Chapter 78: Duryodhana lists the tribute brought to Yudhishthira

यन्मया पाण्डवोयानां दृष्टं तच्छृणु भारत ।
आहृतं भूमिपालैर्हि वसु मुख्यं ततस्ततः

yanmayā pāṇḍavoyānāṃ dṛṣṭaṃ tacchṛṇu bhārata |
āhṛtaṃ bhūmipālairhi vasu mukhyaṃ tatastataḥ

नाविदं मूढमात्मानं दृष्ट्वाहं तदरेर्धनम् ।
फलतो भूमितो वाऽपि प्रतिपद्यस्व भारत

nāvidaṃ mūḍhamātmānaṃ dṛṣṭvāhaṃ tadarerdhanam |
phalato bhūmito vā'pi pratipadyasva bhārata

और्णान्बैलान्वार्षदंशान् जातरूपपरिष्कृतान् ।
प्रावाराजिनमुख्यांश्च काम्भोजः प्रददौ बहून्

aurṇānbailānvārṣadaṃśān jātarūpapariṣkṛtān |
prāvārājinamukhyāṃśca kāmbhojaḥ pradadau bahūn

अश्वांस्तित्तिरिकल्माषांस्त्रिशतं शुकनासिकान् ।
अष्ट्रवामीस्त्रिगर्ताश्च पुष्टाः पीलुशमीङ्गुदैः

aśvāṃstittirikalmāṣāṃstriśataṃ śukanāsikān |
aṣṭravāmīstrigartāśca puṣṭāḥ pīluśamīṅgudaiḥ

गोपाः स्वीयेन सहितास्तदादाय चतुष्पदम् ।
वसातयोऽन्यद्द्रव्यं द्वारि तस्यावतस्थिरे

gopāḥ svīyena sahitāstadādāya catuṣpadam |
vasātayo'nyaddravyaṃ dvāri tasyāvatasthire

कमण्डलूनुपादाय जातरूपमयञ्छिवान् ।
रत्नानि च हिरण्यं च सुवर्णं चैव केवलम् ।

kamaṇḍalūnupādāya jātarūpamayañchivān |
ratnāni ca hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ caiva kevalam |

प्रीयमाणः प्रसन्नात्मा स्वयं स्वजनसंवृतः ।
त्रैखर्वो रथमुख्येशः पाण्डवाय न्यवेदयत्

prīyamāṇaḥ prasannātmā svayaṃ svajanasaṃvṛtaḥ |
traikharvo rathamukhyeśaḥ pāṇḍavāya nyavedayat

यश्च स द्विजमुख्येन राज्ञः शङ्खो निवेदितः ।
प्रीत्या दत्तः कुविन्देन धर्मराजाय धीमते

yaśca sa dvijamukhyena rājñaḥ śaṅkho niveditaḥ |
prītyā dattaḥ kuvindena dharmarājāya dhīmate

तं सर्वे भ्रातरो भ्रात्रे ददुः शङ्खं किरीटिने ।
तं प्रत्यगृह्णाद्बीभत्सुस्तोयजं हेममालिनम्

taṃ sarve bhrātaro bhrātre daduḥ śaṅkhaṃ kirīṭine |
taṃ pratyagṛhṇādbībhatsustoyajaṃ hemamālinam

चित्रं निष्कसहस्रेण भ्राजमानं स्वतेजसा ।
रुचिरं दर्शनीयं च पूजितं विश्वकर्मणा

citraṃ niṣkasahasreṇa bhrājamānaṃ svatejasā |
ruciraṃ darśanīyaṃ ca pūjitaṃ viśvakarmaṇā

अधारयच्च धर्मश्च तं नमस्य पुनः पुनः ।
योऽनादनेऽपि नदति स ननादाधिकं तदा

adhārayacca dharmaśca taṃ namasya punaḥ punaḥ |
yo'nādane'pi nadati sa nanādādhikaṃ tadā

प्रणादाद्भूमिपास्तस्य पेतुर्हीनाः खतेजसा ।
धृष्टद्युम्नः पाण्डवाश्च सात्यकिः केशवोऽष्टमः

praṇādādbhūmipāstasya peturhīnāḥ khatejasā |
dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavāśca sātyakiḥ keśavo'ṣṭamaḥ

सत्वेन स्वेन सम्पन्ना अन्योन्यप्रियकारिणः ।
विसञ्ज्ञान्भूमिपान्दृष्ट्वा मां च ते प्राहसंस्तदा

satvena svena sampannā anyonyapriyakāriṇaḥ |
visañjñānbhūmipāndṛṣṭvā māṃ ca te prāhasaṃstadā

ततः प्रहृष्टो बीभत्सुरददाद्धेमशृङ्गिणः ।
शताननडुहान्पञ्च द्विजमुख्याय भारत

tataḥ prahṛṣṭo bībhatsuradadāddhemaśṛṅgiṇaḥ |
śatānanaḍuhānpañca dvijamukhyāya bhārata

सुमुखेन बलिर्मुख्यः प्रेषितोऽजातशत्रवे ।
कुविन्देन हिरण्यं च वासांसि विविधानि च

sumukhena balirmukhyaḥ preṣito'jātaśatrave |
kuvindena hiraṇyaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca

काश्मीरराजो मार्द्वीकं शुद्धं च सरसं मधु ।
बलिं च कुत्स्नमादाय पाण्डवायाभ्युटपागमत्

kāśmīrarājo mārdvīkaṃ śuddhaṃ ca sarasaṃ madhu |
baliṃ ca kutsnamādāya pāṇḍavāyābhyuṭapāgamat

यवना हयानुपादाय पार्वतीयान्मनोजवान् ।
आसनानि महार्हाणि कम्बलांश्च महाधनान्

yavanā hayānupādāya pārvatīyānmanojavān |
āsanāni mahārhāṇi kambalāṃśca mahādhanān

नवान्सूक्ष्मांश्च हृद्यांश्च परार्थ्यान्सुप्रदर्शनान् ।
अन्यच्च विविधं रत्नं द्वारि ते न्यवतस्थिरे

navānsūkṣmāṃśca hṛdyāṃśca parārthyānsupradarśanān |
anyacca vividhaṃ ratnaṃ dvāri te nyavatasthire

श्रुतायुरपि कालिङ्गो मणिरत्नमनुत्तमम् ।
अङ्गः स्त्रियो दर्शनीया जातरूपविभूषिताः

śrutāyurapi kāliṅgo maṇiratnamanuttamam |
aṅgaḥ striyo darśanīyā jātarūpavibhūṣitāḥ

वङ्गो जाम्बूनदमयान्पर्यङ्गाञ्छतशो नृप ।
दक्षिणात्सागराभ्याशात्प्रावारांश्च परश्शतम्

vaṅgo jāmbūnadamayānparyaṅgāñchataśo nṛpa |
dakṣiṇātsāgarābhyāśātprāvārāṃśca paraśśatam

औदकानि सरत्नानि बलिं चादाय भारत ।
अन्येभ्यो भूमिपालेभ्यः पाण्डवाय न्यवेदयत्

audakāni saratnāni baliṃ cādāya bhārata |
anyebhyo bhūmipālebhyaḥ pāṇḍavāya nyavedayat

दार्दुरं चन्दनं मुख्यं भारं षण्णवति द्रुतम् ।
पाण्डवाय ददौ पाण्ड्यः शङ्खांस्तावत एव च

dārduraṃ candanaṃ mukhyaṃ bhāraṃ ṣaṇṇavati drutam |
pāṇḍavāya dadau pāṇḍyaḥ śaṅkhāṃstāvata eva ca

चन्दनागरु चानन्तं मुक्तावैडूर्यचित्रिताः ।
चोलश्च केरलश्चोमौ ददतुः पाण्डवाय वै

candanāgaru cānantaṃ muktāvaiḍūryacitritāḥ |
colaśca keralaścomau dadatuḥ pāṇḍavāya vai

अश्मको हेमशृङ्गीश्च दोग्ध्रीर्हेमविभूषितः ।
सवत्साः कुम्भदोहाश्च सहस्राण्यददाद्दश

aśmako hemaśṛṅgīśca dogdhrīrhemavibhūṣitaḥ |
savatsāḥ kumbhadohāśca sahasrāṇyadadāddaśa

सैन्धवानां सहस्राणि हयानां पञ्चविंशतिम् ।
अददात्सैन्धवो राजा हेममाल्यैरलङ्कृतान्

saindhavānāṃ sahasrāṇi hayānāṃ pañcaviṃśatim |
adadātsaindhavo rājā hemamālyairalaṅkṛtān

सौवीरो हस्तिभिर्युक्तान्रथांश्च त्रिशतं परान् ।
जातरूपपरिष्कारान्मणिरत्नविभूषितान्

sauvīro hastibhiryuktānrathāṃśca triśataṃ parān |
jātarūpapariṣkārānmaṇiratnavibhūṣitān

मध्यन्दिनार्कप्रतिमांस्तेजसा ज्वलितानिव ।
बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवाय न्यवेदयत्

madhyandinārkapratimāṃstejasā jvalitāniva |
baliṃ ca kṛtsnamādāya pāṇḍavāya nyavedayat

अवन्तिराजो रत्नानि विविधानि सहस्रशः ।
हाराङ्गदांश्च मुख्यान्वै विविधं च विभूषणम्

avantirājo ratnāni vividhāni sahasraśaḥ |
hārāṅgadāṃśca mukhyānvai vividhaṃ ca vibhūṣaṇam

दासीनामयुतं चापि बलिमादाय भारत ।
सभाद्वारि नरश्रेष्ठ दिदृक्षुरवतिष्ठते

dāsīnāmayutaṃ cāpi balimādāya bhārata |
sabhādvāri naraśreṣṭha didṛkṣuravatiṣṭhate

दशार्णश्चेदिराजश्च शूरसेनश्च वीर्यवान् ।
वस्त्राणि मुख्यान्यादाय रत्नानि विविधानि च ।
बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवाय न्यवेदयत्

daśārṇaścedirājaśca śūrasenaśca vīryavān |
vastrāṇi mukhyānyādāya ratnāni vividhāni ca |
baliṃ ca kṛtsnamādāya pāṇḍavāya nyavedayat

काशिराजेन हृष्टेन बली राज्ञि निवेदितः ।
अशीतिगोसहस्राणि शतान्यष्टौ च दन्तिनाम्

kāśirājena hṛṣṭena balī rājñi niveditaḥ |
aśītigosahasrāṇi śatānyaṣṭau ca dantinām

अयुतं च नदीजानां हयानां हेममालिनाम् ।
विविधानि च रत्नानि काशिराजो बलिं ददौ

ayutaṃ ca nadījānāṃ hayānāṃ hemamālinām |
vividhāni ca ratnāni kāśirājo baliṃ dadau

कृतक्षणश्च वैदेहः कौसलश्च बृहद्बलः ।
ददतुर्वाजिमुख्यांश्च सहस्राणि चतुर्दश

kṛtakṣaṇaśca vaidehaḥ kausalaśca bṛhadbalaḥ |
dadaturvājimukhyāṃśca sahasrāṇi caturdaśa

शैब्यो वसादिभिः सार्धं त्रिगर्तो मालवैः सह ।
तेभ्यो रत्नानि ददतुरेकैको भूमिपोऽमितम्

śaibyo vasādibhiḥ sārdhaṃ trigarto mālavaiḥ saha |
tebhyo ratnāni dadaturekaiko bhūmipo'mitam

हारान्मुख्यान्परार्ध्यांश्च विविधं च विभूषणम् ।
शतं दासीसहस्राणि कार्पासिकनिवासिनाम्

hārānmukhyānparārdhyāṃśca vividhaṃ ca vibhūṣaṇam |
śataṃ dāsīsahasrāṇi kārpāsikanivāsinām

श्यामास्तन्वीर्दीर्घकेशीर्हेमाभरणभूषिताः ।
बलिं च कृत्स्नमादाय भारुकच्छो नरर्षभ

śyāmāstanvīrdīrghakeśīrhemābharaṇabhūṣitāḥ |
baliṃ ca kṛtsnamādāya bhārukaccho nararṣabha

शुद्धान्विप्रोत्तमार्हांश्च कम्बलप्रवरान्ददौ ।
ते सर्वे पाण्डुपुत्रस्य द्वार्यतिष्ठन्दिदृक्षवः

śuddhānviprottamārhāṃśca kambalapravarāndadau |
te sarve pāṇḍuputrasya dvāryatiṣṭhandidṛkṣavaḥ

उपायनं यदा दद्युस्तदा द्वारमलभ्यत ।
इन्द्रकृष्टैर्वर्धयन्ति धान्यैर्नदमुखैस्तु ये

upāyanaṃ yadā dadyustadā dvāramalabhyata |
indrakṛṣṭairvardhayanti dhānyairnadamukhaistu ye

समुद्रनिकटे जाताः परिसिन्धुनिवासिनः ।
ते वै द्रुमाः पारदाश्च काश्यकैरातकैः सह

samudranikaṭe jātāḥ parisindhunivāsinaḥ |
te vai drumāḥ pāradāśca kāśyakairātakaiḥ saha

बलिं विविधमादाय रत्नानि विविधानि च ।
अजाविकं गोहिरण्यं खरोष्ट्रं फलवन्मधु

baliṃ vividhamādāya ratnāni vividhāni ca |
ajāvikaṃ gohiraṇyaṃ kharoṣṭraṃ phalavanmadhu

कम्बलान्विविधांश्चैव द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ।
प्राग्ज्योतिषपतिः शूरो म्लेच्छानामधिपो बली

kambalānvividhāṃścaiva dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ |
prāgjyotiṣapatiḥ śūro mlecchānāmadhipo balī

यवनैः सहितो राजा भगदत्तो महाबलः ।
आजानेयान्हयाञ्छीघ्रमादायानिलरंहसः

yavanaiḥ sahito rājā bhagadatto mahābalaḥ |
ājāneyānhayāñchīghramādāyānilaraṃhasaḥ

बलिं च कृत्स्नमादाय द्वारि तिष्ठति वारितः ।
अश्वसारमयान्भाण्डाञ्छुभान्दन्तत्सरूनसीन्

baliṃ ca kṛtsnamādāya dvāri tiṣṭhati vāritaḥ |
aśvasāramayānbhāṇḍāñchubhāndantatsarūnasīn

प्राग्ज्योतिषाधिपो दत्त्वा भगदत्तोऽव्रजत्तदा ।
व्यक्षाङ्ख्यक्षांल्ललाटाक्षान्नानादिग्भ्यः समागतान्

prāgjyotiṣādhipo dattvā bhagadatto'vrajattadā |
vyakṣāṅkhyakṣāṃllalāṭākṣānnānādigbhyaḥ samāgatān

औष्णीषआनहयांश्चैव बाहुकान्पुरुषादकान् ।
एकपादांश्च तत्राहमपश्यं द्वारि वारितान्

auṣṇīṣaānahayāṃścaiva bāhukānpuruṣādakān |
ekapādāṃśca tatrāhamapaśyaṃ dvāri vāritān

बल्यर्थं ददतस्तस्य हिरण्यं रजतं वसु ।
इन्द्रगोपकसङ्काशाञ्छुकवर्णान्मनोजवान्

balyarthaṃ dadatastasya hiraṇyaṃ rajataṃ vasu |
indragopakasaṅkāśāñchukavarṇānmanojavān

तथैवेन्द्रायुधनिभान्सन्ध्याभ्रसदृशानपि ।
अनेकवर्णानारण्यान्गृहीत्वाश्वांस्तथा बहून्

tathaivendrāyudhanibhānsandhyābhrasadṛśānapi |
anekavarṇānāraṇyāngṛhītvāśvāṃstathā bahūn

जातरूपमनर्घ्यं च ददुस्तस्यैकपादकाः ।
सिंहलश्च तदा राजा परिगृह्य धनं बहु

jātarūpamanarghyaṃ ca dadustasyaikapādakāḥ |
siṃhalaśca tadā rājā parigṛhya dhanaṃ bahu

गोशीर्षं हरितश्यामं चन्दनप्रवरं महत् ।
भाराणां शतमेकं तु द्वारि तिष्ठति वारितः

gośīrṣaṃ haritaśyāmaṃ candanapravaraṃ mahat |
bhārāṇāṃ śatamekaṃ tu dvāri tiṣṭhati vāritaḥ

ये नग्नविषया राजन्बर्बरेयाश्च विश्रुताः ।
शतं दासीसहस्राणां कम्बलांश्च सहस्रशः ।
परिगृह्य महाराज द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः

ye nagnaviṣayā rājanbarbareyāśca viśrutāḥ |
śataṃ dāsīsahasrāṇāṃ kambalāṃśca sahasraśaḥ |
parigṛhya mahārāja dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

पौण्ड्राश्च दामलिप्ताश्च यथाकामकृतो नृपाः ।
कालेयकं च रूप्यं च परिगृह्य परिच्छदान्

pauṇḍrāśca dāmaliptāśca yathākāmakṛto nṛpāḥ |
kāleyakaṃ ca rūpyaṃ ca parigṛhya paricchadān

अगरून्स्फाटिकांश्चैव दन्ताञ्जातीफलानि च ।
तक्कोलांश्च लवङ्गाश्च कर्पूरांश्च महाबल

agarūnsphāṭikāṃścaiva dantāñjātīphalāni ca |
takkolāṃśca lavaṅgāśca karpūrāṃśca mahābala

अन्यांश्च विविधान्द्रव्यान्परिगृह्योपतस्थिरे ।
एते सर्वे महात्मानो द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः

anyāṃśca vividhāndravyānparigṛhyopatasthire |
ete sarve mahātmāno dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

शैलेयश्च ततो राजा पत्रोर्णान्परिगृह्य सः ।
द्वारि तिष्ठन्महाराज द्वारपालैर्निवारितः

śaileyaśca tato rājā patrorṇānparigṛhya saḥ |
dvāri tiṣṭhanmahārāja dvārapālairnivāritaḥ

चीना हूणाः कषाः काचाः पर्वतान्तरवासिनः ।
आहार्षुर्दशसाहस्रान्विन्नीतान्दिक्षु विंश्रुतान्

cīnā hūṇāḥ kaṣāḥ kācāḥ parvatāntaravāsinaḥ |
āhārṣurdaśasāhasrānvinnītāndikṣu viṃśrutān

औष्णीकं कम्बलं चैव कीटजं मणिजं तथा ।
प्रमाणरागस्पर्शाढ्यं बाह्वीचीनसमुद्भवम्

auṣṇīkaṃ kambalaṃ caiva kīṭajaṃ maṇijaṃ tathā |
pramāṇarāgasparśāḍhyaṃ bāhvīcīnasamudbhavam

रसान् गन्धान्प्रशंसन्तस्ततो द्वारमलभ्यत ।
खर्वटास्तोमराश्चैव शूरा वर्धनकास्तथा

rasān gandhānpraśaṃsantastato dvāramalabhyata |
kharvaṭāstomarāścaiva śūrā vardhanakāstathā

चेलान्बहुविधान्गृह्य द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ।
प्राक्कोटा नाटकेयाश्च नन्दीनगरकास्तथा

celānbahuvidhāngṛhya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ |
prākkoṭā nāṭakeyāśca nandīnagarakāstathā

नापितास्त्रैपुराश्चैव पञ्चमेयाः सहोरुजाः ।
तथा चाटविकाः सर्वे नानाद्रव्यपरिच्छदान्

nāpitāstraipurāścaiva pañcameyāḥ sahorujāḥ |
tathā cāṭavikāḥ sarve nānādravyaparicchadān

परिगृह्य महाराज द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ।
शकास्तुषाराः कौरव्य रोमकाः शृङ्गिणोश्मकाः

parigṛhya mahārāja dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ |
śakāstuṣārāḥ kauravya romakāḥ śṛṅgiṇośmakāḥ

बलादूरुगमा राजन्गणितं चार्बुदं मया ।
कूटीकृतं सुवर्णं च पद्मकिञ्जल्कसंनिभम्

balādūrugamā rājangaṇitaṃ cārbudaṃ mayā |
kūṭīkṛtaṃ suvarṇaṃ ca padmakiñjalkasaṃnibham

शितान्दीर्घानसीनन्यान्यष्टिशक्तिपरश्वथान् ।
श्लक्ष्णं वस्त्रमकार्पसमाविकं मृदु चाजिनम्

śitāndīrghānasīnanyānyaṣṭiśaktiparaśvathān |
ślakṣṇaṃ vastramakārpasamāvikaṃ mṛdu cājinam

बलं मत्तं समादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ।
आसनानि महार्हाणि यानानि शयनानि च

balaṃ mattaṃ samādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ |
āsanāni mahārhāṇi yānāni śayanāni ca

मणिकाञ्चनचित्राणि गजदन्तमयानि च ।
रथांश्च विविधाकाराञ्जाम्बूनदपरिष्कृतान्

maṇikāñcanacitrāṇi gajadantamayāni ca |
rathāṃśca vividhākārāñjāmbūnadapariṣkṛtān

हयैर्विनीतैः सम्पन्नान्वैयाघ्रपरिवारितान् ।
विचित्रान्सपरिस्तोमांश्चापानि विविधानि च ।

hayairvinītaiḥ sampannānvaiyāghraparivāritān |
vicitrānsaparistomāṃścāpāni vividhāni ca |

नाराचानर्घनाराचाञ्छस्त्राणि विविधानि च ।
एतद्द्रव्यं महद्गृह्य पूर्वदेशाधिपो नृपः

nārācānarghanārācāñchastrāṇi vividhāni ca |
etaddravyaṃ mahadgṛhya pūrvadeśādhipo nṛpaḥ

प्रविष्टो यज्ञसदनं पाण्डवस्य महात्मनः ।
जन्तुचेलान्द्विसाहस्रान्दुकूलान्ययुतानि च

praviṣṭo yajñasadanaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
jantucelāndvisāhasrāndukūlānyayutāni ca

कांस्यानि चैव भाण्डानि महार्हाणि कुथानि च ।
एतान्यन्यानि रत्नानि ददौ पार्थस्य वै मुदा

kāṃsyāni caiva bhāṇḍāni mahārhāṇi kuthāni ca |
etānyanyāni ratnāni dadau pārthasya vai mudā

अन्यान्बहुविधान्राजन्नरः सागरमाश्रिताः ।
रत्नानि विविधान्गृह्य ददुस्ते पाण्डवाय तु

anyānbahuvidhānrājannaraḥ sāgaramāśritāḥ |
ratnāni vividhāngṛhya daduste pāṇḍavāya tu

मालवाश्च ततो राजन्रत्नानि विविधानि च ।
गोधूमानां च राजेन्द्र द्रोणानां कोटिसंमितम्

mālavāśca tato rājanratnāni vividhāni ca |
godhūmānāṃ ca rājendra droṇānāṃ koṭisaṃmitam

अन्यांश्च विविधान्धान्यान्परिगृह्य महाबलः ।
पाण्डवाय ददौ प्रीत्या प्रविवेश महाध्वरम्

anyāṃśca vividhāndhānyānparigṛhya mahābalaḥ |
pāṇḍavāya dadau prītyā praviveśa mahādhvaram

नानारत्नान्बहून्गृह्य सुराष्ट्राधिपतिर्नृपः ।
तैलकुम्भान्महाराज द्रोणानामयुतानि च

nānāratnānbahūngṛhya surāṣṭrādhipatirnṛpaḥ |
tailakumbhānmahārāja droṇānāmayutāni ca

गुडानपि स तान्स्वादून्सहस्रशकटैर्नृपः ।
एतानि सर्वाण्यादाय ददौ कुन्तीसुताय सः

guḍānapi sa tānsvādūnsahasraśakaṭairnṛpaḥ |
etāni sarvāṇyādāya dadau kuntīsutāya saḥ

अन्ये च पार्थिवा राजन्नानादेशसमागताः ।
रत्नानि विविधान्गृह्य ददुस्ते कौरवाय तु

anye ca pārthivā rājannānādeśasamāgatāḥ |
ratnāni vividhāngṛhya daduste kauravāya tu

जम्बूद्वीपे समस्ते तु सराष्ट्रवनपर्वते ।
करं तु न प्रयच्छेत नास्ति पार्थस्य पार्थिवः

jambūdvīpe samaste tu sarāṣṭravanaparvate |
karaṃ tu na prayaccheta nāsti pārthasya pārthivaḥ

नरः सप्तसु वर्षेसु तद्यज्ञे नास्ति नागतः ।
क्रतुर्नानागणैः कीर्णो बभौ शक्रसदो यथा

naraḥ saptasu varṣesu tadyajñe nāsti nāgataḥ |
kraturnānāgaṇaiḥ kīrṇo babhau śakrasado yathā

इमांश्च दायान्विविधान्निबोध मम पार्थिव ।
यज्ञाप्थे राजभिर्दत्तान्महतो धनसञ्चयान्

imāṃśca dāyānvividhānnibodha mama pārthiva |
yajñāpthe rājabhirdattānmahato dhanasañcayān

मेरुमन्दरयोर्मध्ये शैलोदामभितो नदीम् ।
ये ते कीचकवेणूनां छायां रम्यामुपासते

merumandarayormadhye śailodāmabhito nadīm |
ye te kīcakaveṇūnāṃ chāyāṃ ramyāmupāsate

खषा एकासनाद्यर्हाः प्रदरा दीर्घवेणवः ।
पारदाश्च कुलिन्दाश्च तङ्कणाः परतङ्कणाः

khaṣā ekāsanādyarhāḥ pradarā dīrghaveṇavaḥ |
pāradāśca kulindāśca taṅkaṇāḥ parataṅkaṇāḥ

तद्वै पिपीलिकं नाम उद्धृतं यत्पिपीलिकैः ।
जातरूपं द्रोणमेयमहार्षुः कुञ्जशो नराः

tadvai pipīlikaṃ nāma uddhṛtaṃ yatpipīlikaiḥ |
jātarūpaṃ droṇameyamahārṣuḥ kuñjaśo narāḥ

कृष्णवालांश्च चमराञ्छुक्लवालांस्तथा परान् ।
हिमवत्पुष्पजं चैव स्वादुक्षौद्ररसं बहु

kṛṣṇavālāṃśca camarāñchuklavālāṃstathā parān |
himavatpuṣpajaṃ caiva svādukṣaudrarasaṃ bahu

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च व्यूढमाल्यैर्महात्मभिः ।
उत्तरादपि कैलासादोषधीः सुमहाबलाः

uttarebhyaḥ kurubhyaśca vyūḍhamālyairmahātmabhiḥ |
uttarādapi kailāsādoṣadhīḥ sumahābalāḥ

पार्वतीयाश्चराजान आहृत्य प्रणताः स्थिताः ।
अजातशत्रवे राजन्द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः

pārvatīyāścarājāna āhṛtya praṇatāḥ sthitāḥ |
ajātaśatrave rājandvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

ये परार्घ्या हिमवतः सूर्योदयगिरेरनु ।
एवंरूपाः समुद्रान्ते लौहित्यमभितश्च ये

ye parārghyā himavataḥ sūryodayagireranu |
evaṃrūpāḥ samudrānte lauhityamabhitaśca ye

फलमूलाशना ये च किराताश्चर्मवाससः ।
चन्द्नागरुमुख्यानि महार्हान्कम्बलानि च

phalamūlāśanā ye ca kirātāścarmavāsasaḥ |
candnāgarumukhyāni mahārhānkambalāni ca

चर्मरत्नसुवर्णानि गन्धानुच्चावचानि च ।
कैरातकीनामयुतं दासीनां च विशंपते

carmaratnasuvarṇāni gandhānuccāvacāni ca |
kairātakīnāmayutaṃ dāsīnāṃ ca viśaṃpate

आहृत्य रमणीयार्थान्दूरगान्मृगपक्षिणः ।
निचितं पर्वतेभ्यश्च हिरण्यंभूरिवर्चसम्

āhṛtya ramaṇīyārthāndūragānmṛgapakṣiṇaḥ |
nicitaṃ parvatebhyaśca hiraṇyaṃbhūrivarcasam

बलिं च कृत्स्त्रमादाय द्वारि तिष्टन्ति वारिताः ।
कापव्या दरदा दर्वाः शूरा वै यमकास्तथा

baliṃ ca kṛtstramādāya dvāri tiṣṭanti vāritāḥ |
kāpavyā daradā darvāḥ śūrā vai yamakāstathā

औदुम्बरा दुर्विभागा द्वारि तिष्टन्ति वारिताः ।
काश्मीराश्च कुमाराश्च गौरका हंसकास्तथा

audumbarā durvibhāgā dvāri tiṣṭanti vāritāḥ |
kāśmīrāśca kumārāśca gaurakā haṃsakāstathā

शिबित्रैगर्तयौधेया राजन्या मद्रकैः सह ।
वसुतेयाः समौलेया दाहक्षुद्रकमालवैः

śibitraigartayaudheyā rājanyā madrakaiḥ saha |
vasuteyāḥ samauleyā dāhakṣudrakamālavaiḥ

चौण्डिकाश्चौदकाश्चैव साल्वाश्चैव विशम्पते ।
अङ्कवङ्काश्च यवना अनवद्या गयैः सह

cauṇḍikāścaudakāścaiva sālvāścaiva viśampate |
aṅkavaṅkāśca yavanā anavadyā gayaiḥ saha

सुजातयः श्रेणिमन्तः श्रेयांसः शस्त्रधारिणः ।
आहार्षुः क्षत्रिया वित्तं शतशोऽजातशत्रवै

sujātayaḥ śreṇimantaḥ śreyāṃsaḥ śastradhāriṇaḥ |
āhārṣuḥ kṣatriyā vittaṃ śataśo'jātaśatravai

वङ्काः कलिङ्गा मगधास्ताम्रलिप्ताः सपुण्ड्रकाः ।
दुकूलं कौशिकं चैव पत्रोर्णं चैव भारत

vaṅkāḥ kaliṅgā magadhāstāmraliptāḥ sapuṇḍrakāḥ |
dukūlaṃ kauśikaṃ caiva patrorṇaṃ caiva bhārata

उपावृत्ता नृपास्तस्य ददुः प्रीतिं न चागमन् ।
उच्यन्ते तत्र हि द्वार्स्थैर्बलिमादाय विष्ठिताः

upāvṛttā nṛpāstasya daduḥ prītiṃ na cāgaman |
ucyante tatra hi dvārsthairbalimādāya viṣṭhitāḥ

ईषादन्तान्हेमकक्ष्यान्पद्मवर्णान्कुथावृतान् ।
शैलाभान्नित्यमत्तांश्चाप्यभितः काम्यकं सरः

īṣādantānhemakakṣyānpadmavarṇānkuthāvṛtān |
śailābhānnityamattāṃścāpyabhitaḥ kāmyakaṃ saraḥ

क्षमावतः कुलीनांश्च कुञ्जरान्सपरिच्छदान् ।
दत्त्वैकैको दशशतान्द्वारेण प्रविशन्त्विति

kṣamāvataḥ kulīnāṃśca kuñjarānsaparicchadān |
dattvaikaiko daśaśatāndvāreṇa praviśantviti

वैदेहकाश्च पुण्ड्राश्च गौलेयास्ताम्रलिप्तकाः ।
मरुकाः काशिका दर्दा भौमेया नटनाटकाः

vaidehakāśca puṇḍrāśca gauleyāstāmraliptakāḥ |
marukāḥ kāśikā dardā bhaumeyā naṭanāṭakāḥ

कर्णाटाः कांस्यकुट्टाश्च पद्मजालाः सतीनराः ।
दाक्षिणात्याः पुलिन्दाश्च शवेरास्तङ्कणाः शषाः

karṇāṭāḥ kāṃsyakuṭṭāśca padmajālāḥ satīnarāḥ |
dākṣiṇātyāḥ pulindāśca śaverāstaṅkaