Chapter 22: Shakuni's cavalry strikes from behind; a lawless melee

वर्तमाने तदा युद्धे घोररूपे भयानके ।
अभज्यत बलं तत्र तव पुत्रस्य पाण्डवैः

vartamāne tadā yuddhe ghorarūpe bhayānake |
abhajyata balaṃ tatra tava putrasya pāṇḍavaiḥ

तांस्तु सर्वानयन्तेन सन्निवार्य महारथाः ।
पुत्रास्ते योधयामासुः पाण्डवानामनीकिनीम्

tāṃstu sarvānayantena sannivārya mahārathāḥ |
putrāste yodhayāmāsuḥ pāṇḍavānāmanīkinīm

निवृत्ताः सहसा योधास्तव पुत्रजयैपिणः ।
सन्निवृत्तेषु तेष्वेवं युद्धमासीत्सुदारुणम् ।
तावकानां परेषां च देवासुररणोपभम्

nivṛttāḥ sahasā yodhāstava putrajayaipiṇaḥ |
sannivṛtteṣu teṣvevaṃ yuddhamāsītsudāruṇam |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇopabham

परेषां तावकानां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः

pareṣāṃ tāvakānāṃ ca nāsītkaścitparāṅmukhaḥ

अनुमानेन युध्यन्ते सञ्ज्ञाभिश्च परस्परम् ।
तेषां क्षयो महानासीद्युध्यतामितरेतरम्

anumānena yudhyante sañjñābhiśca parasparam |
teṣāṃ kṣayo mahānāsīdyudhyatāmitaretaram

ततो युधिष्ठिरो राजा क्रोधेन महता युतः ।
जिगीषमाणः सङ्ग्रामे धार्तराष्ट्रान्सराजकान्

tato yudhiṣṭhiro rājā krodhena mahatā yutaḥ |
jigīṣamāṇaḥ saṅgrāme dhārtarāṣṭrānsarājakān

त्रिभिः शारद्वतं विद्व्वा रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ।
चतुर्भिर्निजघानाश्वान्कल्याणान्कृतवर्मणः

tribhiḥ śāradvataṃ vidvvā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
caturbhirnijaghānāśvānkalyāṇānkṛtavarmaṇaḥ

अश्वत्थामा तु हार्दिक्यमपोवाह यशस्विनम् ।
अथ शारद्वतोऽष्टाभिः प्रत्यविध्यद्युधिष्ठिरम्

aśvatthāmā tu hārdikyamapovāha yaśasvinam |
atha śāradvato'ṣṭābhiḥ pratyavidhyadyudhiṣṭhiram

ततो दुर्योधनो राजा रथान्सप्तशतान्रणे ।
प्रैषयद्यत्र राजाऽसौ धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

tato duryodhano rājā rathānsaptaśatānraṇe |
praiṣayadyatra rājā'sau dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

ते रथा रथिभिर्युक्ता मनोमारुतरंहसः ।
अभ्यद्रवन्त सङ्ग्रामे कौन्तेयस्य रथं प्रति

te rathā rathibhiryuktā manomārutaraṃhasaḥ |
abhyadravanta saṅgrāme kaunteyasya rathaṃ prati

ते समन्तान्महाराज परिवार्य युधिष्ठिरम् ।
अदृश्यं सायकैश्चक्रुर्मेघा इव दिवाकरम्

te samantānmahārāja parivārya yudhiṣṭhiram |
adṛśyaṃ sāyakaiścakrurmeghā iva divākaram

तं दृष्ट्वा धर्मराजानं कौरवेयैस्तथावृतम् ।
नामृष्यन्त सुसंरब्धाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः

taṃ dṛṣṭvā dharmarājānaṃ kauraveyaistathāvṛtam |
nāmṛṣyanta susaṃrabdhāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ

रथैरश्ववरैर्युक्तैः किङ्किणीजालसंवृतैः ।
आजग्मुरथ रक्षन्तः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

rathairaśvavarairyuktaiḥ kiṅkiṇījālasaṃvṛtaiḥ |
ājagmuratha rakṣantaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

ततः प्रववृते रौद्रः सङ्ग्रामः शोणितोदकः ।
पाण्डवानां कुरूणां च यमराष्ट्रविवर्धनः

tataḥ pravavṛte raudraḥ saṅgrāmaḥ śoṇitodakaḥ |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ

रथान्सप्तशतान्हत्वा कुरूणामाततायिनाम् ।
पाण्डवाः सह पाञ्चालैः पुनरेवाभ्यवारयन्

rathānsaptaśatānhatvā kurūṇāmātatāyinām |
pāṇḍavāḥ saha pāñcālaiḥ punarevābhyavārayan

तत्र युद्धं महच्चासीत्तव पुत्रस्य पाण्डवैः ।
न च तत्तादृशं दृष्टं नैव चापि परिश्रुतम्

tatra yuddhaṃ mahaccāsīttava putrasya pāṇḍavaiḥ |
na ca tattādṛśaṃ dṛṣṭaṃ naiva cāpi pariśrutam

वर्तमाने तदा युद्धे निर्मर्यादे समन्ततः ।
वध्यमानेषु योधेषु तावकेष्वितरेषु च

vartamāne tadā yuddhe nirmaryāde samantataḥ |
vadhyamāneṣu yodheṣu tāvakeṣvitareṣu ca

विनदत्सु च योधेषु शङ्खवर्यैश्च पूरितैः ।
उत्क्रुष्टैः सिंहनादैश्च गर्जितैश्चैव धन्विनाम्

vinadatsu ca yodheṣu śaṅkhavaryaiśca pūritaiḥ |
utkruṣṭaiḥ siṃhanādaiśca garjitaiścaiva dhanvinām

अतिप्रवृत्ते युद्धे च छिद्यमानेषु मर्मसु ।
धावमानेषु योधेषु जयगृद्धिषु मारिष

atipravṛtte yuddhe ca chidyamāneṣu marmasu |
dhāvamāneṣu yodheṣu jayagṛddhiṣu māriṣa

संहारे सर्वतो जाते पृथिव्यां शोकसम्भवे ।
वह्नीनामुत्तमस्त्रीणां सीमन्तोद्धरणे कृते

saṃhāre sarvato jāte pṛthivyāṃ śokasambhave |
vahnīnāmuttamastrīṇāṃ sīmantoddharaṇe kṛte

निर्मर्यादे महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे ।
प्रादुरासन्विनाशाय तदोत्पाताः सुदारुणाः

nirmaryāde mahāyuddhe vartamāne sudāruṇe |
prādurāsanvināśāya tadotpātāḥ sudāruṇāḥ

चचाल शब्दं कुर्वाणा सपर्वतवना मही ।
सदण्डाः सोल्मुका राजन्कीर्यमाणाः समन्ततः

cacāla śabdaṃ kurvāṇā saparvatavanā mahī |
sadaṇḍāḥ solmukā rājankīryamāṇāḥ samantataḥ

उल्काः पेतुर्दिवो भूमावाहत्य रविमण्डलम् ।
विष्वग्वाताः प्रादुरासन्नीचैः शर्करवर्षिणः

ulkāḥ peturdivo bhūmāvāhatya ravimaṇḍalam |
viṣvagvātāḥ prādurāsannīcaiḥ śarkaravarṣiṇaḥ

अश्रूणि मुमुचुर्नागा वेपथुं चास्पृशन्भृशम् ।
एतान्धोराननादृत्य समुत्पातान्सुदारुणान्

aśrūṇi mumucurnāgā vepathuṃ cāspṛśanbhṛśam |
etāndhorānanādṛtya samutpātānsudāruṇān

पुनर्युद्धाय संयत्ताः क्षत्रियास्तस्थुरव्यथाः ।
रमणीये कुरुक्षेत्रे पुण्ये स्वर्गं यियासवः

punaryuddhāya saṃyattāḥ kṣatriyāstasthuravyathāḥ |
ramaṇīye kurukṣetre puṇye svargaṃ yiyāsavaḥ

ततो गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिरब्रवीत् ।
युध्यध्वमग्रतो यावत्पृष्ठतो हन्मि पाण्डवान्

tato gāndhārarājasya putraḥ śakunirabravīt |
yudhyadhvamagrato yāvatpṛṣṭhato hanmi pāṇḍavān

ततो नः सम्प्रायातानां मद्रयोधास्तरस्विनः ।
हृष्टाः किलाकिलाशब्दमकुर्वत परे तथा

tato naḥ samprāyātānāṃ madrayodhāstarasvinaḥ |
hṛṣṭāḥ kilākilāśabdamakurvata pare tathā

