Chapter 18: Panic after Shalya's fall; Duryodhana rallies the footmen

पातिते युधि दुर्धर्षे मद्रराजे महारथे ।
तावकास्तव पुत्राश्च प्रायशो विमुखाऽभवन्

pātite yudhi durdharṣe madrarāje mahārathe |
tāvakāstava putrāśca prāyaśo vimukhā'bhavan

वणिजो नावि भिन्नायां यथागाधे महार्णवे ।
अपारे पारमिच्छन्तो हते शूरे महात्मनि

vaṇijo nāvi bhinnāyāṃ yathāgādhe mahārṇave |
apāre pāramicchanto hate śūre mahātmani

मद्रराजे महाराज वित्रस्ताः शरविक्षताः ।
अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव

madrarāje mahārāja vitrastāḥ śaravikṣatāḥ |
anāthā nāthamicchanto mṛgāḥ siṃhārditā iva

वृषा यथा भग्नशृङ्गाः शीर्णदन्ता यथा गजाः ।
मध्याह्ने प्रत्यपायाम निर्जिताऽजातशत्रुणा

vṛṣā yathā bhagnaśṛṅgāḥ śīrṇadantā yathā gajāḥ |
madhyāhne pratyapāyāma nirjitā'jātaśatruṇā

न संस्थातुमनीकानि न च राजन्पराक्रमे ।
आसीद्बुद्धिर्हते शल्ये तव योधस्य कस्यचित्

na saṃsthātumanīkāni na ca rājanparākrame |
āsīdbuddhirhate śalye tava yodhasya kasyacit

भीष्मे द्रोणे च निहते सूतपुत्रे च पातिते ।
यद्दुःखं तव योधानां भयं चासीद्विशाम्पते

bhīṣme droṇe ca nihate sūtaputre ca pātite |
yadduḥkhaṃ tava yodhānāṃ bhayaṃ cāsīdviśāmpate

तद्भयं स च नः शोको भूय एवाभ्यवर्तत ।
निराशाश्च जये राजन्हते शल्ये महारथे

tadbhayaṃ sa ca naḥ śoko bhūya evābhyavartata |
nirāśāśca jaye rājanhate śalye mahārathe

हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ताश्च शितैः शरैः ।
मद्रराजे हते राजन्योधास्ते प्राद्रवन्भयात्

hatapravīrā vidhvastā nikṛttāśca śitaiḥ śaraiḥ |
madrarāje hate rājanyodhāste prādravanbhayāt

अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथाः ।
आरुह्य जवसम्पन्ना पादाताः प्राद्रवंस्तथा

aśvānanye gajānanye rathānanye mahārathāḥ |
āruhya javasampannā pādātāḥ prādravaṃstathā

द्विसाहस्राश्च महातङ्गा गिरिरूपाः प्रहारिणः ।
xxप्राद्रवन्हते शल्ये अङ्कुशाङ्गुष्ठनोदिताः

dvisāhasrāśca mahātaṅgā girirūpāḥ prahāriṇaḥ |
xxprādravanhate śalye aṅkuśāṅguṣṭhanoditāḥ

ते रणाद्भरतश्रेष्ठ तावकाः प्राद्रवन्दिशः ।
धावतश्चाप्यपश्याम श्वसमानाञ्शराहतान्

te raṇādbharataśreṣṭha tāvakāḥ prādravandiśaḥ |
dhāvataścāpyapaśyāma śvasamānāñśarāhatān

तान्प्रभग्नान्हतान्दृष्ट्वा हतोत्साहान्पराजितान् ।
अभ्यवर्तन्त पाञ्चालाः पाण्डवाश्च जयैषिणः

tānprabhagnānhatāndṛṣṭvā hatotsāhānparājitān |
abhyavartanta pāñcālāḥ pāṇḍavāśca jayaiṣiṇaḥ

बाणशब्दरवाश्चापि सिंहनादाश्च पुष्कलाः ।
शङ्खशब्दश्च शूराणां दारुणः समपद्यत

bāṇaśabdaravāścāpi siṃhanādāśca puṣkalāḥ |
śaṅkhaśabdaśca śūrāṇāṃ dāruṇaḥ samapadyata

दृष्ट्वा तु कौरवं सैन्यं भयत्रस्तं प्रविद्रुतम् ।
अन्योन्यं समभाषन्त पाञ्चालाः पाण्डवैः सह

dṛṣṭvā tu kauravaṃ sainyaṃ bhayatrastaṃ pravidrutam |
anyonyaṃ samabhāṣanta pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

