Chapter 27: Sahadeva slays Uluka and then Shakuni

तस्मिन्प्रवृत्ते सङ्ग्रामे गजवाजिनरश्रो
शकुनिः सौबलो राजन्सहदेवं xxxxxxयात्

tasminpravṛtte saṅgrāme gajavājinaraśro
śakuniḥ saubalo rājansahadevaṃ xxxxxxyāt

ततोऽस्यापततस्तूर्णं सहदेवः पतापवान् ।
शरौघान्प्रेषयामास पतङ्गानिव शीघ्रगान् ।
उलूकं च रणे राजन्विव्याध दशभिः शरैः

tato'syāpatatastūrṇaṃ sahadevaḥ patāpavān |
śaraughānpreṣayāmāsa pataṅgāniva śīghragān |
ulūkaṃ ca raṇe rājanvivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

शकृनिश्च महाराज भीमं विद्ध्वा त्रिभिः शरैः ।
नवत्या निशितैर्बाणैः सहदेवमवाकिरत्

śakṛniśca mahārāja bhīmaṃ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ |
navatyā niśitairbāṇaiḥ sahadevamavākirat

ते शूराः समरे राजन्समासाद्य परस्परम् ।
विव्यधुर्निशितैर्बाणैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ।
स्वर्णपुङ्खैः शिलधौतैराकर्णप्रहितैः शरैः

te śūrāḥ samare rājansamāsādya parasparam |
vivyadhurniśitairbāṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ |
svarṇapuṅkhaiḥ śiladhautairākarṇaprahitaiḥ śaraiḥ

तेषां चापगुणोत्सृष्टा शरवृष्टिर्विशाम्पते ।
आच्छादयद्दिशः सर्वा धाराभिरिव तोयदः

teṣāṃ cāpaguṇotsṛṣṭā śaravṛṣṭirviśāmpate |
ācchādayaddiśaḥ sarvā dhārābhiriva toyadaḥ

ततः क्रुद्धो रणे भीमः सहदेवश्च भारत ।
चेरतुः कदनं सङ्ख्ये कुर्वन्तौ सुमहाबलौ

tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ sahadevaśca bhārata |
ceratuḥ kadanaṃ saṅkhye kurvantau sumahābalau

ताभ्यां शरशतैश्छनं तद्बलं तव भारत ।
सान्धकारमिवाकाशमभवत्तत्रतत्र ह

tābhyāṃ śaraśataiśchanaṃ tadbalaṃ tava bhārata |
sāndhakāramivākāśamabhavattatratatra ha

अश्वैर्विपरिधावद्भिः शरच्छन्नैर्विशाम्पते ।
तत्रतत्र कृतो मार्गो विकर्षद्भिर्हतान्बहून्

aśvairviparidhāvadbhiḥ śaracchannairviśāmpate |
tatratatra kṛto mārgo vikarṣadbhirhatānbahūn

निहतानां हयानां च सहैव हयसादिभिः ।
वर्मभिर्विनिकृत्तैश्च प्रासैश्छिन्नैश्च मारिष

nihatānāṃ hayānāṃ ca sahaiva hayasādibhiḥ |
varmabhirvinikṛttaiśca prāsaiśchinnaiśca māriṣa

ऋष्टिभिः शक्तिभिश्चैव सासिप्रासपरश्वथैः ।
सञ्छन्ना पृथिवी जज्ञे कुसुमैः शबला इव

ṛṣṭibhiḥ śaktibhiścaiva sāsiprāsaparaśvathaiḥ |
sañchannā pṛthivī jajñe kusumaiḥ śabalā iva

योधास्तत्र महाराज समासाद्य परस्परम् ।
व्यचरन्त रणे क्रुद्धा विनिघ्नन्तः परस्परम्

yodhāstatra mahārāja samāsādya parasparam |
vyacaranta raṇe kruddhā vinighnantaḥ parasparam

