Chapter 2: Dhritarashtra laments and Duryodhana rallies his army

विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
विललाप महाराज दुःखाद्दुःखतरं गतः

visṛṣṭāsvatha nārīṣu dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
vilalāpa mahārāja duḥkhādduḥkhataraṃ gataḥ

सधूममिव निःश्वस्य करौ धुन्वन्पुनःपुनः ।
बहु सञ्चिन्तयित्वा तु सञ्जयं वाक्यमब्रवीत्

sadhūmamiva niḥśvasya karau dhunvanpunaḥpunaḥ |
bahu sañcintayitvā tu sañjayaṃ vākyamabravīt

अहो बत महद्दुःखं यदहं पाण्डवान्रणे ।
क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्तः सूत शृणोमि वै

aho bata mahadduḥkhaṃ yadahaṃ pāṇḍavānraṇe |
kṣemiṇaścāvyayāṃścaiva tvattaḥ sūta śṛṇomi vai

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम ।
यच्छ्रुत्वा निहतान्पुत्रान्दीर्यते न सहस्रधा

vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama |
yacchrutvā nihatānputrāndīryate na sahasradhā

चिन्तयित्वा वचस्तेषां बालक्रीडां च सञ्जय ।
अद्य चैव हताञ्श्रुत्वा दीर्यते मे भृशं मनः

cintayitvā vacasteṣāṃ bālakrīḍāṃ ca sañjaya |
adya caiva hatāñśrutvā dīryate me bhṛśaṃ manaḥ

अन्धत्वाद्यदि पुत्राणां न मे रूपिनिदर्शनम् ।
पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता

andhatvādyadi putrāṇāṃ na me rūpinidarśanam |
putrasnehakṛtā prītirnityameteṣu dhāritā

बालभावमतिक्रम्य यौवनस्थांश्च तानहम् ।
श्रियं प्राप्तांश्च ताञ्श्रुत्वा हृष्ट आसं तदाऽनघ

bālabhāvamatikramya yauvanasthāṃśca tānaham |
śriyaṃ prāptāṃśca tāñśrutvā hṛṣṭa āsaṃ tadā'nagha

तानद्य निहताञ्श्रुत्वा हतैश्वर्यान्हतौजसः ।
न लभेयं क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुतः

tānadya nihatāñśrutvā hataiśvaryānhataujasaḥ |
na labheyaṃ kvacicchāntiṃ putrādhibhirabhiplutaḥ

एह्येहि वत्स राजेन्द्र ममानाथस्य पुत्रक ।
त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम्

ehyehi vatsa rājendra mamānāthasya putraka |
tvayā hīno mahābāho kāṃ nu yāsyāmyahaṃ gatim

कथं त्वं पृथिवीपालांस्त्यक्त्वा तात समागतान् ।
शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा

kathaṃ tvaṃ pṛthivīpālāṃstyaktvā tāta samāgatān |
śeṣe vinihato bhūmau prākṛtaḥ kunṛpo yathā

गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा ।
अन्धं वृद्वं च मां वीर विहाय क्व नु यास्यसि

gatirbhūtvā mahārāja jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā |
andhaṃ vṛdvaṃ ca māṃ vīra vihāya kva nu yāsyasi

सा कृपा सा च ते प्रीतिः सा च राजसु मानिता ।
कथं त्वं निहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः

sā kṛpā sā ca te prītiḥ sā ca rājasu mānitā |
kathaṃ tvaṃ nihataḥ pārthaiḥ saṃyugeṣvaparājitaḥ

को नु मामुत्थितः काले ताततातेति वक्ष्यति ।
महाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत्

ko nu māmutthitaḥ kāle tātatāteti vakṣyati |
mahārājeti satataṃ lokanātheti cāsakṛt

परिष्वज्य च कं कण्ठे स्नेहेन क्लिन्नलोचनः ।
अनुशास्ताऽस्मि कौरव्य तत्साधु वदमे वचः

pariṣvajya ca kaṃ kaṇṭhe snehena klinnalocanaḥ |
anuśāstā'smi kauravya tatsādhu vadame vacaḥ

ननु नामाहमश्रौषं वचनं तव पुत्रक ।
भूयसी मम पृथ्वीयं तात पार्थस्य नो तथा

nanu nāmāhamaśrauṣaṃ vacanaṃ tava putraka |
bhūyasī mama pṛthvīyaṃ tāta pārthasya no tathā

भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः ।
भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजश्च बाह्लिकः

bhagadattaḥ kṛpaḥ śalya āvantyo'tha jayadrathaḥ |
bhūriśravāḥ somadatto mahārājaśca bāhlikaḥ

अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलः ।
बृहद्बलश्च क्राथश्च शकुनिश्चापि सौबलः

aśvatthāmā ca bhojaśca māgadhaśca mahābalaḥ |
bṛhadbalaśca krāthaśca śakuniścāpi saubalaḥ

म्लेच्छाश्च शतसाहस्राः शकाश्च यवनैः सह ।
सुदक्षिणश्च काम्भोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा

mlecchāśca śatasāhasrāḥ śakāśca yavanaiḥ saha |
sudakṣiṇaśca kāmbhojastrigartādhipatistathā

भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः ।
श्रुतायुश्चाश्रुतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान्

bhīṣmaḥ pitāmahaścaiva bhāradvājo'tha gautamaḥ |
śrutāyuścāśrutāyuśca śatāyuścāpi vīryavān

जलसन्धोऽथार्ष्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधः ।
अलम्बुसो वीरबाहुः सुबाहुश्च महारथः

jalasandho'thārṣyaśṛṅgī rākṣasaścāpyalāyudhaḥ |
alambuso vīrabāhuḥ subāhuśca mahārathaḥ

एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम ।
मदर्थं प्रहरिष्यन्ति प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च

ete cānye ca bahavo rājāno rājasattama |
madarthaṃ prahariṣyanti prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca

तेषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितः ।
योधयिष्याम्यहं पार्थान्पाञ्चालांश्चैव सर्वशः

teṣāṃ madhye sthito yuddhe bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ |
yodhayiṣyāmyahaṃ pārthānpāñcālāṃścaiva sarvaśaḥ

चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगे ।
सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम्

cedīṃśca nṛpaśārdūla draupadeyāṃśca saṃyuge |
sātyakiṃ kuntibhojaṃ ca rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam

एकोऽप्येषां महाराज समर्थः सन्निवारणे ।
समरे पाण्डवेयानां सङ्क्रुद्धो ह्यभिधावताम्

eko'pyeṣāṃ mahārāja samarthaḥ sannivāraṇe |
samare pāṇḍaveyānāṃ saṅkruddho hyabhidhāvatām

किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः ।
अथवा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः

kiṃ punaḥ sahitā vīrāḥ kṛtavairāśca pāṇḍavaiḥ |
athavā sarva evaite pāṇḍavasyānuyāyibhiḥ

योत्स्यन्ते सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान्मृधे ।
कर्ण एको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान्

yotsyante saha rājendra haniṣyanti ca tānmṛdhe |
karṇa eko mayā sārdhaṃ nihaniṣyati pāṇḍavān

ते वै नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने

te vai nṛpatayo vīrāḥ sthāsyanti mama śāsane

यश्च तेषां प्रणेता वै वासुदेवो महाबलः ।
न स सन्नह्यते राजन्निति मामब्रवीद्वचः

yaśca teṣāṃ praṇetā vai vāsudevo mahābalaḥ |
na sa sannahyate rājanniti māmabravīdvacaḥ

एवं च वदतः सूत बहुशो मम सन्निधौ ।
युक्तितो ह्यनुपश्यामि निहतान्पाण्‍डवान्रणे

evaṃ ca vadataḥ sūta bahuśo mama sannidhau |
yuktito hyanupaśyāmi nihatānpāṇ‍ḍavānraṇe

तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः ।
व्यायच्छमानाः समरे किमन्यद्भागधेयतः

teṣāṃ madhye sthitā yatra hanyante mama putrakāḥ |
vyāyacchamānāḥ samare kimanyadbhāgadheyataḥ

भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापवान् ।
शिखण्‍डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम्

bhīṣmaśca nihato yatra lokanāthaḥ pratāpavān |
śikhaṇ‍ḍinaṃ samāsādya mṛgendra iva jambukam

द्रोणश्च ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगः ।
निहतः पाण्डवैः सङ्ख्ये किमन्यद्भागधेयतः

droṇaśca brāhmaṇo yatra sarvaśastrāstrapāragaḥ |
nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṅkhye kimanyadbhāgadheyataḥ

कर्णश्च निहतः सङ्ख्ये दिव्यास्त्रज्ञो महाबलः ।
भूरिश्रवा हतो पत्र सोमदत्तश्च संयुगे ।
बाह्लिकश्च महाराज किमन्यद्भागधेयतः

karṇaśca nihataḥ saṅkhye divyāstrajño mahābalaḥ |
bhūriśravā hato patra somadattaśca saṃyuge |
bāhlikaśca mahārāja kimanyadbhāgadheyataḥ

भगदत्तो हतो यत्र गजयुद्धविशारदः ।
जयद्रथश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः

bhagadatto hato yatra gajayuddhaviśāradaḥ |
jayadrathaśca nihataḥ kimanyadbhāgadheyataḥ

