Chapter 16: Yudhishthira slays Shalya with a spear

तं भीमसेनश्च शिनेश्च नप्ता
माद्याश्च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ ।
समागतं भीमबलेन राज्ञा
पर्यापुरन्योन्यमथाह्वयन्त

taṃ bhīmasenaśca śineśca naptā
mādyāśca putrau puruṣapravīrau |
samāgataṃ bhīmabalena rājñā
paryāpuranyonyamathāhvayanta

ततस्तु शूराः समरे नरेन्द्र
नरेश्वरं प्राप्य युधां वरिष्ठम् ।
आवार्य चैनं समरे नृवीरा
जघ्नुः शितैः पत्रिभिरुग्रवेगैः

tatastu śūrāḥ samare narendra
nareśvaraṃ prāpya yudhāṃ variṣṭham |
āvārya cainaṃ samare nṛvīrā
jaghnuḥ śitaiḥ patribhirugravegaiḥ

संरक्षितो भीमसेनेन राजा
माद्रीसुताभ्यामथ माधवेन ।
मद्राधिपं पत्रिभिरुग्रवेगैः
स्तनान्तरे धर्मसुतो निजघ्ने

saṃrakṣito bhīmasenena rājā
mādrīsutābhyāmatha mādhavena |
madrādhipaṃ patribhirugravegaiḥ
stanāntare dharmasuto nijaghne

ततो रणे तावकानां रथौघाः
समीक्ष्य मद्राधिपतिं शरार्तम् ।
पर्यावव्रुः प्रवराः सर्वयोधा
दुर्योधनस्यानुमते पुरस्तात्

tato raṇe tāvakānāṃ rathaughāḥ
samīkṣya madrādhipatiṃ śarārtam |
paryāvavruḥ pravarāḥ sarvayodhā
duryodhanasyānumate purastāt

ततो द्रुतं मद्रजनाधिपो रणे
युधिष्ठिरं सप्तभिरभ्यविद्व्यत् ।
तं चापि पार्थौ नवभिः पृषत्कै--
र्विव्याध राजंस्तुमुले महात्मा

tato drutaṃ madrajanādhipo raṇe
yudhiṣṭhiraṃ saptabhirabhyavidvyat |
taṃ cāpi pārthau navabhiḥ pṛṣatkai--
rvivyādha rājaṃstumule mahātmā

आकर्णपूर्णायतसम्प्रयुक्तैः
शरैस्तदा संयति तैलधौतैः ।
अन्योन्यमाच्छादयतां महारथौ
मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरश्च

ākarṇapūrṇāyatasamprayuktaiḥ
śaraistadā saṃyati tailadhautaiḥ |
anyonyamācchādayatāṃ mahārathau
madrādhipaścāpi yudhiṣṭhiraśca

ततस्तु तूर्णं समरे महारथौ
परस्परस्यान्तरमीक्षमाणौ ।
शरैर्भृशं विव्यधतुर्नृपोत्तमौ
महबलौ शत्रुभिरप्रधृष्यौ

tatastu tūrṇaṃ samare mahārathau
parasparasyāntaramīkṣamāṇau |
śarairbhṛśaṃ vivyadhaturnṛpottamau
mahabalau śatrubhirapradhṛṣyau

तयोर्धनुर्ज्यातलनिःस्वनो महा--
न्महेन्द्रवज्राशनितुल्यनिः स्वनः ।
परस्परं बाणगणैर्महात्मनोः
प्रवर्षतोर्मद्रपपाण्डुवीरयोः

tayordhanurjyātalaniḥsvano mahā--
nmahendravajrāśanitulyaniḥ svanaḥ |
parasparaṃ bāṇagaṇairmahātmanoḥ
pravarṣatormadrapapāṇḍuvīrayoḥ

तौ चेरतुर्व्याघ्रशिशुप्रकाशौ
महावनेष्वामिषगृद्विनाविव ।
विषाणिनौ नागवराविवोभौ
ततक्षतुः संयति जातदर्पौ

tau ceraturvyāghraśiśuprakāśau
mahāvaneṣvāmiṣagṛdvināviva |
viṣāṇinau nāgavarāvivobhau
tatakṣatuḥ saṃyati jātadarpau

ततस्तु मद्राधिपतिर्महात्मा
युधिष्ठिरं भीमबलं प्रसह्य ।
विव्याध वीरं हृदयेऽतिवेगं
शरेण सूर्याग्निसमप्रभेण

tatastu madrādhipatirmahātmā
yudhiṣṭhiraṃ bhīmabalaṃ prasahya |
vivyādha vīraṃ hṛdaye'tivegaṃ
śareṇa sūryāgnisamaprabheṇa