अद्य राजा सत्यधृतिर्हतामित्रो युधिष्ठिरः ।
अद्य दुर्योधनो हीनो दीप्तया नृपतिश्रिया

adya rājā satyadhṛtirhatāmitro yudhiṣṭhiraḥ |
adya duryodhano hīno dīptayā nṛpatiśriyā

अद्य श्रुत्वा हतं पुत्रं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
निःसंज्ञः पतितो भूमौ किल्बिषं प्रतिपत्स्यते

adya śrutvā hataṃ putraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
niḥsaṃjñaḥ patito bhūmau kilbiṣaṃ pratipatsyate

अद्य जानाति बीभत्सुं समर्थं स्वधन्विनाम् ।
अद्यात्मानं च दुर्मेधा गर्हयिष्यति पापकृत्

adya jānāti bībhatsuṃ samarthaṃ svadhanvinām |
adyātmānaṃ ca durmedhā garhayiṣyati pāpakṛt

अद्य क्षत्तुर्वचः सत्यं स्मरतां ब्रुवतो हितम् ।
अद्यप्रभृति पार्थं च प्रेष्यभूत इवाचरन् ।
विजानातु नृपो दुःखं यत्प्राप्तं पाण्डुनन्दनैः

adya kṣatturvacaḥ satyaṃ smaratāṃ bruvato hitam |
adyaprabhṛti pārthaṃ ca preṣyabhūta ivācaran |
vijānātu nṛpo duḥkhaṃ yatprāptaṃ pāṇḍunandanaiḥ

अद्य कृष्णस्य माहात्म्यं विजानातु महीपतिः ।
अद्यार्जुनधनुर्घोषं घोरं जानातु संयुगे

adya kṛṣṇasya māhātmyaṃ vijānātu mahīpatiḥ |
adyārjunadhanurghoṣaṃ ghoraṃ jānātu saṃyuge

अत्त्राणां च बलं सर्वं बाह्वोश्च बलमाहवे ।
पुत्राणां च वधं घोरं भीमेन श्रोष्यते नृपः

attrāṇāṃ ca balaṃ sarvaṃ bāhvośca balamāhave |
putrāṇāṃ ca vadhaṃ ghoraṃ bhīmena śroṣyate nṛpaḥ

अद्य ज्ञास्यति भीमस्य बलं घोरं महात्मनः ।
हते दुर्योधने युद्धे शक्रेणेव तु शम्बरे

adya jñāsyati bhīmasya balaṃ ghoraṃ mahātmanaḥ |
hate duryodhane yuddhe śakreṇeva tu śambare

यत्कृतं भीमसेनेन दुःशासनवधे तदा ।
कोऽन्यः कर्ताऽस्ति तल्लोके ऋते भीमान्महाबलात् ।

yatkṛtaṃ bhīmasenena duḥśāsanavadhe tadā |
ko'nyaḥ kartā'sti talloke ṛte bhīmānmahābalāt |

अद्य ज्येष्ठस्य जानीतां पाण्डवस्य पराक्रमम् ।
मद्रराजं हतं श्रुत्वा देवैरपि सुदुःसहम्

adya jyeṣṭhasya jānītāṃ pāṇḍavasya parākramam |
madrarājaṃ hataṃ śrutvā devairapi suduḥsaham

अद्य ज्ञास्यति सङ्ग्रामे माद्रीपुत्रौ सुदुःसहौ ।
निहते सौबले वीरे गान्धारेषु च सर्वशः

adya jñāsyati saṅgrāme mādrīputrau suduḥsahau |
nihate saubale vīre gāndhāreṣu ca sarvaśaḥ

xxxx न तेषां स्याद्येषां योद्धा धनञ्जयः ।
xxxxx धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

xxxx na teṣāṃ syādyeṣāṃ yoddhā dhanañjayaḥ |
xxxxx dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

xxxx पञ्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
शिखण्डी च महेष्वासो राजा चैव युधिष्ठिरः

xxxx pañca mādrīputrau ca pāṇḍavau |
śikhaṇḍī ca maheṣvāso rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ

येषां च जगतो नाथो नाथः कृष्णो जनार्दनः ।
कथं तेषां जयो न स्याद्येषां धर्मो व्यपाश्रयः

yeṣāṃ ca jagato nātho nāthaḥ kṛṣṇo janārdanaḥ |
kathaṃ teṣāṃ jayo na syādyeṣāṃ dharmo vyapāśrayaḥ

लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराभवः ।
येषां नाथो हृषीकेशः सर्वलोकविभुर्हरिः

lābhasteṣāṃ jayasteṣāṃ kutasteṣāṃ parābhavaḥ |
yeṣāṃ nātho hṛṣīkeśaḥ sarvalokavibhurhariḥ

भीष्मं द्रोणं च कर्णं च मद्रराजानमेव च ।
तथाऽन्यान्नृपतीन्वीराञ्शतशोऽथ सहस्रशः

bhīṣmaṃ droṇaṃ ca karṇaṃ ca madrarājānameva ca |
tathā'nyānnṛpatīnvīrāñśataśo'tha sahasraśaḥ

कोऽन्यः शक्तो रणे जेतुमृते पार्थाद्युधिष्ठिरात् ।
यस्य नाथो हृषीकेशः सदा सत्ययशोनिधिः

ko'nyaḥ śakto raṇe jetumṛte pārthādyudhiṣṭhirāt |
yasya nātho hṛṣīkeśaḥ sadā satyayaśonidhiḥ

इत्येवं वदमानास्ते हर्षेण महता युताः ।
प्रभग्नांस्तावकान्योधान्संहृष्टाः पृष्ठतोऽन्वयुः

ityevaṃ vadamānāste harṣeṇa mahatā yutāḥ |
prabhagnāṃstāvakānyodhānsaṃhṛṣṭāḥ pṛṣṭhato'nvayuḥ

धनञ्जयो रथानीकमभ्यवर्तत वीर्यवान् ।
माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महारथः

dhanañjayo rathānīkamabhyavartata vīryavān |
mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiśca mahārathaḥ

तान्प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान्भीमसेनभयार्दितान् ।
दुर्योधनस्तदा सूतमब्रवीद्विस्मयन्निव

tānprekṣya dravataḥ sarvānbhīmasenabhayārditān |
duryodhanastadā sūtamabravīdvismayanniva

मामतिक्रमते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम् ।
जघने सर्वसैन्यानां शनैरश्वान्प्रचोदय

māmatikramate pārtho dhanuṣpāṇimavasthitam |
jaghane sarvasainyānāṃ śanairaśvānpracodaya

जघने युध्यमानं हि कौन्तेयो मां न संशयः ।
नोत्सहेदभ्यतिक्रान्तुं वेलामिव महोदधिः

jaghane yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ na saṃśayaḥ |
notsahedabhyatikrāntuṃ velāmiva mahodadhiḥ

पश्य सैन्यं महत्सूत पाण्डवैः समभिद्रुतम् ।
सैन्यरेणुं समुद्भूतं पश्य चैनं समन्ततः

paśya sainyaṃ mahatsūta pāṇḍavaiḥ samabhidrutam |
sainyareṇuṃ samudbhūtaṃ paśya cainaṃ samantataḥ

सिंहनादांश्च समुद्भूतं पश्य चैनं समन्ततः ॥
तस्माद्याहि शनैः सूत जघनं परिपालय

siṃhanādāṃśca samudbhūtaṃ paśya cainaṃ samantataḥ ||
tasmādyāhi śanaiḥ sūta jaghanaṃ paripālaya

मयि स्थिते च समरे निरुद्धेषु च पाण्डुषु ।
पुनरावर्तते तूर्णं मामकं बलमोजसा

mayi sthite ca samare niruddheṣu ca pāṇḍuṣu |
punarāvartate tūrṇaṃ māmakaṃ balamojasā

तच्छ्रुत्वा तव पुत्रस्य शूरस्य सदृशं वचः ।
सारथिर्हेमसञ्छन्नाञ्शरैरश्वानचोदयत्

tacchrutvā tava putrasya śūrasya sadṛśaṃ vacaḥ |
sārathirhemasañchannāñśarairaśvānacodayat

गजाश्वरथिभिर्हीनास्त्यक्तात्मानः पदातयः ।
एकविंशतिसाहस्राः संयुगायावतस्थिरे

gajāśvarathibhirhīnāstyaktātmānaḥ padātayaḥ |
ekaviṃśatisāhasrāḥ saṃyugāyāvatasthire

नानादेशसमुद्भूता नानारञ्जितवाससः ।
अवस्थितास्तदा योधाः प्रार्थयन्तो महद्यशः

nānādeśasamudbhūtā nānārañjitavāsasaḥ |
avasthitāstadā yodhāḥ prārthayanto mahadyaśaḥ