सुदक्षिणो हतो यत्र जलसन्धश्च पौरवः ।
श्रुतायुश्चाश्रुतायुश्च किमन्यद्भागधेयतः

sudakṣiṇo hato yatra jalasandhaśca pauravaḥ |
śrutāyuścāśrutāyuśca kimanyadbhāgadheyataḥ

महाबलस्तथा पाण्ड्यः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
निहतः पाण्डवैः सङ्ख्ये किमन्यद्भागधेयतः

mahābalastathā pāṇḍyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṅkhye kimanyadbhāgadheyataḥ

बृहद्बलो हतो यत्र मागधश्च महाबलः ।
उग्रायुधश्च विक्रान्तः प्रतिमानं धनुष्मताम्

bṛhadbalo hato yatra māgadhaśca mahābalaḥ |
ugrāyudhaśca vikrāntaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām

आवन्त्यो निहतो यत्र त्रैगर्तश्च जनाधिपः ।
संशप्तकाश्च निहताः किमन्यद्भागधेयतः

āvantyo nihato yatra traigartaśca janādhipaḥ |
saṃśaptakāśca nihatāḥ kimanyadbhāgadheyataḥ

अलम्बुसस्तथा राजन्राक्षसश्चाप्यलायुधः ।
आर्ष्यशृङ्गिश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः

alambusastathā rājanrākṣasaścāpyalāyudhaḥ |
ārṣyaśṛṅgiśca nihataḥ kimanyadbhāgadheyataḥ

नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदाः ।
म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः किमन्यद्भागधेयतः

nārāyaṇā hatā yatra gopālā yuddhadurmadāḥ |
mlecchāśca bahusāhasrāḥ kimanyadbhāgadheyataḥ

शकुनिः सौबलो यत्र कैतव्यश्च महाबलः ।
निहतः सबलो वीरः किमन्यद्भागधेयतः

śakuniḥ saubalo yatra kaitavyaśca mahābalaḥ |
nihataḥ sabalo vīraḥ kimanyadbhāgadheyataḥ

एते चान्ये च बहवः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः ।
निहता बहवो यत्र किमन्यद्भागधेयतः

ete cānye ca bahavaḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ |
rājāno rājaputrāśca śūrāḥ parighabāhavaḥ |
nihatā bahavo yatra kimanyadbhāgadheyataḥ

यत्र शूरा महेष्वासाः कृतास्त्रा युद्वदुर्मदाः ।
बहवो निहताः सूत महेन्द्रसमविक्रमाः

yatra śūrā maheṣvāsāḥ kṛtāstrā yudvadurmadāḥ |
bahavo nihatāḥ sūta mahendrasamavikramāḥ

नानादेशसमावृत्ताः क्षत्रिया यत्र सञ्जय ।
निहताः समरे सर्वे किमन्यद्भागधेयतः

nānādeśasamāvṛttāḥ kṣatriyā yatra sañjaya |
nihatāḥ samare sarve kimanyadbhāgadheyataḥ

पुत्राश्च मे विनिहताः पौत्राश्चैव महाबलाः ।
वयस्या भ्रातरश्चैव किमन्यद्भागधेयतः

putrāśca me vinihatāḥ pautrāścaiva mahābalāḥ |
vayasyā bhrātaraścaiva kimanyadbhāgadheyataḥ

भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नरः ।
यस्तु भाग्यसमायुक्तः स शुभं प्राप्नुयान्नरः

bhāgadheyasamāyukto dhruvamutpadyate naraḥ |
yastu bhāgyasamāyuktaḥ sa śubhaṃ prāpnuyānnaraḥ

अहं वियुक्तस्तैर्भाग्यैः पुत्रैश्चैवेह सञ्जय ।
कथमद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः

ahaṃ viyuktastairbhāgyaiḥ putraiścaiveha sañjaya |
kathamadya bhaviṣyāmi vṛddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ

नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादृते प्रभो ।
सोऽहं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर्ज्ञातिसंक्षये

nānyadatra paraṃ manye vanavāsādṛte prabho |
so'haṃ vanaṃ gamiṣyāmi nirbandhurjñātisaṃkṣaye

न हि मेऽन्यद्भवेच्छ्रेयो वनाभ्युपगमादृते ।
इमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य सञ्जय

na hi me'nyadbhavecchreyo vanābhyupagamādṛte |
imāmavasthāṃ prāptasya lūnapakṣasya sañjaya

दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्च निहतो युधि ।
दुःशासनो विविंशश्च विकर्णश्च महाबलः

duryodhano hato yatra śalyaśca nihato yudhi |
duḥśāsano viviṃśaśca vikarṇaśca mahābalaḥ

कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्येऽहं शब्दमुत्तमम् ।
एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम

kathaṃ hi bhīmasenasya śroṣye'haṃ śabdamuttamam |
ekena samare yena hataṃ putraśataṃ mama