ततोऽतिविद्धोऽथ युधिष्ठिरोऽपि
सुसम्प्रयुक्तेन शरेण राजन् ।
जघान मद्राधिपतिं महात्मा
मुदं च लेभे वृषभः कुरूणाम्

tato'tividdho'tha yudhiṣṭhiro'pi
susamprayuktena śareṇa rājan |
jaghāna madrādhipatiṃ mahātmā
mudaṃ ca lebhe vṛṣabhaḥ kurūṇām

ततो मुहूर्तादिव पार्थिवेन्द्रो
लब्ध्वा संज्ञां क्रोधसंरक्तनेत्रः ।
शरेण पार्थं त्वरितो जघान
सहस्रनेत्रप्रतिमप्रभावः

tato muhūrtādiva pārthivendro
labdhvā saṃjñāṃ krodhasaṃraktanetraḥ |
śareṇa pārthaṃ tvarito jaghāna
sahasranetrapratimaprabhāvaḥ

त्वरंस्ततो धर्मसुतो महात्मा
शल्यस्य कोपान्नवभिः पृषत्कैः ।
भित्त्वा ह्युरस्तपनीयं च वर्म
जघान षड्भिस्त्वपरैः पृषत्कैः

tvaraṃstato dharmasuto mahātmā
śalyasya kopānnavabhiḥ pṛṣatkaiḥ |
bhittvā hyurastapanīyaṃ ca varma
jaghāna ṣaḍbhistvaparaiḥ pṛṣatkaiḥ

ततस्तु मद्राधिपतिः प्रकृष्टं
धनुर्विकृष्य व्यसृजत्पृषत्कान् ।
द्वाभ्यां शराभ्यां च तथैव राज्ञ--
श्चिच्छेद चापं कुरुपुङ्गवस्य

tatastu madrādhipatiḥ prakṛṣṭaṃ
dhanurvikṛṣya vyasṛjatpṛṣatkān |
dvābhyāṃ śarābhyāṃ ca tathaiva rājña--
ściccheda cāpaṃ kurupuṅgavasya

नवं ततोऽन्यत्समरे प्रगृह्य
राजा धनुर्धोरतरं महात्मा ।
शल्यं तु विव्याध शरैः समन्ता--
द्यथा महेन्द्रो नमुचिं शिताग्रैः

navaṃ tato'nyatsamare pragṛhya
rājā dhanurdhorataraṃ mahātmā |
śalyaṃ tu vivyādha śaraiḥ samantā--
dyathā mahendro namuciṃ śitāgraiḥ

ततस्तु शल्यो नवभिः पृषत्कै--
र्भीमस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य ।
निकृत्य रौक्मे पटुवर्मणी तयो--
र्विदास्यामास भुजौ महात्मा

tatastu śalyo navabhiḥ pṛṣatkai--
rbhīmasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |
nikṛtya raukme paṭuvarmaṇī tayo--
rvidāsyāmāsa bhujau mahātmā

ततोऽपरेण ज्वलनार्कतेजसा
क्षुरेण राज्ञो धनुरुन्ममाथ ।
कृपश्च तस्यैव जघान सूतं
षड्भिः शरैः सोऽभिमुखः पपात

tato'pareṇa jvalanārkatejasā
kṣureṇa rājño dhanurunmamātha |
kṛpaśca tasyaiva jaghāna sūtaṃ
ṣaḍbhiḥ śaraiḥ so'bhimukhaḥ papāta

मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरस्य
शरैश्चतुर्भिर्निजघान वाहान् ।
वाहांश्च हत्वा व्यकरोन्महात्मा
योधक्षयं धर्मसुतस्य राज्ञः

madrādhipaścāpi yudhiṣṭhirasya
śaraiścaturbhirnijaghāna vāhān |
vāhāṃśca hatvā vyakaronmahātmā
yodhakṣayaṃ dharmasutasya rājñaḥ

यदद्भुतं कर्म न शक्यमन्यैः
सुदुःसहं तत्कृतवन्तमेकम् ।
शल्यो नरेन्द्रः सविषण्णभावा--
द्विचिन्तयामास मृदङ्गकेतुः

yadadbhutaṃ karma na śakyamanyaiḥ
suduḥsahaṃ tatkṛtavantamekam |
śalyo narendraḥ saviṣaṇṇabhāvā--
dvicintayāmāsa mṛdaṅgaketuḥ

