Chapter 16: Krishna's curse; the jewel for Yudhishthira

तदाज्ञाय हृषीकेशो विकृष्टं पापकर्मणा ।
हृष्यमाण इदं वाक्यं द्रौणिं प्रत्यब्रवीत्तदा

tadājñāya hṛṣīkeśo vikṛṣṭaṃ pāpakarmaṇā |
hṛṣyamāṇa idaṃ vākyaṃ drauṇiṃ pratyabravīttadā

विराटस्य सुतां पूर्वं स्नुषां गाण्डीवधन्वनः ।
उपप्लाव्यगतां दृष्ट्वा ऋतवाग्ब्रह्मणोऽब्रवीत्

virāṭasya sutāṃ pūrvaṃ snuṣāṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ |
upaplāvyagatāṃ dṛṣṭvā ṛtavāgbrahmaṇo'bravīt

परिक्षीणेषु कुरुषु पुत्रस्तव भविष्यति ।
एतदस्य परिक्षित्त्वं गर्भस्थस्य भविष्यति

parikṣīṇeṣu kuruṣu putrastava bhaviṣyati |
etadasya parikṣittvaṃ garbhasthasya bhaviṣyati

तस्य तद्वचनं साधोः सत्यमेद्भविष्यति ।
परिक्षिद्भविता ह्येषां पुनर्वंशकरः सुतः

tasya tadvacanaṃ sādhoḥ satyamedbhaviṣyati |
parikṣidbhavitā hyeṣāṃ punarvaṃśakaraḥ sutaḥ

त्वां तु कापुरुषं पापं विंदुः सर्वे मनीषिणः ।
असकृत्पापकर्माणं बालजीवितघातकम्

tvāṃ tu kāpuruṣaṃ pāpaṃ viṃduḥ sarve manīṣiṇaḥ |
asakṛtpāpakarmāṇaṃ bālajīvitaghātakam

तस्मात्त्वमस्य पापस्य कर्मणः फलमाप्नुहि ।
त्रीणि वर्षसहस्राणि चरिष्यसि महीमिमाम्

tasmāttvamasya pāpasya karmaṇaḥ phalamāpnuhi |
trīṇi varṣasahasrāṇi cariṣyasi mahīmimām

अप्राप्नुवन्क्वचित्काञ्चित्संविदं जातु केनचित् ।
निर्जनानसहायस्त्वं देशान्प्रविचरिष्यसि

aprāpnuvankvacitkāñcitsaṃvidaṃ jātu kenacit |
nirjanānasahāyastvaṃ deśānpravicariṣyasi

भवित्री न हि ते क्षुद्र जनमध्येषु संस्थितिः ।
पूयशोणिगन्धी च दुर्गकान्तारसंश्रयः ।

bhavitrī na hi te kṣudra janamadhyeṣu saṃsthitiḥ |
pūyaśoṇigandhī ca durgakāntārasaṃśrayaḥ |

विचरिष्यसि पापात्मंश्चिरमेको वसुन्धराम् ॥
वयः प्राप्य परिक्षित्तुं देवव्रतमवाप्य च ।

vicariṣyasi pāpātmaṃścirameko vasundharām ||
vayaḥ prāpya parikṣittuṃ devavratamavāpya ca |

कृपाच्छारद्वताच्छूरः सर्वास्त्राण्युपपत्स्यते ॥
विदित्वा परमास्त्राणि क्षत्रधर्मव्रते स्थितः ।

kṛpācchāradvatācchūraḥ sarvāstrāṇyupapatsyate ||
viditvā paramāstrāṇi kṣatradharmavrate sthitaḥ |

षष्टिं वर्षामि धर्मात्मा वसुधां पालयिष्यति ॥
इतश्चोर्ध्वं महाबाहुः कुरुराजो भविष्यति ।

ṣaṣṭiṃ varṣāmi dharmātmā vasudhāṃ pālayiṣyati ||
itaścordhvaṃ mahābāhuḥ kururājo bhaviṣyati |

परिक्षिन्नाम नृपतिर्मिषतस्ते सुदुर्मते ॥
[अहं तं जीवयिष्यामि दग्धं शस्त्राग्नितेजसा] ।

parikṣinnāma nṛpatirmiṣataste sudurmate ||
[ahaṃ taṃ jīvayiṣyāmi dagdhaṃ śastrāgnitejasā] |

पश्य मे तपसो वीर्यं सत्यस्य च नराधम
(व्यास उवाच)
यस्मादनादृत्य कृतं त्वयाऽस्मान्कर्म दारुणम् ।
ब्राह्मणस्य सतश्चेदं वृत्तमन्यायवर्तिनः

paśya me tapaso vīryaṃ satyasya ca narādhama
(vyāsa uvāca)
yasmādanādṛtya kṛtaṃ tvayā'smānkarma dāruṇam |
brāhmaṇasya sataścedaṃ vṛttamanyāyavartinaḥ

तस्माद्यद्देवकीपुत्र उक्वानुत्तमं वचः ।
आलोकात्तव तद्भावि क्षुद्रकर्मन्व्रजेति ह

tasmādyaddevakīputra ukvānuttamaṃ vacaḥ |
ālokāttava tadbhāvi kṣudrakarmanvrajeti ha

सहैव भवता ब्रह्मन्स्थास्यामि पुरुषेष्विह ।
सत्यवागस्तु भगवानयं च पुरुषोत्तमः

sahaiva bhavatā brahmansthāsyāmi puruṣeṣviha |
satyavāgastu bhagavānayaṃ ca puruṣottamaḥ