असकृद्वदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च ।
दुःखशोकाभिसन्तप्तो न श्रोष्ये परुषा गिरः

asakṛdvadatastasya duryodhanavadhena ca |
duḥkhaśokābhisantapto na śroṣye paruṣā giraḥ

एवं स शोकसन्तप्तः पार्थिवो हतबान्धवः ।
मुहुर्मुहुर्मुह्यमानः पुत्राधिभिरभिप्लुतः

evaṃ sa śokasantaptaḥ pārthivo hatabāndhavaḥ |
muhurmuhurmuhyamānaḥ putrādhibhirabhiplutaḥ

विलप्य सुचिरं कालं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दीर्घमुष्णं स निःश्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम्

vilapya suciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
dīrghamuṣṇaṃ sa niḥśvasya cintayitvā parābhavam

दुःखेन महता राजन्सन्तप्तो भरतर्षभः ।
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद्यथातथम्

duḥkhena mahatā rājansantapto bharatarṣabhaḥ |
punargāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchadyathātatham

भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा सूतपुत्रं च पातितम् ।
सेनापतिं प्रणेतारं कमकुर्वत मामकाः

bhīṣmadroṇau hatau śrutvā sūtaputraṃ ca pātitam |
senāpatiṃ praṇetāraṃ kamakurvata māmakāḥ

यं यं सेनाप्रणेतारं युधि कुर्वन्ति मामकाः ।
अचिरेणैव कालेन तं तं निघ्नन्ति पाण्डवाः

yaṃ yaṃ senāpraṇetāraṃ yudhi kurvanti māmakāḥ |
acireṇaiva kālena taṃ taṃ nighnanti pāṇḍavāḥ

रणमूर्ध्नि हतो भीष्मः पश्यतां वः किरीटिना ।
एवमेव हतो द्रोणः सर्वेषामेव पश्यताम्

raṇamūrdhni hato bhīṣmaḥ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā |
evameva hato droṇaḥ sarveṣāmeva paśyatām

एवमेव हतः कर्णः सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
सराजकानां सर्वेषां पश्यतां वः किरीटिना

evameva hataḥ karṇaḥ sūtaputraḥ pratāpavān |
sarājakānāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā

पूर्वमेवाहमुक्तो वै विदुरेण महात्मना ।
दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति

pūrvamevāhamukto vai vidureṇa mahātmanā |
duryodhanāparādhena prajeyaṃ vinaśiṣyati

केचिन्न सम्यक्पश्यन्ति मूढाः सम्यगवेक्ष्य च ।
तदिदं मम मूढस्य तथाभूतं वचः स्म तत्

kecinna samyakpaśyanti mūḍhāḥ samyagavekṣya ca |
tadidaṃ mama mūḍhasya tathābhūtaṃ vacaḥ sma tat

यदब्रवीत्स धर्मात्मा विदुरो दीर्घदर्शिवान् ।
तत्तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनाः

yadabravītsa dharmātmā viduro dīrghadarśivān |
tattathā samanuprāptaṃ vacanaṃ satyavādināḥ

दैवोपहतचित्तेन यन्मयाऽनुष्ठितं पुरा ।
अनयस्य फलं तस्य ब्रूहि गावल्गणे पुनः

daivopahatacittena yanmayā'nuṣṭhitaṃ purā |
anayasya phalaṃ tasya brūhi gāvalgaṇe punaḥ

को वा मुखमनीकानामासीत्कर्णो निपातिते ।
अर्जुनं वासुदेवं च को वा प्रत्युद्ययौ रथी

ko vā mukhamanīkānāmāsītkarṇo nipātite |
arjunaṃ vāsudevaṃ ca ko vā pratyudyayau rathī

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं मद्रराजस्य संयुगे ।
वामं च योद्वुकामस्य के वा वीरस्य पृष्ठतः

ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ madrarājasya saṃyuge |
vāmaṃ ca yodvukāmasya ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ

कथं च वः समेतानां मद्रराजो महारथः ।
निहतः पाण्डवैः सङ्ख्ये पुत्रो वा मम सञ्जय

kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ madrarājo mahārathaḥ |
nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṅkhye putro vā mama sañjaya

ब्रूहि सर्वं यथातत्त्वं भरतानां महाक्षयम् ।
यथा च निहतः सङ्ख्ये पुत्रो दुर्योधनो मम

brūhi sarvaṃ yathātattvaṃ bharatānāṃ mahākṣayam |
yathā ca nihataḥ saṅkhye putro duryodhano mama

पाञ्चालाश्च यथा सर्वे निहताः सपदानुगाः ।
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः

pāñcālāśca yathā sarve nihatāḥ sapadānugāḥ |
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadyāḥ pañca cātmajāḥ