किमेतदिन्द्रावरजस्य वाक्यं
मोघं भवत्यद्य विधेर्बलेन ।
जहीति शल्यं ह्यवदत्तदाऽऽजौ
न लोकनाथस्य वचोऽन्यथा स्यात्

kimetadindrāvarajasya vākyaṃ
moghaṃ bhavatyadya vidherbalena |
jahīti śalyaṃ hyavadattadā''jau
na lokanāthasya vaco'nyathā syāt

तथा कृते राजनि भीमसेनो
मद्राधिपस्याथ ततो महात्मा ।
छित्त्वा धनुर्वेगवता शरेण
द्वाभ्यामविध्यत्सुभृशं नरेन्द्रम्

tathā kṛte rājani bhīmaseno
madrādhipasyātha tato mahātmā |
chittvā dhanurvegavatā śareṇa
dvābhyāmavidhyatsubhṛśaṃ narendram

तथापरेणास्य जहार यन्तुः
कायाच्छिरः संहननीयमध्यात् ।
जघान चाश्वांश्चतुरः सुशीघ्रं
तथा भृशं कुपितो भीमसेनः

tathāpareṇāsya jahāra yantuḥ
kāyācchiraḥ saṃhananīyamadhyāt |
jaghāna cāśvāṃścaturaḥ suśīghraṃ
tathā bhṛśaṃ kupito bhīmasenaḥ

तमग्रणीः सर्वधनुर्धराणा--
मेकं चरन्तं समरेऽतिवेगम् ।
भीमः शतेन व्यकिरच्छराणां
माद्रीपुत्रः सहदेवस्तथैव

tamagraṇīḥ sarvadhanurdharāṇā--
mekaṃ carantaṃ samare'tivegam |
bhīmaḥ śatena vyakiraccharāṇāṃ
mādrīputraḥ sahadevastathaiva

तैः सायकैर्मोहितं वीक्ष्य शल्यं
भीमः शरैरस्य चकर्त वर्म ।
स भीमसेनेन निकृत्तवर्मा
मद्राधिपश्चर्म सहस्रतारम्

taiḥ sāyakairmohitaṃ vīkṣya śalyaṃ
bhīmaḥ śarairasya cakarta varma |
sa bhīmasenena nikṛttavarmā
madrādhipaścarma sahasratāram

प्रगृह्य खङ्गं च रथान्महात्मा
प्रस्कन्द्य कुन्तीसुतमभ्यधावत् ।
छित्त्वा रथेषां नकुलस्य सोऽथ
युधिष्ठिरं भीमबलोऽभ्यधावत्

pragṛhya khaṅgaṃ ca rathānmahātmā
praskandya kuntīsutamabhyadhāvat |
chittvā ratheṣāṃ nakulasya so'tha
yudhiṣṭhiraṃ bhīmabalo'bhyadhāvat

तं चापि राजानमथोत्पतन्तं
क्रुद्धं यथैवान्तकमापतन्तम् ।
धृष्टद्युम्नो द्रौपदेयाः शिखण्डी
शिनेश्च नप्ता सहसा परीयुः

taṃ cāpi rājānamathotpatantaṃ
kruddhaṃ yathaivāntakamāpatantam |
dhṛṣṭadyumno draupadeyāḥ śikhaṇḍī
śineśca naptā sahasā parīyuḥ

अथास्य चर्माप्रतिमं न्यकृन्त--
द्भीमो महात्मा नवभिः पृषत्कैः ।
खङ्गं च भल्लैर्निचकर्त मुष्टौ
नदन्प्रहृष्टस्तव सैन्यमध्ये

athāsya carmāpratimaṃ nyakṛnta--
dbhīmo mahātmā navabhiḥ pṛṣatkaiḥ |
khaṅgaṃ ca bhallairnicakarta muṣṭau
nadanprahṛṣṭastava sainyamadhye

तत्कर्म भीमस्य समीक्ष्य हृष्टा--
स्ते पाण्डवानां प्रवरा रथौघाः ।
नादं च चक्रुर्भृशमुत्स्मयन्तः
शङ्खांश्च दध्मुः शशिसन्निकाशान्

tatkarma bhīmasya samīkṣya hṛṣṭā--
ste pāṇḍavānāṃ pravarā rathaughāḥ |
nādaṃ ca cakrurbhṛśamutsmayantaḥ
śaṅkhāṃśca dadhmuḥ śaśisannikāśān

तेनाथ शब्देन विभीषणेन
तथाऽभितप्तं बलमप्रधृष्यम् ।
स्वेदाभिभूतं रुधिरोक्षिताङ्गं
विसञ्ज्ञकल्पं च तदा विषण्णम्

tenātha śabdena vibhīṣaṇena
tathā'bhitaptaṃ balamapradhṛṣyam |
svedābhibhūtaṃ rudhirokṣitāṅgaṃ
visañjñakalpaṃ ca tadā viṣaṇṇam