तेषामापततां तत्र संहृष्टानां परस्परम् ।
सम्मर्दः सुमहाञ्चज्ञे घोररूपो भयानकः

teṣāmāpatatāṃ tatra saṃhṛṣṭānāṃ parasparam |
sammardaḥ sumahāñcajñe ghorarūpo bhayānakaḥ

भीमसेनं तदा राजन्धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
बलेन चतुरङ्गेण नानादेश्यानवारयत्

bhīmasenaṃ tadā rājandhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam |
balena caturaṅgeṇa nānādeśyānavārayat

भीममेवाभ्यवर्तन्त रणेऽन्ये तु पदातयः ।
प्रक्ष्वेड्यास्फोट्य संहृष्टा वीरलोकं यियासवः

bhīmamevābhyavartanta raṇe'nye tu padātayaḥ |
prakṣveḍyāsphoṭya saṃhṛṣṭā vīralokaṃ yiyāsavaḥ

आसाद्य भीमसेनं तु संरब्धा युद्धदुर्मदाः ।
धार्तराष्ट्रा विनेदुर्हि नान्यामकथनयन्कथाम् ।
परिवार्य रणे भीमं निजघ्नुस्ते समन्ततः

āsādya bhīmasenaṃ tu saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ |
dhārtarāṣṭrā vinedurhi nānyāmakathanayankathām |
parivārya raṇe bhīmaṃ nijaghnuste samantataḥ

स वध्यमानः समरे पदातिगणसंवृतः ।
न चचाल ततः स्थानान्मैनाक इव पर्वतः

sa vadhyamānaḥ samare padātigaṇasaṃvṛtaḥ |
na cacāla tataḥ sthānānmaināka iva parvataḥ

ते तु क्रुद्धा महाराज पाण्डवस्य महारथम् ।
निग्रहीतुं प्रवृत्ता हि योधांश्चान्यानवारयन्

te tu kruddhā mahārāja pāṇḍavasya mahāratham |
nigrahītuṃ pravṛttā hi yodhāṃścānyānavārayan

अक्रुध्यत रणे भीमस्तैस्तदा पर्यवस्थितैः ।
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं पदातिः समवस्थितः

akrudhyata raṇe bhīmastaistadā paryavasthitaiḥ |
so'vatīrya rathāttūrṇaṃ padātiḥ samavasthitaḥ

जातरूपप्रतिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
अवधीत्तावकान्योधान्दण्डपाणिरिवान्तकः

jātarūpapraticchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām |
avadhīttāvakānyodhāndaṇḍapāṇirivāntakaḥ

रथाश्वविप्रहीणांस्तु तान्भीमो गदया बली ।
एकविंशतिसाहस्रान्पदातीन्समपोथयत्

rathāśvaviprahīṇāṃstu tānbhīmo gadayā balī |
ekaviṃśatisāhasrānpadātīnsamapothayat

हत्वा तत्पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः ।
धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य न चिरात्प्रत्यदृश्यत

hatvā tatpuruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ |
dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya na cirātpratyadṛśyata

पादाता निहता भूमौ शिश्यिरे रुधिरोक्षितः ।
सम्भग्ना इव वातेन कर्णिकाराः सुपुष्पिताः

pādātā nihatā bhūmau śiśyire rudhirokṣitaḥ |
sambhagnā iva vātena karṇikārāḥ supuṣpitāḥ

नानाशस्त्रसमायुक्ता नानाकुण्डलधारिणः ।
नानाजात्या हतास्तत्र नादेशसमागताः

nānāśastrasamāyuktā nānākuṇḍaladhāriṇaḥ |
nānājātyā hatāstatra nādeśasamāgatāḥ

पताकाध्वजसञ्छन्नं पदातीनां महद्बलम् ।
निकृत्तं विबभौ रौद्रं घोररूपं भयावहम्

patākādhvajasañchannaṃ padātīnāṃ mahadbalam |
nikṛttaṃ vibabhau raudraṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham

युधिष्ठिरपुरोगाश्च सहसैन्या महारथाः ।
अभ्यधावन्महात्मानं पुत्रं दुर्योधनं तव

yudhiṣṭhirapurogāśca sahasainyā mahārathāḥ |
abhyadhāvanmahātmānaṃ putraṃ duryodhanaṃ tava

