Chapter 9: Duryodhana hears the news and dies

ते हत्वा सर्वपाञ्चालान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः ।
आगच्छन्सहितास्तत्र यत्र दुर्योधनो हतः

te hatvā sarvapāñcālāndraupadeyāṃśca sarvaśaḥ |
āgacchansahitāstatra yatra duryodhano hataḥ

गत्वा चैनमपश्यन्त किञ्चित्प्राणं जनाधिपम् ।
ततो रथेभ्यः प्रस्कन्द्य परिवव्रुस्तवात्मजम्

gatvā cainamapaśyanta kiñcitprāṇaṃ janādhipam |
tato rathebhyaḥ praskandya parivavrustavātmajam

तं भग्रसक्थं राजेन्द्र कृच्छ्रप्राणमचेतसम् ।
वमन्तं रुधिरं वक्त्रादपश्यन्वसुधातले

taṃ bhagrasakthaṃ rājendra kṛcchraprāṇamacetasam |
vamantaṃ rudhiraṃ vaktrādapaśyanvasudhātale

वृतं समन्ताद्बहुभिः श्वापदैर्घोरदर्शनैः ।
सालावृकगणैश्चैव भक्षयिष्यद्भिरन्तिकात्

vṛtaṃ samantādbahubhiḥ śvāpadairghoradarśanaiḥ |
sālāvṛkagaṇaiścaiva bhakṣayiṣyadbhirantikāt

निरायन्तं कृच्छ्रात्ताञ्श्वापदांश्च चिखादिषून् ।
विवेष्टमानमुरुभ्यां सुभृशं गाढवेदनम्

nirāyantaṃ kṛcchrāttāñśvāpadāṃśca cikhādiṣūn |
viveṣṭamānamurubhyāṃ subhṛśaṃ gāḍhavedanam

तं शयानं तथा दृष्ट्वा भूमौ सुरुधिरोक्षितम् ।
हतशिष्टास्त्रयो वीराः शोकार्ताः पर्यदेवयन् ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः

taṃ śayānaṃ tathā dṛṣṭvā bhūmau surudhirokṣitam |
hataśiṣṭāstrayo vīrāḥ śokārtāḥ paryadevayan |
aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ

तैस्त्रिभिः शोणितादिग्धौर्निः श्वसद्भिर्महारथैः ।
शुशुभे स वृतो राजा वेदी त्रिभिरिवाग्निभिः

taistribhiḥ śoṇitādigdhaurniḥ śvasadbhirmahārathaiḥ |
śuśubhe sa vṛto rājā vedī tribhirivāgnibhiḥ

ते तं शयानं सम्प्रेक्ष्य राजानमतथोचितम् ।
अविषह्येन दुःखेन ततस्ते रुरुदुस्त्रयः

te taṃ śayānaṃ samprekṣya rājānamatathocitam |
aviṣahyena duḥkhena tataste rurudustrayaḥ

ततस्तु रुधिरं हस्तैर्मुखान्निर्मृज्य तस्य हि ।
रणे राज्ञः शयानस्य कृपः सम्पर्यदेवयत्

tatastu rudhiraṃ hastairmukhānnirmṛjya tasya hi |
raṇe rājñaḥ śayānasya kṛpaḥ samparyadevayat

न दैवस्यातिभारोऽस्ति यदयं रुधिरोक्षितः ।
एकादशचमूभर्ता शेते दुर्योधनो हतः

na daivasyātibhāro'sti yadayaṃ rudhirokṣitaḥ |
ekādaśacamūbhartā śete duryodhano hataḥ

पश्य चामीकराभस्य चामीकरविभूषिताम् ।
गदां गदाप्रियस्येमां समीपे पतितां भुवि

paśya cāmīkarābhasya cāmīkaravibhūṣitām |
gadāṃ gadāpriyasyemāṃ samīpe patitāṃ bhuvi

इयमेनं गदा शूरं न जहाति रणेरणे ।
स्वर्गायापि व्रजन्तं हि न जहाति यशस्विनम्

iyamenaṃ gadā śūraṃ na jahāti raṇeraṇe |
svargāyāpi vrajantaṃ hi na jahāti yaśasvinam