स मद्रराजः सहसा विकीर्णो
भीमाग्रगैः पाण्डवयोधमुख्यैः ।
युधिष्ठिरस्याभिमुखं जवेन
सिंहो यथा मृगहेतोः प्रयातः

sa madrarājaḥ sahasā vikīrṇo
bhīmāgragaiḥ pāṇḍavayodhamukhyaiḥ |
yudhiṣṭhirasyābhimukhaṃ javena
siṃho yathā mṛgahetoḥ prayātaḥ

स धर्मराजो निहताश्वसूतः
क्रोधेन दीप्तो ज्वलनप्रकाशः ।
दृष्ट्वा च मद्राधिपतिं स्म तूर्णं
समभ्यधावत्तमरिं बलेन

sa dharmarājo nihatāśvasūtaḥ
krodhena dīpto jvalanaprakāśaḥ |
dṛṣṭvā ca madrādhipatiṃ sma tūrṇaṃ
samabhyadhāvattamariṃ balena

गोविन्दवाक्यं त्वरितं विचिन्त्य
दध्रे मतिं शल्यविनाशनाय ।
स धर्मराजो निहताश्वसूतो
रथे तिष्ठञ्शक्तिमथान्वकर्षत्

govindavākyaṃ tvaritaṃ vicintya
dadhre matiṃ śalyavināśanāya |
sa dharmarājo nihatāśvasūto
rathe tiṣṭhañśaktimathānvakarṣat

तच्चxx शल्यस्य निशाम्य कर्म
तमात्मनो भागमथावशिष्टम् ।
कृत्वा मनः शल्यवधे महात्मा
यथोक्तमिन्द्रावरजस्य चक्रे

taccaxx śalyasya niśāmya karma
tamātmano bhāgamathāvaśiṣṭam |
kṛtvā manaḥ śalyavadhe mahātmā
yathoktamindrāvarajasya cakre

स धर्मराजो मणिहेमदण्डां
जग्राह शक्तिं कनकप्रकाशाम् ।
नेत्रे च दीप्ते सहसा विवृत्य
मद्राधिपं क्रुद्धमना निरैक्षत्

sa dharmarājo maṇihemadaṇḍāṃ
jagrāha śaktiṃ kanakaprakāśām |
netre ca dīpte sahasā vivṛtya
madrādhipaṃ kruddhamanā niraikṣat

निरीक्षितो धर्मसुतेन राज्ञा
षूतात्मना निर्हृतकल्मषेण ।
आसीन्न यद्भस्मसान्मद्रराज--
स्तदद्भुतं मे प्रतिभाति राजन्

nirīkṣito dharmasutena rājñā
ṣūtātmanā nirhṛtakalmaṣeṇa |
āsīnna yadbhasmasānmadrarāja--
stadadbhutaṃ me pratibhāti rājan

ततस्तु शक्तिं रचिरोग्रदण्डां
मणिप्रवेकोज्ज्वलितां प्रदीप्ताम् ।
चिक्षेप वेगात्सुभृशं महात्मा
मद्राधिपाय प्रवरः कुरूणाम्

tatastu śaktiṃ racirogradaṇḍāṃ
maṇipravekojjvalitāṃ pradīptām |
cikṣepa vegātsubhṛśaṃ mahātmā
madrādhipāya pravaraḥ kurūṇām

दीप्तामथैनां प्रहितां बलेन
सविस्फुलिङ्गां सहसापतन्तीम् ।
प्रैक्षन्त सर्वे कुरवः समेता
दिवो युगान्ते महतीमिवोल्काम्

dīptāmathaināṃ prahitāṃ balena
savisphuliṅgāṃ sahasāpatantīm |
praikṣanta sarve kuravaḥ sametā
divo yugānte mahatīmivolkām

तां कालरात्रीमिव पाशहस्तां
यमस्य धात्रीमिव चोग्ररूपाम् ।
स ब्रह्मदण्डप्रतिमाममोधां
ससर्ज यत्तो युधि धर्मराजः

tāṃ kālarātrīmiva pāśahastāṃ
yamasya dhātrīmiva cograrūpām |
sa brahmadaṇḍapratimāmamodhāṃ
sasarja yatto yudhi dharmarājaḥ