अस्मांस्तु पुनरासाद्य लब्धलक्षा दुरासदाः ।
शरासनानि धुन्वन्तः शरवर्षैरवाकिरन्

asmāṃstu punarāsādya labdhalakṣā durāsadāḥ |
śarāsanāni dhunvantaḥ śaravarṣairavākiran

ततो हतं परैस्तत्र मद्रराजबलं तदा ।
दुर्योधनबलं दृष्ट्वा पुनरासीत्पराङ्मुखम्

tato hataṃ paraistatra madrarājabalaṃ tadā |
duryodhanabalaṃ dṛṣṭvā punarāsītparāṅmukham

गान्धारराजस्तु पुनर्वाक्यमाह ततो बली ।
निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः

gāndhārarājastu punarvākyamāha tato balī |
nivartadhvamadharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ

अनीकं दशसाहस्रमश्वानां भरतर्षभ ।
आसीद्गान्धारराजस्य विशालप्रासयोधिनाम्

anīkaṃ daśasāhasramaśvānāṃ bharatarṣabha |
āsīdgāndhārarājasya viśālaprāsayodhinām

बलेन तेन विक्रम्य वर्तमाने जनक्षये ।
पृष्ठतः पाण्डवानीकमभ्यघ्नन्निशितैः शरैः

balena tena vikramya vartamāne janakṣaye |
pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānīkamabhyaghnanniśitaiḥ śaraiḥ

तदभ्रमिव वातेन क्षिप्यमाणं समन्ततः ।
अभज्यत महाराज पाण्डूनां सुमहद्बलम्

tadabhramiva vātena kṣipyamāṇaṃ samantataḥ |
abhajyata mahārāja pāṇḍūnāṃ sumahadbalam

ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य भग्नं स्वबलमन्तिकात् ।
अभ्यनोदयदव्यग्रः सहदेवं महाबलम्

tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya bhagnaṃ svabalamantikāt |
abhyanodayadavyagraḥ sahadevaṃ mahābalam

असौ सुबलपुत्रो नो जघनं पीड्य दंशितः ।
सैन्यानि सूदयत्येष पश्य पाण्डव दुर्मतिः

asau subalaputro no jaghanaṃ pīḍya daṃśitaḥ |
sainyāni sūdayatyeṣa paśya pāṇḍava durmatiḥ

गच्छ त्वं द्रौपदेयैश्च शकुनिं सौबलं जहि ।
रथानीकमहं धक्ष्ये पाञ्चालसहितोऽनघ

gaccha tvaṃ draupadeyaiśca śakuniṃ saubalaṃ jahi |
rathānīkamahaṃ dhakṣye pāñcālasahito'nagha

गच्छन्तु कुञ्जराः सर्वे वाजिनश्च सह त्वया ।
पादाताश्च त्रिसाहस्राः शकुनिं तैर्वृतो जहि

gacchantu kuñjarāḥ sarve vājinaśca saha tvayā |
pādātāśca trisāhasrāḥ śakuniṃ tairvṛto jahi

ततो गजाः सप्तशताश्चापपाणिभिरास्थिताः ।
पञ्च चाश्वसहस्राणि सहदेवश्च वीर्यवान्

tato gajāḥ saptaśatāścāpapāṇibhirāsthitāḥ |
pañca cāśvasahasrāṇi sahadevaśca vīryavān

पादाताश्च त्रिसाहस्रा द्रौपदेयाश्च सर्वशः ।
रणे ह्यभ्यद्रवंस्ते तु शकुनिं युद्धदुर्मदम्

pādātāśca trisāhasrā draupadeyāśca sarvaśaḥ |
raṇe hyabhyadravaṃste tu śakuniṃ yuddhadurmadam

ततस्तु सौबलो राजन्नभ्यतिक्रम्य पाण्डवान् ।
जघान पृष्ठतः सेनां जयगृद्वः प्रतापवान्

tatastu saubalo rājannabhyatikramya pāṇḍavān |
jaghāna pṛṣṭhataḥ senāṃ jayagṛdvaḥ pratāpavān