पश्येमां सह वीरेण जाम्बूनदविभूषिताम् ।
शयानां शयने हर्म्ये भार्यां प्रीतिमतीमिव

paśyemāṃ saha vīreṇa jāmbūnadavibhūṣitām |
śayānāṃ śayane harmye bhāryāṃ prītimatīmiva

योऽयं मूर्धाभिषिक्तानामग्रे याति परन्तपः ।
स हतो ग्रसते पांसून्पश्य कालसय पर्ययम्

yo'yaṃ mūrdhābhiṣiktānāmagre yāti parantapaḥ |
sa hato grasate pāṃsūnpaśya kālasaya paryayam

येनाजौ निहता भूमौ शेरते क्षत्रियर्षभाः ।
स भूमौ निहतः शेते कुरुराजः परैरयम्

yenājau nihatā bhūmau śerate kṣatriyarṣabhāḥ |
sa bhūmau nihataḥ śete kururājaḥ parairayam

भयान्नमन्ति राजानो यस्य स्म शतसङ्घशः ।
स वीरशयने शेते क्रव्याद्भिः परिवारितः

bhayānnamanti rājāno yasya sma śatasaṅghaśaḥ |
sa vīraśayane śete kravyādbhiḥ parivāritaḥ

यमुपासन्नृपाः पूर्वमर्थहेतोर्महीपतिम् ।
उपात्पते च तं ह्यद्य क्रव्यादा मांसगृद्धिनः

yamupāsannṛpāḥ pūrvamarthahetormahīpatim |
upātpate ca taṃ hyadya kravyādā māṃsagṛddhinaḥ

तं शयानं कुरुश्रेष्ठं ततो भरतसत्तमम् ।
अश्वत्थामा समालिङ्ग्य करुणं पर्यदेवयत्

taṃ śayānaṃ kuruśreṣṭhaṃ tato bharatasattamam |
aśvatthāmā samāliṅgya karuṇaṃ paryadevayat

आहुस्त्वां राजशार्दूल मुख्यं सर्वधनुष्मताम् ।
धनाध्यक्षोपमं युद्धे शिष्यं सङ्कर्षणस्य च

āhustvāṃ rājaśārdūla mukhyaṃ sarvadhanuṣmatām |
dhanādhyakṣopamaṃ yuddhe śiṣyaṃ saṅkarṣaṇasya ca

कथं विवरमद्राक्षीद्भीमसेनस्तवानघ ।
बलिनं कृतिनो नित्यं सूदः पापात्मवान्नृप

kathaṃ vivaramadrākṣīdbhīmasenastavānagha |
balinaṃ kṛtino nityaṃ sūdaḥ pāpātmavānnṛpa

कालो नूनं महाराज लोकेऽस्मिन्बलवत्तरः ।
पश्यामो निहतं त्वां च भीमसेनेन संयुगे

kālo nūnaṃ mahārāja loke'sminbalavattaraḥ |
paśyāmo nihataṃ tvāṃ ca bhīmasenena saṃyuge

कथं त्वां सर्वधर्मज्ञं क्षुद्रः पापो वृकोदरः ।
निकृत्या हतवान्मन्दो नून कालो दुरत्ययः

kathaṃ tvāṃ sarvadharmajñaṃ kṣudraḥ pāpo vṛkodaraḥ |
nikṛtyā hatavānmando nūna kālo duratyayaḥ

द्वन्द्वयुद्धे ह्यधर्मेण समाहूयौजसा मृधे ।
गदया भीमसेनेन निर्भग्ने सक्थिनी तव

dvandvayuddhe hyadharmeṇa samāhūyaujasā mṛdhe |
gadayā bhīmasenena nirbhagne sakthinī tava

अधर्मेण हतस्याजौ मृद्यमानं पदा शिरः ।
य उपेक्षितवान्क्षुद्रं धिक्तमस्तु--युधिष्ठिरम्

adharmeṇa hatasyājau mṛdyamānaṃ padā śiraḥ |
ya upekṣitavānkṣudraṃ dhiktamastu--yudhiṣṭhiram

युद्धेष्वपवदिष्यन्ति योधा नूनं वृकोदरम् ।
यावत्स्थास्यन्ति भूतानि निकृत्या ह्यसि पातितः

yuddheṣvapavadiṣyanti yodhā nūnaṃ vṛkodaram |
yāvatsthāsyanti bhūtāni nikṛtyā hyasi pātitaḥ