गन्धस्रगग्र्यासनपानभोजनै--
रभ्यर्चितां पाण्डुसुतैः प्रयत्नात् ।
सांवर्तकाग्निप्रतिमां ज्वलन्तीं
कृत्यामथर्वाङ्गिरसीमिवोग्राम्

gandhasragagryāsanapānabhojanai--
rabhyarcitāṃ pāṇḍusutaiḥ prayatnāt |
sāṃvartakāgnipratimāṃ jvalantīṃ
kṛtyāmatharvāṅgirasīmivogrām

ईशानहेतोः प्रतिनिर्मितां तां
त्वष्ट्रा रिपूणामसुदेहभक्ष्याम् ।
भूम्यन्तरिक्षद्युजलाश्रयाणि
प्रसह्य भूतानि निहन्तुमीशाम्

īśānahetoḥ pratinirmitāṃ tāṃ
tvaṣṭrā ripūṇāmasudehabhakṣyām |
bhūmyantarikṣadyujalāśrayāṇi
prasahya bhūtāni nihantumīśām

घण्‍टापताकां मणिवज्रभूषां
वैदूर्यचित्रां तपनीयदण्डाम् ।
त्वष्ट्रा प्रयत्नान्नियमेन क्लृप्तां
ब्रह्मद्विषामन्तकरीममाघाम्

ghaṇ‍ṭāpatākāṃ maṇivajrabhūṣāṃ
vaidūryacitrāṃ tapanīyadaṇḍām |
tvaṣṭrā prayatnānniyamena klṛptāṃ
brahmadviṣāmantakarīmamāghām

बलप्रयत्नादनिरोधवेगां
मन्त्रैश्च घोरैरपि पूरयित्वा ।
ससर्ज मार्गेण च तां खगानां
वधाय मद्राधिपतेस्तदानीम्

balaprayatnādanirodhavegāṃ
mantraiśca ghorairapi pūrayitvā |
sasarja mārgeṇa ca tāṃ khagānāṃ
vadhāya madrādhipatestadānīm

हतो ह्यसावित्यभिगर्जमानो
रुद्रोऽन्धकायान्तकरं यथेषुम् ।
प्रसार्य बाहुं सुदृढं सुपाणिं
क्रोधेन नृत्यन्निव धर्मराजः

hato hyasāvityabhigarjamāno
rudro'ndhakāyāntakaraṃ yatheṣum |
prasārya bāhuṃ sudṛḍhaṃ supāṇiṃ
krodhena nṛtyanniva dharmarājaḥ

स्फुरत्प्रभामण्डलिनोंशुजालै--
र्धर्मात्मनो मद्रविनाशकाले ।
पुरत्रयप्रोत्सरणे पुरस्ता--
न्माहेश्वरं रूपमभूत्तदानीम्

sphuratprabhāmaṇḍalinoṃśujālai--
rdharmātmano madravināśakāle |
puratrayaprotsaraṇe purastā--
nmāheśvaraṃ rūpamabhūttadānīm

आवर्तनाकुञ्चितबाहुदण्डः
सन्ध्याविहारी तनुवृत्तमध्यः ।
विशालवक्षा भगवान्हरो यथा
सुदुर्निरीक्ष्योऽभवदर्जुनाग्रजः

āvartanākuñcitabāhudaṇḍaḥ
sandhyāvihārī tanuvṛttamadhyaḥ |
viśālavakṣā bhagavānharo yathā
sudurnirīkṣyo'bhavadarjunāgrajaḥ

तां सर्वशक्त्या प्रहितां सुशक्तिं
युधिष्ठिरेणाप्रतिवार्यवीर्याम् ।
प्रतिग्रहायाभिननन्द शल्यः
सम्यग्घुतामग्निरिवाज्यधाराम्

tāṃ sarvaśaktyā prahitāṃ suśaktiṃ
yudhiṣṭhireṇāprativāryavīryām |
pratigrahāyābhinananda śalyaḥ
samyagghutāmagnirivājyadhārām

सा तस्य वर्माभिविदार्य शुभ्र--
मुरो विशालं च तथैव भित्त्वा ।
विवेश गां तोयमिवाप्रसक्ता
यशो विशालं नृपतेर्हरन्ती

sā tasya varmābhividārya śubhra--
muro viśālaṃ ca tathaiva bhittvā |
viveśa gāṃ toyamivāprasaktā
yaśo viśālaṃ nṛpaterharantī

नासाक्षिकर्णास्यविनिः सृतेन
प्रस्यन्दता च व्रणसम्भवेन ।
संसिक्तगात्रो रुधिरेण सोऽभू--
त्क्रौञ्चो यथा स्कन्दहतो महाद्रिः

nāsākṣikarṇāsyaviniḥ sṛtena
prasyandatā ca vraṇasambhavena |
saṃsiktagātro rudhireṇa so'bhū--
tkrauñco yathā skandahato mahādriḥ