ते सर्वे तावकान्दृष्ट्वा महेष्वासान्पराङ्मुखान् ।
नाभ्यवर्तन्त ते पुत्रं वेलामिव महोर्मयः

te sarve tāvakāndṛṣṭvā maheṣvāsānparāṅmukhān |
nābhyavartanta te putraṃ velāmiva mahormayaḥ

तदद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम् ।
यदेकं सहिताः पार्था न शेकुरतिवर्तितुम्

tadadbhutamapaśyāma tava putrasya pauruṣam |
yadekaṃ sahitāḥ pārthā na śekurativartitum

नातिदूरापयातं तु कृतबुद्वि पलायने ।
दुर्योधनः स्वकं सैन्यमब्रवीद्भृशविक्षतम्

nātidūrāpayātaṃ tu kṛtabudvi palāyane |
duryodhanaḥ svakaṃ sainyamabravīdbhṛśavikṣatam

न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु च ।
यत्र यातान्न वा हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः

na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu ca |
yatra yātānna vā hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ

अल्पं च बलमेतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ ।
यदि सर्वेऽत्र तिष्ठामो ध्रुवं नो विजयो भवेत्

alpaṃ ca balameteṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau |
yadi sarve'tra tiṣṭhāmo dhruvaṃ no vijayo bhavet

विप्रयातांस्तु वो भिन्नान्पाण्डवाः कृतविप्रियाः ।
अनुयाय हनिष्यन्ति श्रेयान्नः समरे वधः

viprayātāṃstu vo bhinnānpāṇḍavāḥ kṛtavipriyāḥ |
anuyāya haniṣyanti śreyānnaḥ samare vadhaḥ

शृण्वन्तु क्षत्रियाः सर्वे यावन्तोऽत्र समागताः ।
यदा शूरं च भीरुं च मारयत्यन्तकः सदा

śṛṇvantu kṣatriyāḥ sarve yāvanto'tra samāgatāḥ |
yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca mārayatyantakaḥ sadā

को नु मूढो न युध्येत पुरुषः क्षत्रियो ध्रुवम् ।
श्रेयान्नो भीमसेनस्य क्रुद्धस्याभिमुखे स्थितः

ko nu mūḍho na yudhyeta puruṣaḥ kṣatriyo dhruvam |
śreyānno bhīmasenasya kruddhasyābhimukhe sthitaḥ

सुखः साङ्ग्रामिको मृत्युर्दुःखो व्याधिजरादिभिः ।
मर्त्येनावश्यमर्तव्यं गृहेष्वपि कदाचन

sukhaḥ sāṅgrāmiko mṛtyurduḥkho vyādhijarādibhiḥ |
martyenāvaśyamartavyaṃ gṛheṣvapi kadācana

युध्यतः क्षत्रधर्मेण मृत्युरेष सनातनः ।
हत्वेह सुखमाप्नोति हतः प्रेत्य महत्फलम्

yudhyataḥ kṣatradharmeṇa mṛtyureṣa sanātanaḥ |
hatveha sukhamāpnoti hataḥ pretya mahatphalam

न युद्धधर्माच्छ्रेयान्वै पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः ।
अचिरेणैव ताँल्लोकान्हतो युद्धे समश्नुते

na yuddhadharmācchreyānvai panthāḥ svargasya kauravāḥ |
acireṇaiva tām̐llokānhato yuddhe samaśnute

श्रुत्वा तद्वचनं तस्य पूजयित्वा च पार्थिवाः ।
पुनरेवाभ्यवर्तन्त पाण्डवानाततायिनः

śrutvā tadvacanaṃ tasya pūjayitvā ca pārthivāḥ |
punarevābhyavartanta pāṇḍavānātatāyinaḥ

तानापतत एवाशु व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
प्रत्युद्ययुस्तदा पार्था जयगृद्धाः प्रमन्यवः

tānāpatata evāśu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ |
pratyudyayustadā pārthā jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ

धनञ्जयो रथेनाजावभ्यवर्तत वीर्यवान् ।
विश्रुतं त्रिषु लोकेषु व्याक्षिपन्गाण्डिवं धनुः

dhanañjayo rathenājāvabhyavartata vīryavān |
viśrutaṃ triṣu lokeṣu vyākṣipangāṇḍivaṃ dhanuḥ

माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महाबलः ।
जवेनाभ्यपतन्हृष्टा यत्ता वै तावकं बलम्

mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiśca mahābalaḥ |
javenābhyapatanhṛṣṭā yattā vai tāvakaṃ balam