ननु रामोऽब्रवीद्राजंस्त्वां सदा यदुनन्दनः ।
दुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति वीर्यवान्

nanu rāmo'bravīdrājaṃstvāṃ sadā yadunandanaḥ |
duryodhanasamo nāsti gadāyāmiti vīryavān

श्लाघते त्वां हि वार्ष्णेयो राजन्संसत्सु भारत ।
स शिष्यो मम कौरव्यो गदायुद्ध इति प्रभो

ślāghate tvāṃ hi vārṣṇeyo rājansaṃsatsu bhārata |
sa śiṣyo mama kauravyo gadāyuddha iti prabho

यां गतिं क्षत्रियस्याहुः प्रशस्तां परमर्षयः ।
हतस्याभिमुखस्याजौ प्राप्तस्त्वमसि तां गतिम्

yāṃ gatiṃ kṣatriyasyāhuḥ praśastāṃ paramarṣayaḥ |
hatasyābhimukhasyājau prāptastvamasi tāṃ gatim

दुर्योधन न शोचामि त्वामहं पुरुषर्षभ ।
हतपुत्रौ तु शोचामि गान्धारीं पिरं च ते

duryodhana na śocāmi tvāmahaṃ puruṣarṣabha |
hataputrau tu śocāmi gāndhārīṃ piraṃ ca te

द्वावनाथौ कृतौ वीर त्वया नाथेन वर्धितौ ।
भिक्षुकौ विचरिष्येते शोचन्तौ पृथिवीमिमाम्‌

dvāvanāthau kṛtau vīra tvayā nāthena vardhitau |
bhikṣukau vicariṣyete śocantau pṛthivīmimām‌

घिगस्तु कृष्णं वार्ष्णेयमर्जुनं चापि दुर्मतिम् ।
धर्मज्ञमानिमौ यौ त्वां वध्यमानमुपेक्षताम्

ghigastu kṛṣṇaṃ vārṣṇeyamarjunaṃ cāpi durmatim |
dharmajñamānimau yau tvāṃ vadhyamānamupekṣatām

पाण्डवाश्चापि ते सर्वे किं वक्ष्यन्ति नराधिप ।
कथं दुर्योधनोऽस्माभिर्हत इत्यनपत्रपाः

pāṇḍavāścāpi te sarve kiṃ vakṣyanti narādhipa |
kathaṃ duryodhano'smābhirhata ityanapatrapāḥ

धन्यस्त्वमसि गान्धारे यस्वमायोधने हतः ।
प्रयातोऽभिमुखः शत्रून्धर्मेण पुरुषर्षभ

dhanyastvamasi gāndhāre yasvamāyodhane hataḥ |
prayāto'bhimukhaḥ śatrūndharmeṇa puruṣarṣabha

हतपुत्रा हि गान्धारी निहतज्ञातिबान्धवा ।
प्रज्ञाचक्षुश्च दुर्धर्षः कां दशां प्रतिपत्स्यते

hataputrā hi gāndhārī nihatajñātibāndhavā |
prajñācakṣuśca durdharṣaḥ kāṃ daśāṃ pratipatsyate

धिगस्तु कृतवर्माणं मां कृपं च महारथम् ।
ये वयं न गताः स्वर्गं त्वां पुरस्कृत्य पार्थिवम्

dhigastu kṛtavarmāṇaṃ māṃ kṛpaṃ ca mahāratham |
ye vayaṃ na gatāḥ svargaṃ tvāṃ puraskṛtya pārthivam

दातारं सर्वकामानां रक्षितारं प्रजाहितम् ।
यद्वयं नानुगच्छाम त्वां धिगस्मान्नराधमान्

dātāraṃ sarvakāmānāṃ rakṣitāraṃ prajāhitam |
yadvayaṃ nānugacchāma tvāṃ dhigasmānnarādhamān

कृपस्य तव वीर्येण मम चैव पितुश्च मे ।
सभृत्यानां नरव्याघ्र रत्नवन्ति गृहाणि च

kṛpasya tava vīryeṇa mama caiva pituśca me |
sabhṛtyānāṃ naravyāghra ratnavanti gṛhāṇi ca