प्रसार्य बाहू च रथाद्गतो गां
सञ्छिन्नवर्मा कुरुनन्दनेन ।
महेन्द्रवाहप्रतिमो महात्मा
वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य

prasārya bāhū ca rathādgato gāṃ
sañchinnavarmā kurunandanena |
mahendravāhapratimo mahātmā
vajrāhataṃ śṛṅgamivācalasya

ततो निपतितः सोऽभूदिन्द्रध्वज इवोच्छ्रितः ।
बाहू प्रसार्याभिमुखो धर्मराजस्य मद्रराट् ।
स तथा भिन्नसर्वाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः

tato nipatitaḥ so'bhūdindradhvaja ivocchritaḥ |
bāhū prasāryābhimukho dharmarājasya madrarāṭ |
sa tathā bhinnasarvāṅgo rudhireṇa samukṣitaḥ

प्रत्युद्गत इव प्रेम्णा भूम्या स नरपुङ्गवः ।
प्रियया कान्तया कान्तः पतमान इवोरसि

pratyudgata iva premṇā bhūmyā sa narapuṅgavaḥ |
priyayā kāntayā kāntaḥ patamāna ivorasi

चिरं भुक्त्वा वसुमतीं प्रियां कान्तामिव प्रभुः ।
सर्वैरङ्गैः समाश्लिष्य प्रसुप्त इव चाभवत्

ciraṃ bhuktvā vasumatīṃ priyāṃ kāntāmiva prabhuḥ |
sarvairaṅgaiḥ samāśliṣya prasupta iva cābhavat

धर्म्ये धर्मात्मना युद्वे निहतो धर्मसूनुना ।
सम्यक्स्फीत इवोत्सृष्टः प्रशान्तोऽग्निरिवाध्वरे

dharmye dharmātmanā yudve nihato dharmasūnunā |
samyaksphīta ivotsṛṣṭaḥ praśānto'gnirivādhvare

शक्त्या विभिन्नहृदयं विप्रविद्धायुधध्वजम् ।
संशान्तमपि मद्रेशं लक्ष्मीर्नैव विमुञ्चति

śaktyā vibhinnahṛdayaṃ vipraviddhāyudhadhvajam |
saṃśāntamapi madreśaṃ lakṣmīrnaiva vimuñcati

ततो युधिष्ठिरश्चापमादायेन्द्रधनुष्प्रभम् ।
व्यधमद्द्विषतः सङ्ख्ये खगराडिव पन्नगान् ।
देहान्सुनिशितैर्भल्लै रिपूणां नाशयन्क्षणात्

tato yudhiṣṭhiraścāpamādāyendradhanuṣprabham |
vyadhamaddviṣataḥ saṅkhye khagarāḍiva pannagān |
dehānsuniśitairbhallai ripūṇāṃ nāśayankṣaṇāt

ततः पार्थस्य बाणौघैरावृताः सैनिकास्तव ।
निमीलिताक्षाः क्षिण्वन्ति भृशमन्योन्यकर्शिताः ।
क्षरन्तो रुधिरं देहैर्विशस्त्रायुधजीविताः

tataḥ pārthasya bāṇaughairāvṛtāḥ sainikāstava |
nimīlitākṣāḥ kṣiṇvanti bhṛśamanyonyakarśitāḥ |
kṣaranto rudhiraṃ dehairviśastrāyudhajīvitāḥ

ततः शल्ये निपतिते मद्रराजानुजो युवा ।
भ्रातुस्तुल्यो गुणैः सर्वै रथी पाण्डवमभ्ययात्

tataḥ śalye nipatite madrarājānujo yuvā |
bhrātustulyo guṇaiḥ sarvai rathī pāṇḍavamabhyayāt

विव्याध च नरश्रेष्ठो नाराचैर्बहुभिस्त्वरन् ।
हतस्यापचितिं भ्रातुश्चिकीषुर्युद्धदुर्मदः

vivyādha ca naraśreṣṭho nārācairbahubhistvaran |
hatasyāpacitiṃ bhrātuścikīṣuryuddhadurmadaḥ

तं विव्याधाशुगैः ष़ड्‌भिर्धर्मराजस्त्वरन्निव ।
कार्मुकं चास्य चिच्छेद क्षुराभ्यां ध्वजमेव च

taṃ vivyādhāśugaiḥ ṣa़ḍ‌bhirdharmarājastvaranniva |
kārmukaṃ cāsya ciccheda kṣurābhyāṃ dhvajameva ca