पाण्डवाश्च यथा मुक्तास्तथोभौ माधवौ युधि ।
कृपश्च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मजः

pāṇḍavāśca yathā muktāstathobhau mādhavau yudhi |
kṛpaśca kṛtavarmā ca bhāradvājasya cātmajaḥ

यद्यथा यादृशं चैव युद्धं वृत्तं च साम्प्रतम् ।
अखिलं श्रोतुमिच्छामि कुशलो ह्यसि सञ्जय

yadyathā yādṛśaṃ caiva yuddhaṃ vṛttaṃ ca sāmpratam |
akhilaṃ śrotumicchāmi kuśalo hyasi sañjaya

शृणु राजन्नवहितो यथावृत्तो महान्क्षयः ।
कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम्

śṛṇu rājannavahito yathāvṛtto mahānkṣayaḥ |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca samāsādya parasparam

निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना ।
विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत्

nihate sūtaputre tu pāṇḍavena mahātmanā |
vidruteṣu ca sainyeṣu samānīteṣu cāsakṛt

घोरे मनुष्यदेहानामाजौ नरवरक्षये ।
यत्तत्कर्णे हते पार्थः कसिंहनादमथाकरोत्

ghore manuṣyadehānāmājau naravarakṣaye |
yattatkarṇe hate pārthaḥ kasiṃhanādamathākarot

तदा तव सुतान्राजन्प्राविशत्सुमहद्भयम्

tadā tava sutānrājanprāviśatsumahadbhayam

न सन्धातुमनीकानि न चैवाथ पराक्रमे ।
आसीद्बुद्धिर्हते कर्णे तव योधस्य कस्यचित्

na sandhātumanīkāni na caivātha parākrame |
āsīdbuddhirhate karṇe tava yodhasya kasyacit

वणिजो नावि भिन्नायामगाधे विप्लुवा इव ।
अपारे पारमिच्छन्तो हते द्वीपे किरीटिना

vaṇijo nāvi bhinnāyāmagādhe vipluvā iva |
apāre pāramicchanto hate dvīpe kirīṭinā

सूतपुत्रो हते राजन्वित्रस्ताः शरविक्षताः ।
अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव

sūtaputro hate rājanvitrastāḥ śaravikṣatāḥ |
anāthā nāthamicchanto mṛgāḥ siṃhārditā iva

भग्नशृङ्गा इव वृषा शीर्णदंष्ट्रा इवोरगाः ।
प्रत्युपायाम सायाह्ने निर्जिताः सव्यसाचिना

bhagnaśṛṅgā iva vṛṣā śīrṇadaṃṣṭrā ivoragāḥ |
pratyupāyāma sāyāhne nirjitāḥ savyasācinā

हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ता निशितैः शरैः ।
सूतपुत्रे हते राजन्पुत्रास्ते प्राद्रवंस्ततः

hatapravīrā vidhvastā nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ |
sūtaputre hate rājanputrāste prādravaṃstataḥ

विध्वस्तकवचनाः सर्वे कान्दिशीका विचेतसः ।
अन्योन्यमभिनिघ्नन्तो वीक्षमाणा भयाद्दिशः

vidhvastakavacanāḥ sarve kāndiśīkā vicetasaḥ |
anyonyamabhinighnanto vīkṣamāṇā bhayāddiśaḥ

मामेव नूनं बीभत्सुर्मामेव च वृकोदरः ।
अभियातीति मन्वानाः पेतुर्मम्लुश्च भारत

māmeva nūnaṃ bībhatsurmāmeva ca vṛkodaraḥ |
abhiyātīti manvānāḥ peturmamluśca bhārata

अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथाः ।
आरुह्य जवसम्पन्नाः पादातान्प्रजहुर्भयात्

aśvānanye gajānanye rathānanye mahārathāḥ |
āruhya javasampannāḥ pādātānprajahurbhayāt

कुञ्जरैः स्यन्दना भग्नाः सादिनश्च महारथैः ।
पदातिसङ्घाश्चाश्वौघैः पलायद्भिर्भृशं हताः

kuñjaraiḥ syandanā bhagnāḥ sādinaśca mahārathaiḥ |
padātisaṅghāścāśvaughaiḥ palāyadbhirbhṛśaṃ hatāḥ

व्यालतस्करसङ्कीर्णे सार्थहीना यथा वने ।
तथा त्वदीया निहते सूतपुत्रे पदाऽभवन्

vyālataskarasaṅkīrṇe sārthahīnā yathā vane |
tathā tvadīyā nihate sūtaputre padā'bhavan