अश्वारोहास्तु संरब्धाः पाण्डवानां तरस्विनाम् ।
प्राविशन्सौबलानीकमभ्यतिक्रम्य तान्रथान्

aśvārohāstu saṃrabdhāḥ pāṇḍavānāṃ tarasvinām |
prāviśansaubalānīkamabhyatikramya tānrathān

ते तत्र सादिनः शूराः सौबलस्य महद्बलम् ।
रणमध्ये व्यतिष्ठन्त शरवर्षैरवाकिरन्

te tatra sādinaḥ śūrāḥ saubalasya mahadbalam |
raṇamadhye vyatiṣṭhanta śaravarṣairavākiran

तदुद्यतगदाप्रासमकापुरुषसेवितम् ।
प्रावर्तत महद्युद्धं राजन्दुर्मन्त्रिते तव

tadudyatagadāprāsamakāpuruṣasevitam |
prāvartata mahadyuddhaṃ rājandurmantrite tava

उपारमन्त ज्याशब्दाः प्रेक्षका रथिनोऽभवन् ।
न हि स्वेषां परेषां वा विशेषः प्रत्यदृश्यत

upāramanta jyāśabdāḥ prekṣakā rathino'bhavan |
na hi sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ pratyadṛśyata

शूरबाहुविसृष्टानां शक्तीनां भरतर्षभ ।
ज्योतिषामिव सम्पातमपश्यन्कुरुपाण्डवाः

śūrabāhuvisṛṣṭānāṃ śaktīnāṃ bharatarṣabha |
jyotiṣāmiva sampātamapaśyankurupāṇḍavāḥ

ऋष्टिभिर्विमलाभिश्च तत्रतत्र विशाम्पते ।
सम्पतन्तीभिराकाशमावृतं बह्वशोभत

ṛṣṭibhirvimalābhiśca tatratatra viśāmpate |
sampatantībhirākāśamāvṛtaṃ bahvaśobhata

प्रासानां पततां राजन्रूपमासीत्समन्ततः ।
शलभानामिवाकाशे तदा भरतसत्तम

prāsānāṃ patatāṃ rājanrūpamāsītsamantataḥ |
śalabhānāmivākāśe tadā bharatasattama

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गा विप्रविद्धैर्नियन्तृभिः ।
हयाः परिपतन्तिस्म शतशोऽथ सहस्रशः

rudhirokṣitasarvāṅgā vipraviddhairniyantṛbhiḥ |
hayāḥ paripatantisma śataśo'tha sahasraśaḥ

अन्योन्यं परिपिष्टाश्च समासाद्य परस्परम् ।
सुविक्षताः स्म दृश्यन्ते वमन्तो रुधिरं मुखैः

anyonyaṃ paripiṣṭāśca samāsādya parasparam |
suvikṣatāḥ sma dṛśyante vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ

ततोऽभवत्तमो घोरं सैन्येन रजसा वृतम् ।
तानपाक्रमतोऽद्राक्षं तस्माद्देशादरिन्दम

tato'bhavattamo ghoraṃ sainyena rajasā vṛtam |
tānapākramato'drākṣaṃ tasmāddeśādarindama

अश्वान्राजन्मनुष्यांश्च रजसा संवृते सति ।
भूमौ निपतिताश्चान्ये वमन्तो रुधिरं बहु

aśvānrājanmanuṣyāṃśca rajasā saṃvṛte sati |
bhūmau nipatitāścānye vamanto rudhiraṃ bahu

केशाकेशि समालग्ना न शेकुश्चेष्टितुं नराः ।
अन्योन्यमश्वपृष्ठेभ्यो विकर्षन्तो महाबलाः

keśākeśi samālagnā na śekuśceṣṭituṃ narāḥ |
anyonyamaśvapṛṣṭhebhyo vikarṣanto mahābalāḥ

मल्ला इव समासाद्य निजघ्नुरितरेतरम् ।
अश्वैश्च व्यपकृष्यन्त बहवोऽत्र गतासवः

mallā iva samāsādya nijaghnuritaretaram |
aśvaiśca vyapakṛṣyanta bahavo'tra gatāsavaḥ

भूमौ निपतिताश्चान्ये बहवो विजयैषिणः ।
तत्रतत्र व्यदृश्यन्त पुरुषाः शूरमानिनः

bhūmau nipatitāścānye bahavo vijayaiṣiṇaḥ |
tatratatra vyadṛśyanta puruṣāḥ śūramāninaḥ