ततोऽस्य दीप्यमानेन सुदृढेन शितेन च ।
प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरच्छिरः

tato'sya dīpyamānena sudṛḍhena śitena ca |
pramukhe vartamānasya bhallenāpāharacchiraḥ

सकुण्डलं तद्ददृशे पतमानं शिरो रथात् ।
पुण्यक्षयमनुप्राप्य पतन्स्वर्गादिव च्युतः

sakuṇḍalaṃ taddadṛśe patamānaṃ śiro rathāt |
puṇyakṣayamanuprāpya patansvargādiva cyutaḥ

तस्यापकृत्तशीर्षं तु शरीरं पतितं रथात् ।
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं दृष्ट्वा सैन्यमभज्यत

tasyāpakṛttaśīrṣaṃ tu śarīraṃ patitaṃ rathāt |
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ dṛṣṭvā sainyamabhajyata

विचित्रकवचे तस्मिन्हते मद्रनृपानुजे ।
हाहाकारं प्रकुर्वाणाः कुरवोऽभिप्रदुद्रुवुः

vicitrakavace tasminhate madranṛpānuje |
hāhākāraṃ prakurvāṇāḥ kuravo'bhipradudruvuḥ

शल्यानुजं हतं दृष्ट्वा तावकास्त्यक्तजीविताः ।
वित्रेसुः पाण्डवभयात्प्रविध्वस्तास्तदा भृशम्

śalyānujaṃ hataṃ dṛṣṭvā tāvakāstyaktajīvitāḥ |
vitresuḥ pāṇḍavabhayātpravidhvastāstadā bhṛśam

तांस्तथा भज्यमानांस्तु कौरवान्भरतर्षभ ।
शिनेर्नप्ताऽकिरन्बाणैरभ्यवर्तत सात्यकिः

tāṃstathā bhajyamānāṃstu kauravānbharatarṣabha |
śinernaptā'kiranbāṇairabhyavartata sātyakiḥ

तमायान्तं महेष्वासं दुष्प्रसह्यं दुरासदम् ।
हार्दिक्यस्त्वरितो राजन्प्रत्यगृह्णादभीतवत्

tamāyāntaṃ maheṣvāsaṃ duṣprasahyaṃ durāsadam |
hārdikyastvarito rājanpratyagṛhṇādabhītavat

तौ समेतौ महात्मानौ वार्ष्णेयौ वरवाजिनौ ।
हार्दिक्यः सात्यकिश्चैव सिंहाविव बलोत्कटौ

tau sametau mahātmānau vārṣṇeyau varavājinau |
hārdikyaḥ sātyakiścaiva siṃhāviva balotkaṭau

इषुभिर्विमलाभासैश्छादयन्तौ परस्परम् ।
अर्चिर्भिरिव सूर्यस्य दिवाकरसमप्रभौ

iṣubhirvimalābhāsaiśchādayantau parasparam |
arcirbhiriva sūryasya divākarasamaprabhau

चापमार्गबलोद्वूतान्मार्गणान्वृष्णिसिंहयोः ।
आकाशगानपश्याम पतङ्गानिव शीघ्रगान्

cāpamārgabalodvūtānmārgaṇānvṛṣṇisiṃhayoḥ |
ākāśagānapaśyāma pataṅgāniva śīghragān

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्चास्य त्रिभिः शरैः ।
चापमेकेन चिच्छेद हार्दिक्यो नतपर्वणा

sātyakiṃ daśabhirviddhvā hayāṃścāsya tribhiḥ śaraiḥ |
cāpamekena ciccheda hārdikyo nataparvaṇā

तन्निकृत्तं धनुःश्रेष्ठमपास्य शिनिपुङ्गवः ।
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्जलदनिःस्वनम्

tannikṛttaṃ dhanuḥśreṣṭhamapāsya śinipuṅgavaḥ |
anyadādatta vegena dhanurjaladaniḥsvanam

तदादाय धनुःश्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम् ।
हार्दिक्यं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे

tadādāya dhanuḥśreṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sarvadhanvinām |
hārdikyaṃ daśabhirbāṇaiḥ pratyavidhyatstanāntare

ततो युगं रथेषां च च्छित्त्वा भल्लैः सुसंयतैः ।
अश्वांस्तस्यावधीत्तूर्णमुभौ च पार्ष्णिसारथी

tato yugaṃ ratheṣāṃ ca cchittvā bhallaiḥ susaṃyataiḥ |
aśvāṃstasyāvadhīttūrṇamubhau ca pārṣṇisārathī