हतारोहास्तथा नागाश्छिन्नहस्तास्तथाऽपरे ।
सर्वं पार्थमयं लोकमपश्यन्वै भयार्दिताः

hatārohāstathā nāgāśchinnahastāstathā'pare |
sarvaṃ pārthamayaṃ lokamapaśyanvai bhayārditāḥ

तान्प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान्भीमसेनभयार्दितान् ।
दुर्योधनोऽथ स्वं सूतं हाहाकृत्वैवमब्रवीत्

tānprekṣya dravataḥ sarvānbhīmasenabhayārditān |
duryodhano'tha svaṃ sūtaṃ hāhākṛtvaivamabravīt

नातिक्रमिष्यते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम् ।
जघने युध्यमानं मां तूर्णमश्वान्प्रचोदय

nātikramiṣyate pārtho dhanuṣpāṇimavasthitam |
jaghane yudhyamānaṃ māṃ tūrṇamaśvānpracodaya

समरे युध्यमानं हि कौन्तेयो मां धनञ्जयः ।
नोत्सहेताप्यतिक्रान्तुं वेलामिव महार्णवः

samare yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ dhanañjayaḥ |
notsahetāpyatikrāntuṃ velāmiva mahārṇavaḥ

अद्यार्जुनं सगोविन्दं मानिनं च वृकोदरम् ।
निहत्य शिष्टाञ्शत्रूंश्च कर्णस्यानृण्यमाप्नुयाम्

adyārjunaṃ sagovindaṃ māninaṃ ca vṛkodaram |
nihatya śiṣṭāñśatrūṃśca karṇasyānṛṇyamāpnuyām

तच्छ्रुत्वा कुरुराजस्य शूरार्यसदृशं वचः ।
सूतो हेमपरिच्छन्नाञ्शनैरश्वानचोदयत्

tacchrutvā kururājasya śūrāryasadṛśaṃ vacaḥ |
sūto hemaparicchannāñśanairaśvānacodayat

गजाश्वरथहीनास्तु पादाताश्चैव मारिष ।
पञ्चविंशतिसाहस्राः प्राद्रवञ्शनकैरिव

gajāśvarathahīnāstu pādātāścaiva māriṣa |
pañcaviṃśatisāhasrāḥ prādravañśanakairiva

तान्भीमसेनः सङ्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
बलेन चतुरङ्गेण परिक्षिप्याहनच्छरैः

tānbhīmasenaḥ saṅkruddho dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
balena caturaṅgeṇa parikṣipyāhanaccharaiḥ

प्रत्ययुध्यंस्तु ते सर्वे भीमसेनं सपार्षतम् ।
पार्थपार्षतयोश्चान्ये जगृहुस्तत्र नामनी

pratyayudhyaṃstu te sarve bhīmasenaṃ sapārṣatam |
pārthapārṣatayoścānye jagṛhustatra nāmanī

अक्रुध्यत रणे भीमस्तैर्मृधे प्रत्यवस्थितैः ।
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं गदापाणिरयुध्यत

akrudhyata raṇe bhīmastairmṛdhe pratyavasthitaiḥ |
so'vatīrya rathāttūrṇaṃ gadāpāṇirayudhyata

न तान्रथस्थो भूमिष्ठान्धर्मापेक्षी वृकोदरः ।
योधयामास कौन्तेयो भुजवीर्यमुपाश्रितः

na tānrathastho bhūmiṣṭhāndharmāpekṣī vṛkodaraḥ |
yodhayāmāsa kaunteyo bhujavīryamupāśritaḥ

जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
न्यवधीत्तावकान्सर्वान्दण्डपाणिरिवान्तकः

jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām |
nyavadhīttāvakānsarvāndaṇḍapāṇirivāntakaḥ

पदातयो हि संरब्धास्त्यक्तजीवितबान्धवाः ।
भीममभ्यद्रवन्सङ्ख्ये पतङ्गा इव पावकम्

padātayo hi saṃrabdhāstyaktajīvitabāndhavāḥ |
bhīmamabhyadravansaṅkhye pataṅgā iva pāvakam

आसाद्य भीमसेनं ते संरब्धा युद्धदुर्मदाः ।
विनेदुः सहसा दृष्ट्वा भूतग्रामा इवान्तकम्

āsādya bhīmasenaṃ te saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ |
vineduḥ sahasā dṛṣṭvā bhūtagrāmā ivāntakam

श्येनवद्व्यचरद्भीमः खङ्गेन गदया तथा ।
पञ्चविंशतिसाहस्रांस्तावकानां व्यपोथयत्

śyenavadvyacaradbhīmaḥ khaṅgena gadayā tathā |
pañcaviṃśatisāhasrāṃstāvakānāṃ vyapothayat

हत्वा तत्पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः ।
धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य पुनस्तस्थौ महाबलः

hatvā tatpuruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ |
dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya punastasthau mahābalaḥ

