Chapter 53: The aged maiden and the worth of Kurukshetra

कथं कुमारी भगवंस्तपोयुक्ता ह्यभूत्पुरा ।
किमर्थं च तपस्तेपे को वाऽस्या नियमोऽभवत्

kathaṃ kumārī bhagavaṃstapoyuktā hyabhūtpurā |
kimarthaṃ ca tapastepe ko vā'syā niyamo'bhavat

सुदुष्करमिदं ब्रह्मंस्त्वत्तः श्रुतमनुत्तमम् ।
आख्याहि तत्त्वमखिलं यथा तपसि सा स्थिता

suduṣkaramidaṃ brahmaṃstvattaḥ śrutamanuttamam |
ākhyāhi tattvamakhilaṃ yathā tapasi sā sthitā

ऋषिरासीन्महावीर्यः कुणिर्गार्ग्यो महायशाः ।
स तप्त्वा विपुलं राजंस्तपो वै तपतां वरः ।
तपसाऽथ सुतां सुभ्रूं समुत्पादितवान्विभुः

ṛṣirāsīnmahāvīryaḥ kuṇirgārgyo mahāyaśāḥ |
sa taptvā vipulaṃ rājaṃstapo vai tapatāṃ varaḥ |
tapasā'tha sutāṃ subhrūṃ samutpāditavānvibhuḥ

तां च दृष्ट्वा मुनिः प्रीतः कुणिर्गार्ग्यो महायशाः ।
जगाम त्रिदिवं राजन्संत्यज्येह कलेवरम्

tāṃ ca dṛṣṭvā muniḥ prītaḥ kuṇirgārgyo mahāyaśāḥ |
jagāma tridivaṃ rājansaṃtyajyeha kalevaram

सुभ्रूः सा ह्यथ कल्याणी पुण्डरीकनिभेक्षणा ।
महता तपसोग्रेण कृत्वाश्रममनिन्दिता

subhrūḥ sā hyatha kalyāṇī puṇḍarīkanibhekṣaṇā |
mahatā tapasogreṇa kṛtvāśramamaninditā

उपवासैः पूजयन्ती पितॄन्देवांश्च सा पुरा ।
तस्यास्तु तपसोग्रेण महान्कालोऽत्यगान्नृप

upavāsaiḥ pūjayantī pitṝndevāṃśca sā purā |
tasyāstu tapasogreṇa mahānkālo'tyagānnṛpa

सा पित्रा दीयमानापि पतिं नैच्छदनिन्दिता ।
आत्मनः सदृशं सा तु भर्तारं नान्वपश्यत

sā pitrā dīyamānāpi patiṃ naicchadaninditā |
ātmanaḥ sadṛśaṃ sā tu bhartāraṃ nānvapaśyata

ततः सा तपसोग्रेण पीडयित्वाऽऽत्मनस्तनुम् ।
पितृदेवार्चनरता बभूव विजने वने

tataḥ sā tapasogreṇa pīḍayitvā''tmanastanum |
pitṛdevārcanaratā babhūva vijane vane

साऽऽत्मानं मन्यमाना तु कृतकृत्यं श्रमान्विता ।
जगाम वृद्धभावं तु कौमारब्रह्मचारिणी

sā''tmānaṃ manyamānā tu kṛtakṛtyaṃ śramānvitā |
jagāma vṛddhabhāvaṃ tu kaumārabrahmacāriṇī

वार्धकेन च राजेन्द्र तपसा चैव कर्शिता ।
सा नाशकद्यदा गन्तुं पदात्पदमपि स्वयम्

vārdhakena ca rājendra tapasā caiva karśitā |
sā nāśakadyadā gantuṃ padātpadamapi svayam

चकार गमने बुद्धिं परलोकाय वै तदा ।
मोक्तुकामां तु तां दृष्ट्वा शरीरं नारदोऽब्रवीत्

cakāra gamane buddhiṃ paralokāya vai tadā |
moktukāmāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā śarīraṃ nārado'bravīt

असंस्कृतायाः कन्यायाः कुतो लोकास्तवानघे ।
एवं तु श्रुतमस्माभिर्देवलोके महाव्रते

asaṃskṛtāyāḥ kanyāyāḥ kuto lokāstavānaghe |
evaṃ tu śrutamasmābhirdevaloke mahāvrate

तपः परमकं प्राप्तं न तु लोकास्त्वया जिताः ।
तन्नारदवचः श्रुत्वा साऽब्रवीदृषिसंसदि

tapaḥ paramakaṃ prāptaṃ na tu lokāstvayā jitāḥ |
tannāradavacaḥ śrutvā sā'bravīdṛṣisaṃsadi

तपसोऽर्धं प्रयच्छामि पाणिग्राहस्य सत्तमाः ।
इत्युक्तेऽस्यास्तु जग्राह पाणिं गालवसम्भवः

tapaso'rdhaṃ prayacchāmi pāṇigrāhasya sattamāḥ |
ityukte'syāstu jagrāha pāṇiṃ gālavasambhavaḥ

ऋषिः प्राक् शृङ्गवान्नाम समयं चेममब्रवीत् ।
समयेन तवाद्याहं पाणिं स्प्रक्ष्यामि शोभने