हार्दिक्यं विरथं दृष्ट्वा कृपः शारद्वतः प्रभो ।
अपोवाह ततः क्षिप्रं रथमारोप्य वीर्यवान्

hārdikyaṃ virathaṃ dṛṣṭvā kṛpaḥ śāradvataḥ prabho |
apovāha tataḥ kṣipraṃ rathamāropya vīryavān

मद्रराजे हते राजन्विरथे कृतवर्मणि ।
दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम्

madrarāje hate rājanvirathe kṛtavarmaṇi |
duryodhanabalaṃ sarvaṃ punarāsītparāṅmukham

स्व परे नान्वबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृते ।
बलं तु हतभूयिष्ठं त्रस्तमासीत्पराङ्मुखम्

sva pare nānvabudhyanta sainyena rajasā vṛte |
balaṃ tu hatabhūyiṣṭhaṃ trastamāsītparāṅmukham

ततो मुहूर्तात्तेऽपश्यन्रजो भौमं समुत्थितम् ।
विविधैः शोणितस्रावैः प्रशान्तं पुरुषर्षभ

tato muhūrtātte'paśyanrajo bhaumaṃ samutthitam |
vividhaiḥ śoṇitasrāvaiḥ praśāntaṃ puruṣarṣabha

ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वबलमन्तिकात् ।
जवेनापततः पार्थानेकः सर्वानवारयत्

tato duryodhano dṛṣṭvā bhagnaṃ svabalamantikāt |
javenāpatataḥ pārthānekaḥ sarvānavārayat

पाण्डवान्सरथान्दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
आनर्त्तं च दुराधर्षं शितैर्बाणैरवारयत्

pāṇḍavānsarathāndṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam |
ānarttaṃ ca durādharṣaṃ śitairbāṇairavārayat

तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवागतम् ।
अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्योऽपि न्यवर्तत

taṃ pare nābhyavartanta martyā mṛtyumivāgatam |
athānyaṃ rathamāsthāya hārdikyo'pi nyavartata

ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः ।
चतुर्भिर्निजघानाश्वान्पत्रिभिः कृतवर्मणः ।
विव्याध गौतमं चापि ष़ड्‌भिर्भल्लैः सुतेजनैः

tato yudhiṣṭhiro rājā tvaramāṇo mahārathaḥ |
caturbhirnijaghānāśvānpatribhiḥ kṛtavarmaṇaḥ |
vivyādha gautamaṃ cāpi ṣa़ḍ‌bhirbhallaiḥ sutejanaiḥ

अश्वत्थामाः ततो राज्ञा हताश्वं विरथीकृतम् ।
तमपोवाह हार्दिक्यं स्वरथेन युधिष्ठिरात्

aśvatthāmāḥ tato rājñā hatāśvaṃ virathīkṛtam |
tamapovāha hārdikyaṃ svarathena yudhiṣṭhirāt

ततः शारद्वतः षड्भिः प्रत्यविध्यद्युधिष्ठिरम् ।
विव्याध चाश्वान्निशितैस्तस्याष्टाभिः शिलीमुखैः

tataḥ śāradvataḥ ṣaḍbhiḥ pratyavidhyadyudhiṣṭhiram |
vivyādha cāśvānniśitaistasyāṣṭābhiḥ śilīmukhaiḥ

एवमेतन्महाराज युद्धशेषमवर्तत ।
तव दुर्मन्त्रिते राजन्सहपुत्रस्य भारत

evametanmahārāja yuddhaśeṣamavartata |
tava durmantrite rājansahaputrasya bhārata

तस्मिन्महेष्वासधरे विशस्ते
सङ्ग्राममध्ये कुरुपुङ्गवेन ।
पार्थाः समेताः परमप्रहृष्टाः
शङ्खान्प्रदध्मुर्हतमीक्ष्य शल्यम्

tasminmaheṣvāsadhare viśaste
saṅgrāmamadhye kurupuṅgavena |
pārthāḥ sametāḥ paramaprahṛṣṭāḥ
śaṅkhānpradadhmurhatamīkṣya śalyam

युधिष्ठिरं च प्रशशंसुराजौ
पुरा सुरा वृत्रवधे यथेन्द्रम् ।
चक्रुश्च नानाविधवाद्यशब्दा--
न्निनादयन्तो वसुधां समन्तात्

yudhiṣṭhiraṃ ca praśaśaṃsurājau
purā surā vṛtravadhe yathendram |
cakruśca nānāvidhavādyaśabdā--
nninādayanto vasudhāṃ samantāt