रक्तोक्षितैश्छिन्नभुजैरवकृष्टशिरोरुहैः ।
व्यदृश्यत मही कीर्णा शतशोऽथ सहस्रशः

raktokṣitaiśchinnabhujairavakṛṣṭaśiroruhaiḥ |
vyadṛśyata mahī kīrṇā śataśo'tha sahasraśaḥ

दूरं न शक्यं तत्रासीद्गन्तुमश्वेन केनचित् ।
साश्वारोहैर्हतैरश्वैरावृते वसुधातले

dūraṃ na śakyaṃ tatrāsīdgantumaśvena kenacit |
sāśvārohairhatairaśvairāvṛte vasudhātale

रुधिरोक्षितसन्नाहैरात्तशस्त्रैरुदायुधैः ।
नानाप्रहरणैर्घोरैः परस्परवधैषिभिः ।
सुसन्निकृष्टे सङ्ग्रामे हतभूयिष्ठसैनिके

rudhirokṣitasannāhairāttaśastrairudāyudhaiḥ |
nānāpraharaṇairghoraiḥ parasparavadhaiṣibhiḥ |
susannikṛṣṭe saṅgrāme hatabhūyiṣṭhasainike

स मुहूर्तं ततो युद्ध्वा सौबलोऽथ विशाम्पते ।
षट्‌साहस्रैर्हयैः शिष्टेरपायाच्छकुनिस्ततः

sa muhūrtaṃ tato yuddhvā saubalo'tha viśāmpate |
ṣaṭ‌sāhasrairhayaiḥ śiṣṭerapāyācchakunistataḥ

तथैव पाण्डवानीकं रुधिरेण समुक्षितम् ।
षट्‌साहस्रैर्हयैः शिष्टेरपायाच्छ्रान्तवाहनम्

tathaiva pāṇḍavānīkaṃ rudhireṇa samukṣitam |
ṣaṭ‌sāhasrairhayaiḥ śiṣṭerapāyācchrāntavāhanam

अश्वारोहाश्च पाण्डूनामब्रुवन्रुधिरोक्षिताः ।
सुसन्निकृष्टे सङ्ग्रामे भूयिष्ठे त्यक्तजीविताः

aśvārohāśca pāṇḍūnāmabruvanrudhirokṣitāḥ |
susannikṛṣṭe saṅgrāme bhūyiṣṭhe tyaktajīvitāḥ

न हि शक्यं रथैर्योद्धुं कुत एव महागजैः ।
रथानेव रथा यान्तु कुञ्जराः कुञ्जरानपि

na hi śakyaṃ rathairyoddhuṃ kuta eva mahāgajaiḥ |
rathāneva rathā yāntu kuñjarāḥ kuñjarānapi

प्रतियातो हि शकुनिः स्वमनीकमवस्थितः ।
न पुनः सौबलो राजा योद्धुमभ्यागमिष्यति

pratiyāto hi śakuniḥ svamanīkamavasthitaḥ |
na punaḥ saubalo rājā yoddhumabhyāgamiṣyati

ततस्तु द्रौपदेयाश्च ते च मत्ता महाद्विपाः ।
प्रययुर्यत्र पाञ्चाल्यो धृष्टद्युम्नो महारथः

tatastu draupadeyāśca te ca mattā mahādvipāḥ |
prayayuryatra pāñcālyo dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ

सहदेवोऽपि कौरव्य रजोमेघे समुत्थिते ।
एकाकी प्रययौ तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः

sahadevo'pi kauravya rajomeghe samutthite |
ekākī prayayau tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ

ततस्तेषु प्रयातेषु शकुनिः सौबलः पुनः ।
पार्श्वतोऽभ्यहनत्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य वाहिनीम्

tatasteṣu prayāteṣu śakuniḥ saubalaḥ punaḥ |
pārśvato'bhyahanatkruddho dhṛṣṭadyumnasya vāhinīm

तत्पुनस्तुमुलं युद्धं प्राणांस्त्यक्त्वाऽभ्यवर्तत ।
तावकानां परेषां च परस्परवधैषिणाम्

tatpunastumulaṃ yuddhaṃ prāṇāṃstyaktvā'bhyavartata |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca parasparavadhaiṣiṇām