तव प्रसादादस्माभिः समित्रैः सह बान्धवैः ।
अवाप्ताः क्रतवो मुख्या बहवो भूरिदक्षिणाः

tava prasādādasmābhiḥ samitraiḥ saha bāndhavaiḥ |
avāptāḥ kratavo mukhyā bahavo bhūridakṣiṇāḥ

कुतश्चापीदृशं पापाः प्रवर्तिष्यामहे वयम् ।
यादृशेन पुरस्कृत्य त्वं गतः सर्वपार्थिवान्

kutaścāpīdṛśaṃ pāpāḥ pravartiṣyāmahe vayam |
yādṛśena puraskṛtya tvaṃ gataḥ sarvapārthivān

वयमेव त्रयो राजन्गच्छन्तं परमां गतिम् ।
यद्वै त्वां नानुगच्छाभस्तेन तप्स्यामहे वयम् ।

vayameva trayo rājangacchantaṃ paramāṃ gatim |
yadvai tvāṃ nānugacchābhastena tapsyāmahe vayam |

तत्स्वर्गहीना हीनार्थाः स्मरन्तः सुकृतस्य ते ।
किं नाम तद्भवेत्कर्म येन त्वां न व्रजाम वै

tatsvargahīnā hīnārthāḥ smarantaḥ sukṛtasya te |
kiṃ nāma tadbhavetkarma yena tvāṃ na vrajāma vai

दुःखं नून कुरुश्रेष्ठ चरिष्याम महीमिमाम् ।
हीनानां नस्त्वया राजन्कुतः शान्तिः कुतः सुखं

duḥkhaṃ nūna kuruśreṣṭha cariṣyāma mahīmimām |
hīnānāṃ nastvayā rājankutaḥ śāntiḥ kutaḥ sukhaṃ

गत्वैव तु महाराज समेत्य च महारथान् ।
यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पूजयेर्वचनान्मम

gatvaiva tu mahārāja sametya ca mahārathān |
yathājyeṣṭhaṃ yathāśreṣṭhaṃ pūjayervacanānmama

आचार्यं पूजयित्वा च केतुं सर्वधनुष्मताम् ।
हतं मयाऽद्य शंशेथा दृष्टद्युम्नं नराधिप

ācāryaṃ pūjayitvā ca ketuṃ sarvadhanuṣmatām |
hataṃ mayā'dya śaṃśethā dṛṣṭadyumnaṃ narādhipa

परिष्वजेथा राजानं बाह्लिकं सुमहारथम् ।
सैन्धवं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च

pariṣvajethā rājānaṃ bāhlikaṃ sumahāratham |
saindhavaṃ somadattaṃ ca bhūriśravasameva ca

तथा पूर्वगतानन्यान्स्वर्गे पार्थिवसत्मान् ।
अस्मद्वाक्यात्परिष्वज्य सम्पृच्छेस्‌वमनामयम्

tathā pūrvagatānanyānsvarge pārthivasatmān |
asmadvākyātpariṣvajya sampṛcches‌vamanāmayam

इत्येवमुक्‌वा राजानं भग्नसक्थमचेतसम् ।
अश्वत्थामा लघुप्राणं पुनर्वचनमब्रवीत्

ityevamuk‌vā rājānaṃ bhagnasakthamacetasam |
aśvatthāmā laghuprāṇaṃ punarvacanamabravīt

दुर्योधन जीवसि चेद्वाक्यं श्रोत्रमुखं शृणु ।
सप् पाण्डवतः शिष्टा धार्तराष्ट्रास्त्रयो वयम्

duryodhana jīvasi cedvākyaṃ śrotramukhaṃ śṛṇu |
sap pāṇḍavataḥ śiṣṭā dhārtarāṣṭrāstrayo vayam

ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः ।
अहं च कृतवर्मा च कृपः शारद्वतस्तथा

te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo'tha sātyakiḥ |
ahaṃ ca kṛtavarmā ca kṛpaḥ śāradvatastathā

द्रौपदेया हताः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः ।
पञ्चाला निहताः सर्वे मत्स्यशेषं च भारत

draupadeyā hatāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ |
pañcālā nihatāḥ sarve matsyaśeṣaṃ ca bhārata