धनञ्जयो रथानीकमन्वपद्यत वीर्यवान्

dhanañjayo rathānīkamanvapadyata vīryavān

माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महाबलः ।
जवेनाभ्यपतन्हृष्टा घ्नन्तो दौर्योधनं बलम्

mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiśca mahābalaḥ |
javenābhyapatanhṛṣṭā ghnanto dauryodhanaṃ balam

तस्याश्ववाहान्सुबहूंस्ते निहत्य शितैः शरैः ।
तमन्वधावंस्त्वरितास्तत्र युद्धमवर्तत

tasyāśvavāhānsubahūṃste nihatya śitaiḥ śaraiḥ |
tamanvadhāvaṃstvaritāstatra yuddhamavartata

ततो धनञ्जयो राजन्रथानीकमगाहत ।
विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं व्याक्षिपन्धनुः

tato dhanañjayo rājanrathānīkamagāhata |
viśrutaṃ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṃ vyākṣipandhanuḥ

कृष्णसारथिमायान्तं दृष्ट्वा श्वेतहयं रथम् ।
अर्जुनं चापि योद्वारं त्वदीयाः प्राद्रावन्भयात्

kṛṣṇasārathimāyāntaṃ dṛṣṭvā śvetahayaṃ ratham |
arjunaṃ cāpi yodvāraṃ tvadīyāḥ prādrāvanbhayāt

विप्रहीनरथाश्वाश्च शरैश्च परिवारिताः ।
पञ्चविंशतिसाहस्राः पार्थमार्च्छन्पदातयः

viprahīnarathāśvāśca śaraiśca parivāritāḥ |
pañcaviṃśatisāhasrāḥ pārthamārcchanpadātayaḥ

हत्वा तत्पुरुषानीकं पाञ्चालानां महारथः ।
भीमसेनं पुरस्कृत्य न चिरात्प्रत्यदृश्यत

hatvā tatpuruṣānīkaṃ pāñcālānāṃ mahārathaḥ |
bhīmasenaṃ puraskṛtya na cirātpratyadṛśyata

महाधनुर्धरः श्रीमानमित्रगणमर्दनः ।
पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महायशाः

mahādhanurdharaḥ śrīmānamitragaṇamardanaḥ |
putraḥ pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumno mahāyaśāḥ

पारावतसवर्णाश्वं कोविदारवरध्वजम् ।
धृष्टद्युम्नं रणे दृष्ट्वा त्वदीयाः प्राद्रवन्भयात्

pārāvatasavarṇāśvaṃ kovidāravaradhvajam |
dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe dṛṣṭvā tvadīyāḥ prādravanbhayāt

गान्धारराजं श्रीघ्रास्त्रमनुसृत्य यशस्विनौ ।
अचिरात्प्रत्यदृश्येतां माद्रीपुत्रौ ससात्यकी

gāndhārarājaṃ śrīghrāstramanusṛtya yaśasvinau |
acirātpratyadṛśyetāṃ mādrīputrau sasātyakī

चेकितानः शिखण्डी च द्रौपदेयाश्च मारिष ।
हत्वा त्वदीयं सुमहत्सैन्यं शङ्खानथाधमन्

cekitānaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāśca māriṣa |
hatvā tvadīyaṃ sumahatsainyaṃ śaṅkhānathādhaman

ते सर्वे तावकान्प्रेक्ष्य द्रवतो वै पराङ्मुखान् ।
अभ्यधावन्त निघ्नन्तो वृषाञ्चित्वा वृषा इव

te sarve tāvakānprekṣya dravato vai parāṅmukhān |
abhyadhāvanta nighnanto vṛṣāñcitvā vṛṣā iva

सेनावशेषं तं दृष्ट्वा तव पुत्रस्य पाण्डवः ।
अवस्थितं सव्यसाची चुक्रोध बलवन्नृप

senāvaśeṣaṃ taṃ dṛṣṭvā tava putrasya pāṇḍavaḥ |
avasthitaṃ savyasācī cukrodha balavannṛpa

तत एनं शरै राजन्सहसा समवाकिरत् ।
रजसा चोद्गतेनाथ न स्म किञ्चन दृश्यते

tata enaṃ śarai rājansahasā samavākirat |
rajasā codgatenātha na sma kiñcana dṛśyate

अन्धकारीकृते लोके शरीभूते महीतले ।
दिशः सर्वा महाराज तावकाः प्राद्रवन्भयात्

andhakārīkṛte loke śarībhūte mahītale |
diśaḥ sarvā mahārāja tāvakāḥ prādravanbhayāt