ते चान्योन्यमवैक्षन्त तस्मिन्वीरसमागमे ।
योधाः पर्यपतन्राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः

te cānyonyamavaikṣanta tasminvīrasamāgame |
yodhāḥ paryapatanrājañśataśo'tha sahasraśaḥ

असिभिश्छिद्यमानानां शिरसां लोकसंक्षये ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दस्तालानां पततामिव

asibhiśchidyamānānāṃ śirasāṃ lokasaṃkṣaye |
prādurāsīnmahāñśabdastālānāṃ patatāmiva

विमुक्तानां शरीराणां छिन्नानां पततां भुवि ।
सायुधानां च बाहूनामूरूणां च विशाम्पते ।
आसीत्कटकटाशब्दः सुमहान्रोमहर्षणः

vimuktānāṃ śarīrāṇāṃ chinnānāṃ patatāṃ bhuvi |
sāyudhānāṃ ca bāhūnāmūrūṇāṃ ca viśāmpate |
āsītkaṭakaṭāśabdaḥ sumahānromaharṣaṇaḥ

निघ्नन्तो निशितैः शस्त्रैर्भ्रातॄन्पुत्रान्सखीनपि ।
योधाः परिपतन्ति स्म यथाऽऽमिषकृते खगाः

nighnanto niśitaiḥ śastrairbhrātṝnputrānsakhīnapi |
yodhāḥ paripatanti sma yathā''miṣakṛte khagāḥ

अन्योन्यं प्रतिसंरब्धाः समासाद्य परस्परम् ।
अहम्पूर्वमहम्पूर्वमिति निघ्नन्सहस्रशः

anyonyaṃ pratisaṃrabdhāḥ samāsādya parasparam |
ahampūrvamahampūrvamiti nighnansahasraśaḥ

संयातेनासनभ्रष्टैरश्वारोहैर्गतासुभिः ।
हयाः परिपतन्ति स्म शतशोऽथ सहस्रशः

saṃyātenāsanabhraṣṭairaśvārohairgatāsubhiḥ |
hayāḥ paripatanti sma śataśo'tha sahasraśaḥ

स्फुरतां प्रतिपिष्टानामश्वानां शीघ्रगामिनाम् ।
स्तनतां च मनुष्याणां सन्नद्धानां विशाम्पते

sphuratāṃ pratipiṣṭānāmaśvānāṃ śīghragāminām |
stanatāṃ ca manuṣyāṇāṃ sannaddhānāṃ viśāmpate

शक्त्यृष्टिप्रासशब्दश्च तुमुलः समपद्यत ।
भिन्दतां परमर्माणि राजन्दुर्मन्त्रिते तव

śaktyṛṣṭiprāsaśabdaśca tumulaḥ samapadyata |
bhindatāṃ paramarmāṇi rājandurmantrite tava

श्रमाभिभूताः संरब्धा श्रान्तवाहाः पिपासवः ।
विक्षताश्च शितैः शस्त्रैरभ्यवर्न्तत तावकाः

śramābhibhūtāḥ saṃrabdhā śrāntavāhāḥ pipāsavaḥ |
vikṣatāśca śitaiḥ śastrairabhyavarntata tāvakāḥ

मत्ता रुधिरगन्धेन बहवोऽत्र विचेतसः ।
जघ्नुः परान्स्वकांश्चैव प्राप्तान्प्राप्ताननन्तरान्

mattā rudhiragandhena bahavo'tra vicetasaḥ |
jaghnuḥ parānsvakāṃścaiva prāptānprāptānanantarān

बहवश्च गतप्राणाः क्षत्रिया जयगृद्विनः ।
भूमावभ्यपतन्राजञ्शरवृष्टिभिरावृताः

bahavaśca gataprāṇāḥ kṣatriyā jayagṛdvinaḥ |
bhūmāvabhyapatanrājañśaravṛṣṭibhirāvṛtāḥ

वृकगृध्रशृगालानां तुमुले मोदनेऽहनि ।
आसीद्बलक्षयो घोरस्तव पुत्रस्य पश्यतः

vṛkagṛdhraśṛgālānāṃ tumule modane'hani |
āsīdbalakṣayo ghorastava putrasya paśyataḥ

नराश्वकायैः सञ्छन्ना भूमिरासीद्विशाम्पते ।
रुधिरोदकचित्रा च भीरूणां भयवर्धिनी

narāśvakāyaiḥ sañchannā bhūmirāsīdviśāmpate |
rudhirodakacitrā ca bhīrūṇāṃ bhayavardhinī

