्थेन विवरे सम्प्रदर्शिते ।
ईषदुत्स्मयमानस्तु सहसा प्रससार ह

duryodhanastu pārthena vivare sampradarśite |
īṣadutsmayamānastu sahasā prasasāra ha

तमभ्याशगतं प्राज्ञः क्षणे प्रेक्ष्य वृकोदरः ।
अवाक्षिपद्गदां तस्मिन्वेगेन महता बती

tamabhyāśagataṃ prājñaḥ kṣaṇe prekṣya vṛkodaraḥ |
avākṣipadgadāṃ tasminvegena mahatā batī

अवक्षेपं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशाम्पते ।
अपासर्पत्ततः स्थानात्सा मोघा न्यपतद्भुवि

avakṣepaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putrastava viśāmpate |
apāsarpattataḥ sthānātsā moghā nyapatadbhuvi

मोक्षयित्वा प्रहारं तं सुतस्तव सुसम्भ्रमात् ।
भीमसेनं च गदया प्राहरत्कुरुसत्तम

mokṣayitvā prahāraṃ taṃ sutastava susambhramāt |
bhīmasenaṃ ca gadayā prāharatkurusattama

तस्य विस्यन्दमानेन रुधिरेणामितौजसः ।
प्रहारगुरुपाताच मूर्छेव समजायत

tasya visyandamānena rudhireṇāmitaujasaḥ |
prahāragurupātāca mūrcheva samajāyata

तन्नावुध्यत पुत्रस्ते पीडितं पाण्डवं रणे ।
धारयामास भीमोऽपि शरीरमतिपीडितम्

tannāvudhyata putraste pīḍitaṃ pāṇḍavaṃ raṇe |
dhārayāmāsa bhīmo'pi śarīramatipīḍitam

अमन्यत स्थितं ह्येनं प्रहरिष्यन्तमाहवे ।
अतो न प्राहरत्तस्मै पुनरेव तवात्मजः

amanyata sthitaṃ hyenaṃ prahariṣyantamāhave |
ato na prāharattasmai punareva tavātmajaḥ

ततो मुहूर्तनाश्वस्य दुर्योधनमुपस्थितम् ।
देगेनाभ्ययतद्राजन्गदामादाय पाण्डवः

tato muhūrtanāśvasya duryodhanamupasthitam |
degenābhyayatadrājangadāmādāya pāṇḍavaḥ

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य संरब्धगमितौजसम् ।
मोधमस्य प्रहारं तं चिकीर्षुर्भरतर्षभ

tamāpatantaṃ samprekṣya saṃrabdhagamitaujasam |
modhamasya prahāraṃ taṃ cikīrṣurbharatarṣabha

अवस्याने मतिं कृत्वा पुत्रन्तव महामनाः ।
इयेषोत्पतितुं राजञ्छलयिष्यन्वृकोदरम्

avasyāne matiṃ kṛtvā putrantava mahāmanāḥ |
iyeṣotpatituṃ rājañchalayiṣyanvṛkodaram

अबुध्यद्भीमसेनस्तु राज्ञस्तस्य चिकीर्षितम् ।
अचास्य सममिद्रुत्य समुत्पत्य च सिंहवत्

abudhyadbhīmasenastu rājñastasya cikīrṣitam |
acāsya samamidrutya samutpatya ca siṃhavat

सत्या वञ्चवतो राजन्पुनरेवोत्पतिष्यतः ।
ऊरुभ्यां प्राहिणोद्राजन्गदां वेगेन पाण्डवः

satyā vañcavato rājanpunarevotpatiṣyataḥ |
ūrubhyāṃ prāhiṇodrājangadāṃ vegena pāṇḍavaḥ

सा वज्रनिष्पेषसमा प्रहिता भीमकर्मणा ।
ऊरू दुर्योधनस्याथ बभञ्ज प्रियदर्शनौ

sā vajraniṣpeṣasamā prahitā bhīmakarmaṇā |
ūrū duryodhanasyātha babhañja priyadarśanau

स पपात नरव्याघ्रो वसुधामनुनादयन् ।
भग्नोरुर्भीमसेनेन पुत्रस्तव महीपते

sa papāta naravyāghro vasudhāmanunādayan |
bhagnorurbhīmasenena putrastava mahīpate