कृते प्रतिकृतं पश्य हतपुत्रा हि पाण्डवाः ।
सौप्तिके शिबिरं तेषां हतं सनरवाहनम्

kṛte pratikṛtaṃ paśya hataputrā hi pāṇḍavāḥ |
sauptike śibiraṃ teṣāṃ hataṃ sanaravāhanam

मया च पापकर्माऽसौ धृष्टद्युम्नो महीपते ।
प्रविश्य शिबिरं रात्रौ पशुमारेण मारितः

mayā ca pāpakarmā'sau dhṛṣṭadyumno mahīpate |
praviśya śibiraṃ rātrau paśumāreṇa māritaḥ

दुर्योधनस्तु तां वाचं निशम्य मनसः प्रियाम् ।
प्रतिलभ्य पुनश्चेत इदं वचनमब्रवीत्

duryodhanastu tāṃ vācaṃ niśamya manasaḥ priyām |
pratilabhya punaśceta idaṃ vacanamabravīt

न मेऽकरोत्द्गाङ्गेयो न कर्णो न च ते पिता ।
यत्त्वया कृपभोजाभ्यां सहितेनाद्य मे कृतम्

na me'karotdgāṅgeyo na karṇo na ca te pitā |
yattvayā kṛpabhojābhyāṃ sahitenādya me kṛtam

स च सेनापतिः क्षुद्रो हतः सार्धं शिखण्डिना ।
तेन मन्ये मघवता सममात्मानमद्य वै

sa ca senāpatiḥ kṣudro hataḥ sārdhaṃ śikhaṇḍinā |
tena manye maghavatā samamātmānamadya vai

स्वस्ति प्राप्नुत भद्रं वः स्वर्गे नः सङ्गमः पुनः ।
इत्येवमुक्त्वा पुत्रस्ते कुरुराजो महामनाः

svasti prāpnuta bhadraṃ vaḥ svarge naḥ saṅgamaḥ punaḥ |
ityevamuktvā putraste kururājo mahāmanāḥ

प्राणानुपासृजद्वीरः सुहृदां दुःखमादधत् ।
अपाक्रामद्दिवं पुण्यां शरीरं क्षितिमाविशत्

prāṇānupāsṛjadvīraḥ suhṛdāṃ duḥkhamādadhat |
apākrāmaddivaṃ puṇyāṃ śarīraṃ kṣitimāviśat

एवं ते निधनं यातः पुत्रो दुर्योधनो नृप ।
अग्रे यात्वा रणे शूरः पश्राद्विनिहतः परैः

evaṃ te nidhanaṃ yātaḥ putro duryodhano nṛpa |
agre yātvā raṇe śūraḥ paśrādvinihataḥ paraiḥ

तथैव ते परिष्वक्ताः परिष्वज्य च ते नृपम् ।
पुनः पुनः प्रेक्षमाणाः स्वकानारुरुहू रथान्

tathaiva te pariṣvaktāḥ pariṣvajya ca te nṛpam |
punaḥ punaḥ prekṣamāṇāḥ svakānāruruhū rathān

इत्येवं द्रोणपुत्रस्य निशम्य करुणां गिरम् ।
प्रत्यूषकाले शोकार्ताः प्राद्रवन्नगरं प्रति

ityevaṃ droṇaputrasya niśamya karuṇāṃ giram |
pratyūṣakāle śokārtāḥ prādravannagaraṃ prati

एवमेष क्षयो वृत्तः कुरुपाण्डवसेनयोः ।
घोरो विशसनो रौद्रो राजन्दुर्मन्त्रिते तव

evameṣa kṣayo vṛttaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ |
ghoro viśasano raudro rājandurmantrite tava

तव पुत्रे गते स्वर्गं शोकार्स्य ममानघ ।
ऋषिदत्तं प्रनष्टं तद्दिव्यदर्शित्वमद्य वै

tava putre gate svargaṃ śokārsya mamānagha |
ṛṣidattaṃ pranaṣṭaṃ taddivyadarśitvamadya vai

इति श्रुत्वा स नृपतिर्ज्ञातिपुत्रवधं तदा ।
निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च ततश्चिन्तापरोऽभवत्

iti śrutvā sa nṛpatirjñātiputravadhaṃ tadā |
niḥśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca tataścintāparo'bhavat