असिभिः पट्टसैः शूलैस्तक्षमाणाः पुनःपुनः ।
तावकाः पाण्‍वेयाश्च न न्यवर्तन्त भारत

asibhiḥ paṭṭasaiḥ śūlaistakṣamāṇāḥ punaḥpunaḥ |
tāvakāḥ pāṇ‍veyāśca na nyavartanta bhārata

प्रहरन्तो यथाशक्ति यावत्प्राणस्य धारणम् ।
योधाः परिपतन्ति स्म वमन्तो रुधिरं मुखैः

praharanto yathāśakti yāvatprāṇasya dhāraṇam |
yodhāḥ paripatanti sma vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ

शिरो गृहीत्वा केशेषु कबन्धः स प्रदृश्यते ।
उद्यम्य च शितं खङ्गं रुधिरेण परिप्लुतम्

śiro gṛhītvā keśeṣu kabandhaḥ sa pradṛśyate |
udyamya ca śitaṃ khaṅgaṃ rudhireṇa pariplutam

तथोत्थितेषु बहुषु कबन्धेषु नराधिप ।
तथा रुधिरगन्धेन योधाः कश्मलमाविशन्

tathotthiteṣu bahuṣu kabandheṣu narādhipa |
tathā rudhiragandhena yodhāḥ kaśmalamāviśan

मन्दीभूते ततः शब्दे पाण्डवानां महद्बलम् ।
अल्पावशिष्टैस्तुरगैरभ्यवर्तत सौबलः

mandībhūte tataḥ śabde pāṇḍavānāṃ mahadbalam |
alpāvaśiṣṭaisturagairabhyavartata saubalaḥ

ततोऽभ्यधावंस्त्वरिताः पाण्डवा जयगृद्विनः ।
पदातयश्च नागाश्च सादिनश्चोद्यतायुधाः

tato'bhyadhāvaṃstvaritāḥ pāṇḍavā jayagṛdvinaḥ |
padātayaśca nāgāśca sādinaścodyatāyudhāḥ

कोष्ठकीकृत्य चाप्येनं परिक्षिप्य च सर्वशः ।
शस्त्रैर्नानाविधैर्जघ्नुर्युद्वपारं तितीर्षवः

koṣṭhakīkṛtya cāpyenaṃ parikṣipya ca sarvaśaḥ |
śastrairnānāvidhairjaghnuryudvapāraṃ titīrṣavaḥ

त्वदीयास्तांस्तु सम्प्रेक्ष्य सर्वतः समभिद्रुतान् ।
रथाश्वपत्तिद्विरदाः पाण्डवानभिदुद्रुवुः

tvadīyāstāṃstu samprekṣya sarvataḥ samabhidrutān |
rathāśvapattidviradāḥ pāṇḍavānabhidudruvuḥ

केचित्पदातयः पद्भिर्मुष्टिभिश्च परस्परम् ।
निजघ्नुः समरे शूराः क्षीणशस्त्रास्ततोऽपतन्

kecitpadātayaḥ padbhirmuṣṭibhiśca parasparam |
nijaghnuḥ samare śūrāḥ kṣīṇaśastrāstato'patan

रथेभ्यो रथिनः पेतुर्द्विपेभ्यो हस्तिसादिनः ।
विमानेभ्यो दिवो भ्रष्टाः सिद्वाः पुण्यक्षयादिव

rathebhyo rathinaḥ peturdvipebhyo hastisādinaḥ |
vimānebhyo divo bhraṣṭāḥ sidvāḥ puṇyakṣayādiva

एवमन्योन्यमायत्ता योधा जघ्नुर्महाहवे ।
पितॄन्भ्रातॄन्वयस्यांश्च पुत्रानपि तथा परे

evamanyonyamāyattā yodhā jaghnurmahāhave |
pitṝnbhrātṝnvayasyāṃśca putrānapi tathā pare

एवमासीदमर्यादं युद्वं भरतसत्तम ।
प्रासासिबाणकलिलं वर्तमाने सुदारुणे

evamāsīdamaryādaṃ yudvaṃ bharatasattama |
prāsāsibāṇakalilaṃ vartamāne sudāruṇe