ववुर्वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च ।
चचाल पृथिवी चापि सवृक्षक्षुपपर्वता

vavurvātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca |
cacāla pṛthivī cāpi savṛkṣakṣupaparvatā

तस्मिन्निपतिते वीरे पत्यौ सर्वमहीक्षिताम् ।
महास्वना पुनर्दीप्ता सनिर्घाता भयङ्करी ।
पपात चोल्का महती पतिते पृथिवीपतौ

tasminnipatite vīre patyau sarvamahīkṣitām |
mahāsvanā punardīptā sanirghātā bhayaṅkarī |
papāta colkā mahatī patite pṛthivīpatau

तथा शोणितवर्षं च पांसुवर्षं च भारत ।
ववर्ष मघवांस्तत्र तव पुत्रे निपातिते

tathā śoṇitavarṣaṃ ca pāṃsuvarṣaṃ ca bhārata |
vavarṣa maghavāṃstatra tava putre nipātite

यक्षाणां राक्षसानां च पिशाचानां तथैव च ।
अन्तरिक्षे महान्नादस्तत्र भारत शुश्रुवे

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca piśācānāṃ tathaiva ca |
antarikṣe mahānnādastatra bhārata śuśruve

तेन शब्देन घोरेण मृगाणामथ पक्षिणाम् ।
जज्ञे घोरतरः शब्दो बहूनां सर्वतोदिशम्

tena śabdena ghoreṇa mṛgāṇāmatha pakṣiṇām |
jajñe ghorataraḥ śabdo bahūnāṃ sarvatodiśam

ये तत्र वाजिनः शेषा गजाश्च मनुजैः सह ।
मुमुचुस्ते महानादं तव पुत्रे निपातिते

ye tatra vājinaḥ śeṣā gajāśca manujaiḥ saha |
mumucuste mahānādaṃ tava putre nipātite

बेरीशङ्खमृदङ्गानामभवच्च स्वनो महान् ।
अन्तर्भूमिगतश्चैव तव पुत्रे निपातिते

berīśaṅkhamṛdaṅgānāmabhavacca svano mahān |
antarbhūmigataścaiva tava putre nipātite

[बहुपादैर्बहुभुजैः कबन्धैर्घोरदर्शनैः ।
नृत्यद्भिर्भयदैर्व्याप्ता दिशस्तत्राभवन्नृप

[bahupādairbahubhujaiḥ kabandhairghoradarśanaiḥ |
nṛtyadbhirbhayadairvyāptā diśastatrābhavannṛpa

ध्वजवन्तोऽस्त्रवन्तश्च शस्त्रवन्तस्तथैव च ।
प्राकम्पन्त ततो राजंस्तव पुत्रे निपातिते]

dhvajavanto'stravantaśca śastravantastathaiva ca |
prākampanta tato rājaṃstava putre nipātite]

हदाः कूपाश्च रुधिरमुद्वेमुर्नृपसत्तम ।
नद्यश्च सुमहावेगाः प्रतिस्रोतोवहाऽभवन्

hadāḥ kūpāśca rudhiramudvemurnṛpasattama |
nadyaśca sumahāvegāḥ pratisrotovahā'bhavan

पुल्लिङ्गा इव नार्यस्तु स्त्रीलिङ्गाः पुरुषाऽभवन् ।
दुर्योधने तदा राजन्पतिते तनये तव

pulliṅgā iva nāryastu strīliṅgāḥ puruṣā'bhavan |
duryodhane tadā rājanpatite tanaye tava

दृष्ट्वा तानद्भुतोत्पातान्पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
आविग्नमनसः सर्वे बभूवुर्भरतर्षभ

dṛṣṭvā tānadbhutotpātānpāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
āvignamanasaḥ sarve babhūvurbharatarṣabha

ययुर्देवा यथाकामं गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
कथयन्तोऽद्भुतं युद्धं सुतयोस्तव भारत

yayurdevā yathākāmaṃ gandharvāpsarasastathā |
kathayanto'dbhutaṃ yuddhaṃ sutayostava bhārata

तथैव सिद्धा राजेन्द्र तथा वातिकचारणाः ।
नरसिंहौ प्रशंसन्तौ विप्रजग्मुर्यथागतम्

tathaiva siddhā rājendra tathā vātikacāraṇāḥ |
narasiṃhau praśaṃsantau viprajagmuryathāgatam