प्रदायाथ मणिं द्रौणिः पाण्डवानां महात्मनाम् ।
जगाम विमनास्तेषां सर्वेषां पश्यतां वनम्

pradāyātha maṇiṃ drauṇiḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
jagāma vimanāsteṣāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vanam

पाण्डवाश्च सदाशार्हास्तानृषीनभिवाद्य च ।
कृष्णद्वैपायनं चैव नारदं चैव पर्वतम्

pāṇḍavāśca sadāśārhāstānṛṣīnabhivādya ca |
kṛṣṇadvaipāyanaṃ caiva nāradaṃ caiva parvatam

द्रोणपुत्रस्य सहजं मणिमादाय सत्वराः ।
द्रौपदीमभ्यधावन्त प्रायोपेतां मनस्विनीम्

droṇaputrasya sahajaṃ maṇimādāya satvarāḥ |
draupadīmabhyadhāvanta prāyopetāṃ manasvinīm

ततस्ते पुरुषव्याघ्राः सदश्वैरनिलोपमैः ।
अभ्ययुः सहदाशार्हाः शिबिरं पुनरेव हि

tataste puruṣavyāghrāḥ sadaśvairanilopamaiḥ |
abhyayuḥ sahadāśārhāḥ śibiraṃ punareva hi

अवतीर्य रथेभ्यस्तु त्वरमाणा महारथाः ।
ददृशुर्द्रौपदीं हृष्टामार्तामार्ततराः स्वयम्

avatīrya rathebhyastu tvaramāṇā mahārathāḥ |
dadṛśurdraupadīṃ hṛṣṭāmārtāmārtatarāḥ svayam

तामुपेत्य निरानन्दां दुःखशोकसमन्विताम् ।
परिवार्य व्यतिष्ठन्त पाण्डवाः सहकेशवाः

tāmupetya nirānandāṃ duḥkhaśokasamanvitām |
parivārya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ sahakeśavāḥ

ततो राज्ञाऽभ्यनुज्ञातो भीमसेनो महाबलः ।
प्रददौ तं मणिं दिव्यं वचनं चेदमब्रवीत्

tato rājñā'bhyanujñāto bhīmaseno mahābalaḥ |
pradadau taṃ maṇiṃ divyaṃ vacanaṃ cedamabravīt

अयं भद्रे तव मणिः पुत्रहन्ता जितश्च ते ।
उत्तिष्ठ शोकमुत्सृज्य क्षात्रधर्ममनुस्मर

ayaṃ bhadre tava maṇiḥ putrahantā jitaśca te |
uttiṣṭha śokamutsṛjya kṣātradharmamanusmara

प्रयाणे वासुदेवस्य शमार्थवसितेक्षणे ।
यान्युक्तानि त्वया भीरु वाक्यानि मधुघातिनि

prayāṇe vāsudevasya śamārthavasitekṣaṇe |
yānyuktāni tvayā bhīru vākyāni madhughātini

नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा भ्रातरो न च ।
न वै त्वमिति गोविन्द शममिच्छति राजनि

naiva me patayaḥ santi na putrā bhrātaro na ca |
na vai tvamiti govinda śamamicchati rājani

उक्तवत्यसि तीव्राणि वाक्यानि पुरुषोत्तमम् ।
क्षत्रधर्मानुरूपाणि तानि संस्मर्तुमर्हसि

uktavatyasi tīvrāṇi vākyāni puruṣottamam |
kṣatradharmānurūpāṇi tāni saṃsmartumarhasi

हतो दुर्योधनः पापो राज्यस्य परिपन्थिकः ।
दुःशासनस्य रुधिरं पीतं विस्फुरतो मया

hato duryodhanaḥ pāpo rājyasya paripanthikaḥ |
duḥśāsanasya rudhiraṃ pītaṃ visphurato mayā

वैरस्य गतमानृण्यं न स्म वाच्या विवक्षताम् ।
जित्वा मुक्तो द्रोणपुत्रो ब्राह्मण्याद्गौरवेण च

vairasya gatamānṛṇyaṃ na sma vācyā vivakṣatām |
jitvā mukto droṇaputro brāhmaṇyādgauraveṇa ca

यशोऽस्य पतितं देवि शरीरं त्ववशेषितम् ।
वियोजितश्च मणिना भ्रंशितश्चायुधं भुवि

yaśo'sya patitaṃ devi śarīraṃ tvavaśeṣitam |
viyojitaśca maṇinā bhraṃśitaścāyudhaṃ bhuvi

केवलानृण्यमाप्ताऽस्मि गुरुपुत्रो गुरुर्मम ।
शिरस्येतं मणिं राजा ग्रहीतुमनघोऽर्हति

kevalānṛṇyamāptā'smi guruputro gururmama |
śirasyetaṃ maṇiṃ rājā grahītumanagho'rhati

तं गृहीत्वा ततो राजा शिरस्येवाकरोत्तदा ।
गुरोरुच्छेषमित्येव द्रौपद्या वचनादपि

taṃ gṛhītvā tato rājā śirasyevākarottadā |
guroruccheṣamityeva draupadyā vacanādapi

ततो दिव्यं मणिवरं शिरसा धारयन्प्रभुः ।
शुशुभे स तदा राजा सचन्द्र इव पर्वतः

tato divyaṃ maṇivaraṃ śirasā dhārayanprabhuḥ |
śuśubhe sa tadā rājā sacandra iva parvataḥ

उत्तस्थौ पुत्रशोकार्ता ततः कृष्णा मनस्विनी ।
कृष्णं चापि महाबाहुः परिपप्रच्छ धर्मराट्

uttasthau putraśokārtā tataḥ kṛṣṇā manasvinī |
kṛṣṇaṃ cāpi mahābāhuḥ paripapraccha dharmarāṭ