उद्वृत्तनयनै रोषात्सन्दष्टौष्ठपुटैर्मुखैः ।
सकुण्डलैर्मही च्छन्ना पद्मकिञ्चल्कसन्निभैः

udvṛttanayanai roṣātsandaṣṭauṣṭhapuṭairmukhaiḥ |
sakuṇḍalairmahī cchannā padmakiñcalkasannibhaiḥ

भुजैश्छिन्नैर्महाराज नागराजकरोपमैः ।
साङ्गदैः सतनुत्रैश्च सासिप्रासपरश्वथैः

bhujaiśchinnairmahārāja nāgarājakaropamaiḥ |
sāṅgadaiḥ satanutraiśca sāsiprāsaparaśvathaiḥ

कबन्धैरुत्थितैश्छिन्नैर्नृत्यद्भिश्चापरैर्युधि ।
क्रव्यादगणसञ्छन्ना घोराऽभूत्पृथिवी विभो

kabandhairutthitaiśchinnairnṛtyadbhiścāparairyudhi |
kravyādagaṇasañchannā ghorā'bhūtpṛthivī vibho

अल्पावशिष्टे सैन्ये तु कौरवेयान्महाहवे ।
प्रहृष्टाः पाण्डवा भूत्वा निन्यिरे यमसादनम्

alpāvaśiṣṭe sainye tu kauraveyānmahāhave |
prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā bhūtvā ninyire yamasādanam

एतस्मिन्नन्तरे शूरः सौबलेयः प्रतापवान् ।
प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद्भृशम्

etasminnantare śūraḥ saubaleyaḥ pratāpavān |
prāsena sahadevasya śirasi prāharadbhṛśam

स विह्वलो महाराज रथोपस्थ उपाविशत्

sa vihvalo mahārāja rathopastha upāviśat

सहदेवं तथा दृष्ट्वा भीमसेनः प्रतापवान् ।
सर्वसैन्यानि सङ्क्रुद्धो वारयामास भारत

sahadevaṃ tathā dṛṣṭvā bhīmasenaḥ pratāpavān |
sarvasainyāni saṅkruddho vārayāmāsa bhārata

निर्बिभेद च नाराचैः शतशोऽथ सहस्रशः ।
स निर्भिद्याकरोच्चैव सिंहनादमरिन्दमः

nirbibheda ca nārācaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
sa nirbhidyākaroccaiva siṃhanādamarindamaḥ

तेन शभ्देन वित्रस्ताः सर्वे सहयवारणाः ।
प्राद्रवन्सहसा भीताः शकुनेश्च पदानुगाः

tena śabhdena vitrastāḥ sarve sahayavāraṇāḥ |
prādravansahasā bhītāḥ śakuneśca padānugāḥ

प्रभग्नानथ तान्दृष्ट्वा राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् ।
निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः

prabhagnānatha tāndṛṣṭvā rājā duryodhano'bravīt |
nivartadhvamadharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ

इह कीर्ति समाधाय प्रेत्य लोकान्समश्नुते ।
प्राणाञ्जहाति यो धीरो युद्धे पृष्ठमदर्शयन्

iha kīrti samādhāya pretya lokānsamaśnute |
prāṇāñjahāti yo dhīro yuddhe pṛṣṭhamadarśayan

एवमुक्तास्तु ते राज्ञा सौबलस्य पदानुगाः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

evamuktāstu te rājñā saubalasya padānugāḥ |
pāṇḍavānabhyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

द्रवद्भिस्तत्र राजेन्द्र कृतः शब्दोऽतिदारुणः ।
क्षुब्धसागरसङ्काशः क्षुभितैः सर्वतो दिशम्

dravadbhistatra rājendra kṛtaḥ śabdo'tidāruṇaḥ |
kṣubdhasāgarasaṅkāśaḥ kṣubhitaiḥ sarvato diśam

तांस्ततः पुरतो दृष्ट्वा सौबलस्य पदानुगान् ।
प्रत्युद्ययुर्महाराज पाण्डवा विजयोद्यताः

tāṃstataḥ purato dṛṣṭvā saubalasya padānugān |
pratyudyayurmahārāja pāṇḍavā vijayodyatāḥ

प्रत्याश्वस्य च दुर्धर्षः सहदेवो विशाम्पते ।
शकुनिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्चास्य त्रिभिः शरैः ।
धनुश्चिच्छेद च शरैः सौबलस्य हसन्निव

pratyāśvasya ca durdharṣaḥ sahadevo viśāmpate |
śakuniṃ daśabhirviddhvā hayāṃścāsya tribhiḥ śaraiḥ |
dhanuściccheda ca śaraiḥ saubalasya hasanniva

अथान्यद्धनुरादाय शकुनिर्युद्धदुर्मदः ।
विव्याध नकुलं षष्ट्या भीमसेनं च सप्ताभिः

athānyaddhanurādāya śakuniryuddhadurmadaḥ |
vivyādha nakulaṃ ṣaṣṭyā bhīmasenaṃ ca saptābhiḥ

उलूकोऽपि महाराज भीमं विव्याध सप्तभिः ।
सहदेवं च सप्तत्या परीप्सन्पितरं रणे

ulūko'pi mahārāja bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ |
sahadevaṃ ca saptatyā parīpsanpitaraṃ raṇe

तं भीमसेनः समरे विव्याध नवभिः शरैः ।
शकुनिं च चतुःषष्ट्या पार्श्वस्थांश्च त्रिभिस्त्रिभिः

taṃ bhīmasenaḥ samare vivyādha navabhiḥ śaraiḥ |
śakuniṃ ca catuḥṣaṣṭyā pārśvasthāṃśca tribhistribhiḥ

ते हन्यमाना भीमेन नाराचैस्तैलपायितैः ।
सहदेवं रणे क्रुद्धाश्छादयञ्शरवृष्टिभिः ।
पर्वतं वारिधाराभिः सविद्युत इवाम्बुदाः

te hanyamānā bhīmena nārācaistailapāyitaiḥ |
sahadevaṃ raṇe kruddhāśchādayañśaravṛṣṭibhiḥ |
parvataṃ vāridhārābhiḥ savidyuta ivāmbudāḥ

ततोऽस्यापततः शूरः सहदेवः प्रतापवान् ।
उलूकस्य महाराज भल्लेनापाहरच्छिरः

tato'syāpatataḥ śūraḥ sahadevaḥ pratāpavān |
ulūkasya mahārāja bhallenāpāharacchiraḥ

स जगाम रथाद्भूमिं सहदेवेन पातितः ।
रुधिराप्लुतसर्वाङ्गो नन्दयन्पाण्डवान्युधि

sa jagāma rathādbhūmiṃ sahadevena pātitaḥ |
rudhirāplutasarvāṅgo nandayanpāṇḍavānyudhi

पुत्रं तु निहतं दृष्ट्वा शकुनिस्तत्र भारत ।
साश्रुकण्ठो विनिःश्वस्य क्षत्तुर्वाक्यमनुस्मरन्

putraṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā śakunistatra bhārata |
sāśrukaṇṭho viniḥśvasya kṣatturvākyamanusmaran

चिन्तयित्वा मुहूर्तं स बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन् ।
सहदेवं समासाद्य त्रिभिर्विव्याध सायकैः

cintayitvā muhūrtaṃ sa bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan |
sahadevaṃ samāsādya tribhirvivyādha sāyakaiḥ

तानपास्य शरान्मुक्ताञ्शरसङ्घैः प्रताम्पवान् ।
सहदेवो महाराज धनुश्चिच्छेद संयुगे

tānapāsya śarānmuktāñśarasaṅghaiḥ pratāmpavān |
sahadevo mahārāja dhanuściccheda saṃyuge

छिन्ने धनुषि राजेन्द्र शकुनिः सौबलस्तदा ।
प्रगृह्य विपुलं खङ्गं सहदेवाय प्राहिणोत्

chinne dhanuṣi rājendra śakuniḥ saubalastadā |
pragṛhya vipulaṃ khaṅgaṃ sahadevāya prāhiṇot

तमापतन्तं सहसा घोररूपं विशाम्पते ।
द्विधा चिच्छेद समरे सौबलस्य हसन्निव

tamāpatantaṃ sahasā ghorarūpaṃ viśāmpate |
dvidhā ciccheda samare saubalasya hasanniva

असिं दृष्ट्वा द्विधा च्छिन्नं प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
प्राहिणोत्सहदेवाय सा मोघा न्यपतद्भुवि

asiṃ dṛṣṭvā dvidhā cchinnaṃ pragṛhya mahatīṃ gadām |
prāhiṇotsahadevāya sā moghā nyapatadbhuvi

ततः शक्तिं महाघोरां कालरात्रीमिवोद्यताम् ।
प्रेषयामास सक्रुद्धः पाण्डवं प्रति सौबलः

tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ kālarātrīmivodyatām |
preṣayāmāsa sakruddhaḥ pāṇḍavaṃ prati saubalaḥ

तामापतन्तीं सहसा शरैः कनकभूषणैः ।
त्रिधा चिच्छेद समरे सहदेवो हसन्निव

tāmāpatantīṃ sahasā śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
tridhā ciccheda samare sahadevo hasanniva

सा पपात त्रिधा च्छिन्ना भूमौ कनकभूषणा ।
शीर्यमाणा यथा दीप्ता गगनाद्वै शतहदा

sā papāta tridhā cchinnā bhūmau kanakabhūṣaṇā |
śīryamāṇā yathā dīptā gaganādvai śatahadā

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा सौबलं च भयार्दितम् ।
दुद्रुवुस्तावकाः सर्वे भये जाते ससौबलाः

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā saubalaṃ ca bhayārditam |
dudruvustāvakāḥ sarve bhaye jāte sasaubalāḥ

अथोत्क्रुष्टं महच्चासीत्पाण्डवैर्जितकाशिभिः ।
धार्तराष्ट्रास्ततः सर्वे प्रायशो विमुखाऽभवन्

athotkruṣṭaṃ mahaccāsītpāṇḍavairjitakāśibhiḥ |
dhārtarāṣṭrāstataḥ sarve prāyaśo vimukhā'bhavan

तान्वै विमनसो दृष्ट्वा माद्रीपुत्रः प्रतापवान् ।
शरैरनेकसाहस्रैर्वारयामास संयुगे

tānvai vimanaso dṛṣṭvā mādrīputraḥ pratāpavān |
śarairanekasāhasrairvārayāmāsa saṃyuge

ततो गान्धारकैर्गुप्तं पुष्टैरश्वैर्जये धृतम् ।
आससाद रमे यान्तं सहदेवोऽथ सौबलम्

tato gāndhārakairguptaṃ puṣṭairaśvairjaye dhṛtam |
āsasāda rame yāntaṃ sahadevo'tha saubalam

स्वमंशमवशिष्टं तं संस्मृत्य शकुनिं नृप ।
रथेन काञ्चनाङ्गेन सहदेवः समभ्ययात्

svamaṃśamavaśiṣṭaṃ taṃ saṃsmṛtya śakuniṃ nṛpa |
rathena kāñcanāṅgena sahadevaḥ samabhyayāt

अधिज्यं बलवत्कृत्वा व्याक्षिपन्सुमहद्धनुः ।
स सौबलमभिद्रुत्य गार्ध्रपत्रैः शिलाशितैः

adhijyaṃ balavatkṛtvā vyākṣipansumahaddhanuḥ |
sa saubalamabhidrutya gārdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ

भृशमभ्यहन्त्कुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपम् ।
उवाच चैनं मेधावी विगृह्य स्मारयन्निव

bhṛśamabhyahantkuddhastotrairiva mahādvipam |
uvāca cainaṃ medhāvī vigṛhya smārayanniva

क्षत्रधर्मे स्थिरो भूत्वा युध्यस्व पुरुषो भव ।
यत्तदा भाषसे मूढ गृह्णन्नक्षान्सभातले ।
फलमद्य प्रपद्यस्व कर्मणस्तस्य दुर्मते

kṣatradharme sthiro bhūtvā yudhyasva puruṣo bhava |
yattadā bhāṣase mūḍha gṛhṇannakṣānsabhātale |
phalamadya prapadyasva karmaṇastasya durmate

निहतास्ते दुरात्मानो येऽस्मानवहसन्पुरा ।
दुर्योधनः कुलाङ्गारः शिष्टस्त्वं चास्य मातुलः

nihatāste durātmāno ye'smānavahasanpurā |
duryodhanaḥ kulāṅgāraḥ śiṣṭastvaṃ cāsya mātulaḥ

अद्य ते निहनिष्यामि क्षुरेणोन्मथितं शिरः ।
वृक्षात्फलमिवाविद्वं लगुडेन प्रमाथिना

adya te nihaniṣyāmi kṣureṇonmathitaṃ śiraḥ |
vṛkṣātphalamivāvidvaṃ laguḍena pramāthinā

एवमुक्त्वा महाराज सहदेवो महाबलः ।
सङ्क्रुद्धो रणशार्दूलो वेगेनाभिजगाम तम्

evamuktvā mahārāja sahadevo mahābalaḥ |
saṅkruddho raṇaśārdūlo vegenābhijagāma tam

अभिगम्य सुदुर्धर्षः सहदेवो युधां पतिः ।
विकृष्य बलवच्चापं क्रोधेन प्रज्वलन्निव

abhigamya sudurdharṣaḥ sahadevo yudhāṃ patiḥ |
vikṛṣya balavaccāpaṃ krodhena prajvalanniva

शकुनिं दशभिर्विद्ध्वा चतुर्भिश्चास्य वाजिनः ।
छत्रं ध्वजं धनुश्चास्य च्छित्त्वा सिंह इवानदत्

śakuniṃ daśabhirviddhvā caturbhiścāsya vājinaḥ |
chatraṃ dhvajaṃ dhanuścāsya cchittvā siṃha ivānadat

छिन्नध्वजधनुश्छत्रः सहदेवेन सौबलः ।
कृतो विद्धश्च बहुभिः सर्वमर्मसु सायकैः

chinnadhvajadhanuśchatraḥ sahadevena saubalaḥ |
kṛto viddhaśca bahubhiḥ sarvamarmasu sāyakaiḥ

ततो भूयो महाराज सहदेवः प्रतापवान् ।
शकुनेः प्रेषयान्मास शरवृष्टिं दुरासदाम्

tato bhūyo mahārāja sahadevaḥ pratāpavān |
śakuneḥ preṣayānmāsa śaravṛṣṭiṃ durāsadām

ततस्तु क्रुद्धः सुबलस्य पुत्रो
माद्रीसुतं सहदेवं विमर्दे ।
प्रासेन जाम्बूनदभूषणेन
जिघांसुरेकोऽभिपपात शीघ्रम्

tatastu kruddhaḥ subalasya putro
mādrīsutaṃ sahadevaṃ vimarde |
prāsena jāmbūnadabhūṣaṇena
jighāṃsureko'bhipapāta śīghram

माद्रीसुतस्तस्य समुद्यतं तं
प्रासं सुवृत्तौ च भुजौ रणाग्रे ।
भल्लैस्त्रिभिर्युगपत्सञ्चकर्त
ननाद चोच्चैस्तरसाऽऽजिमध्ये

mādrīsutastasya samudyataṃ taṃ
prāsaṃ suvṛttau ca bhujau raṇāgre |
bhallaistribhiryugapatsañcakarta
nanāda coccaistarasā''jimadhye

तस्याशुकारी सुसमाहितेन
सुवर्णपुङ्खेन दृढायसेन ।
भल्लेन सर्वावरणातिगेन
शिरः शरीरात्प्रममाथ भूयः

tasyāśukārī susamāhitena
suvarṇapuṅkhena dṛḍhāyasena |
bhallena sarvāvaraṇātigena
śiraḥ śarīrātpramamātha bhūyaḥ

शरेण कार्तस्वरभूषितेन
दिवाकराभेण सुसंहितेन ।
हृतोत्तमाङ्गो युधि पाण्डवेन
पपात भूमौ सुबलस्य पुत्रः

śareṇa kārtasvarabhūṣitena
divākarābheṇa susaṃhitena |
hṛtottamāṅgo yudhi pāṇḍavena
papāta bhūmau subalasya putraḥ

स तच्छिरो वेगवता शरेण
सुवर्णपुङ्खेन शिलाशितेन ।
प्रावेरयत्कुपितः पाण्डुपुत्रो
यत्तत्कुरूणामनयस्य मूलम्

sa tacchiro vegavatā śareṇa
suvarṇapuṅkhena śilāśitena |
prāverayatkupitaḥ pāṇḍuputro
yattatkurūṇāmanayasya mūlam

भुजौ सुवृत्तौ प्रचकर्त वीरः
पश्चात्कबन्धं रुधिरावसिक्तम् ।
विस्पन्दमानं निपपात घोरं
रथोत्तमात्पार्थिव पार्थिवस्य

bhujau suvṛttau pracakarta vīraḥ
paścātkabandhaṃ rudhirāvasiktam |
vispandamānaṃ nipapāta ghoraṃ
rathottamātpārthiva pārthivasya

हृतोत्तमाङ्गं शकुनिं समीक्ष्य
भूमौ शयानं रुधिरार्द्रगात्रम् ।
योधास्त्वदीया भयनष्टसत्वा
दिशः प्रजग्मुः प्रगृहीतशस्त्राः

hṛtottamāṅgaṃ śakuniṃ samīkṣya
bhūmau śayānaṃ rudhirārdragātram |
yodhāstvadīyā bhayanaṣṭasatvā
diśaḥ prajagmuḥ pragṛhītaśastrāḥ

प्रविद्रुताः शुष्कमुखा विसञ्ज्ञा
गाण्डीवघोषेण समाहताश्च ।
भयार्दिता भग्नरथाश्वनागाः
पदातयश्चैव सधार्तराष्ट्राः

pravidrutāḥ śuṣkamukhā visañjñā
gāṇḍīvaghoṣeṇa samāhatāśca |
bhayārditā bhagnarathāśvanāgāḥ
padātayaścaiva sadhārtarāṣṭrāḥ

ततो रथाच्छकुनिं पातयित्वा
मुदान्विता भारत पाण्डवेयाः
शङ्कान्प्रदध्युः समरेऽतिहृष्टाः
सकेशवाः सैनिकान्हर्षयन्तः

tato rathācchakuniṃ pātayitvā
mudānvitā bhārata pāṇḍaveyāḥ
śaṅkānpradadhyuḥ samare'tihṛṣṭāḥ
sakeśavāḥ sainikānharṣayantaḥ

तं चापि सर्वे प्रतिपूजयन्तो
दृष्ट्वा ब्रुवाणाः सहदेवमाजौ ।
दिष्ट्या हतो नैकृतिको महात्मा
सहात्मजो वीर रणे त्वयेति

taṃ cāpi sarve pratipūjayanto
dṛṣṭvā bruvāṇāḥ sahadevamājau |
diṣṭyā hato naikṛtiko mahātmā
sahātmajo vīra raṇe tvayeti