भज्यमानेषु सर्वेषु कुरुराजो विशाम्पते ।
परेषामात्मनश्चैव सैन्ये ते समुपाद्रवत्

bhajyamāneṣu sarveṣu kururājo viśāmpate |
pareṣāmātmanaścaiva sainye te samupādravat

ततो दुर्योधनः सर्वानाजुहावाथ पाण्डवान् ।
युद्धाय भरतश्रेष्ठ देवानिव पुरा बलिः

tato duryodhanaḥ sarvānājuhāvātha pāṇḍavān |
yuddhāya bharataśreṣṭha devāniva purā baliḥ

त एनमभिगर्जन्तं सहिताः समुपाद्रवन् ।
नानाशस्त्रसृजः क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहुः

ta enamabhigarjantaṃ sahitāḥ samupādravan |
nānāśastrasṛjaḥ kruddhā bhartsayanto muhurmuhuḥ

दुर्योधनोऽप्यसम्भ्रान्तस्तानरीन्व्यधमच्छरैः

duryodhano'pyasambhrāntastānarīnvyadhamaccharaiḥ

तत्राद्भुतमपरश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम् ।
यदेनं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरतिवर्तितुम्

tatrādbhutamaparaśyāma tava putrasya pauruṣam |
yadenaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekurativartitum

नातिदूरापयातं च कृतबुद्धि पलायने ।
दुर्योधनः स्वकं सैन्यमपश्यकद्भृशविक्षतम्

nātidūrāpayātaṃ ca kṛtabuddhi palāyane |
duryodhanaḥ svakaṃ sainyamapaśyakadbhṛśavikṣatam

ततोऽवस्थाप्य राजेन्द्र कृतबुद्धिस्तवात्मजः ।
हर्षयन्निव तान्योधांस्ततो वचनमब्रवीत्

tato'vasthāpya rājendra kṛtabuddhistavātmajaḥ |
harṣayanniva tānyodhāṃstato vacanamabravīt

न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु च ।
यत्र यातान्न वो हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः

na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu ca |
yatra yātānna vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ

स्वल्पं चैव बलं तेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ ।
यदि सर्वेऽपि तिष्ठामो ध्रुवं नो विजयो भवेत्

svalpaṃ caiva balaṃ teṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau |
yadi sarve'pi tiṣṭhāmo dhruvaṃ no vijayo bhavet

विप्लयातांस्तु वो भिन्नान्पाण्डवाः कृतकिल्पिषान् ।
अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयोः न समरे वधः

viplayātāṃstu vo bhinnānpāṇḍavāḥ kṛtakilpiṣān |
anusṛtya haniṣyanti śreyoḥ na samare vadhaḥ

सुखः साङ्ग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यताम् ।
मृतो दुःखं न जानीते प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते

sukhaḥ sāṅgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyatām |
mṛto duḥkhaṃ na jānīte pretya cānantyamaśnute

शृण्वन्तु क्षत्रियाः सर्वे यावन्तोऽत्र समागताः ।
द्विषतो भीमसेनस्य वशमेष्यथ विद्रुताः

śṛṇvantu kṣatriyāḥ sarve yāvanto'tra samāgatāḥ |
dviṣato bhīmasenasya vaśameṣyatha vidrutāḥ

पितामहैराचरितं न धर्मं हातुमर्हथ ।
नान्यत्कर्मास्ति पापीयः क्षत्रियस्य पलायनात्

pitāmahairācaritaṃ na dharmaṃ hātumarhatha |
nānyatkarmāsti pāpīyaḥ kṣatriyasya palāyanāt

न युद्वधर्माच्छ्रेयान्हि पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः ।
सुचिरेणार्जिताँलोकान्सद्यो युद्धात्समश्नुते

na yudvadharmācchreyānhi panthāḥ svargasya kauravāḥ |
sucireṇārjitām̐lokānsadyo yuddhātsamaśnute

तस्य तद्वचनं राज्ञः पूजयित्वा महारथाः ।
पुनरेवाभ्यवर्तन्त क्षत्रियाः पाण्डवान्प्रति ।
पराजयममृष्यन्त कृतचित्ताश्च विक्रमे

tasya tadvacanaṃ rājñaḥ pūjayitvā mahārathāḥ |
punarevābhyavartanta kṣatriyāḥ pāṇḍavānprati |
parājayamamṛṣyanta kṛtacittāśca vikrame

ततः प्रववृते युद्धं पुनरेव सुदारुणम् ।
तावकानां परेषां च देवासुररणोपमम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ punareva sudāruṇam |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇopamam

युधिष्ठिरपुरोगांश्च सर्वसैन्येन पाण्डवान् ।
अन्वधावन्महाराज पुत्रो दुर्योधनस्तव ॥]

yudhiṣṭhirapurogāṃśca sarvasainyena pāṇḍavān |
anvadhāvanmahārāja putro duryodhanastava ||]