ṛṣiḥ prāk śṛṅgavānnāma samayaṃ cemamabravīt |
samayena tavādyāhaṃ pāṇiṃ sprakṣyāmi śobhane

यद्येकरात्रं वस्तव्यं त्वया सह मयेति ह ।
तथेति सा प्रतिश्रुत्य तस्मै पाणिं ददौ तदा

yadyekarātraṃ vastavyaṃ tvayā saha mayeti ha |
tatheti sā pratiśrutya tasmai pāṇiṃ dadau tadā

यथादृष्टेन विधिना हुत्वा चाग्निं विधानतः ।
चक्रे च पाणिग्रहणं तस्योद्वाहं च गालविः

yathādṛṣṭena vidhinā hutvā cāgniṃ vidhānataḥ |
cakre ca pāṇigrahaṇaṃ tasyodvāhaṃ ca gālaviḥ

सा रात्रावभवद्राजंस्तरुणी वरवर्णिनी ।
दिव्याभरणवस्त्रा च दिव्यगन्धानुलेपना

sā rātrāvabhavadrājaṃstaruṇī varavarṇinī |
divyābharaṇavastrā ca divyagandhānulepanā

तां दृष्ट्वा गालविः प्रीतो दीपयन्तीमिव श्रिया ।
उवास च क्षपामेकां प्रभाते साऽब्रवीच्च तम्

tāṃ dṛṣṭvā gālaviḥ prīto dīpayantīmiva śriyā |
uvāsa ca kṣapāmekāṃ prabhāte sā'bravīcca tam

यस्त्वया समयो विप्र कृतो मे तपतां वर ।
तेनोषिताऽस्मि भद्रं ते स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम्

yastvayā samayo vipra kṛto me tapatāṃ vara |
tenoṣitā'smi bhadraṃ te svasti te'stu vrajāmyaham

सा तु ध्यात्वाऽब्रवीद्भूयो योऽस्मिंस्तीर्थे समाहितः ।
वसते रजनीमेकां तर्पयित्वा दिवौकसः

sā tu dhyātvā'bravīdbhūyo yo'smiṃstīrthe samāhitaḥ |
vasate rajanīmekāṃ tarpayitvā divaukasaḥ

चत्वारिंशतमष्टौ च द्वौ चाष्टौ सम्यगाचरेत् ।
यो ब्रह्मचर्यं वर्षाणि फलं तस्य लभेत सः

catvāriṃśatamaṣṭau ca dvau cāṣṭau samyagācaret |
yo brahmacaryaṃ varṣāṇi phalaṃ tasya labheta saḥ

एवमुक्त्वा ततः साध्वी देहं त्यक्त्वा दिवं गता ।
ऋषिरप्यभवद्दीनस्तस्या रूपं विचिन्तयन्

evamuktvā tataḥ sādhvī dehaṃ tyaktvā divaṃ gatā |
ṛṣirapyabhavaddīnastasyā rūpaṃ vicintayan

समयेन तपोऽर्धं च कृच्छ्रात्प्रतिगृहीतवान् ।
साधयित्वा तदाऽऽत्मानं तस्याः स गतिमाप्तवान् ।
दुःखितो भरतश्रेष्ठ तस्या रूपबलात्कृतः

samayena tapo'rdhaṃ ca kṛcchrātpratigṛhītavān |
sādhayitvā tadā''tmānaṃ tasyāḥ sa gatimāptavān |
duḥkhito bharataśreṣṭha tasyā rūpabalātkṛtaḥ

एतत्ते वृद्वकन्याया व्याख्यातं चरितं महत् ।
तथैव ब्रह्मचर्यं च स्वर्गस्य च गतिः शुभा

etatte vṛdvakanyāyā vyākhyātaṃ caritaṃ mahat |
tathaiva brahmacaryaṃ ca svargasya ca gatiḥ śubhā

तत्रस्थश्चापि शुश्राव हतं शल्यं हलायुधः

tatrasthaścāpi śuśrāva hataṃ śalyaṃ halāyudhaḥ

तत्रापि दत्त्वा दानानि द्विजातिभ्यः परन्तपः ।
शुशोच शल्यं सङ्ग्रामे निहतं पाण्डवैस्तदा

tatrāpi dattvā dānāni dvijātibhyaḥ parantapaḥ |
śuśoca śalyaṃ saṅgrāme nihataṃ pāṇḍavaistadā

समन्तपञ्चकद्वारात्ततो निष्क्रम्य माधवः ।
पप्रच्छर्षिगणारामः कुरुक्षेत्रस्य यत्फलम्

samantapañcakadvārāttato niṣkramya mādhavaḥ |
papraccharṣigaṇārāmaḥ kurukṣetrasya yatphalam

ते पृष्टा यदुसिंहेन कुरुक्षेत्रफलं विभो
समाचख्युर्महात्मानस्तस्मै सर्वं यथातथम्

te pṛṣṭā yadusiṃhena kurukṣetraphalaṃ vibho
samācakhyurmahātmānastasmai sarvaṃ yathātatham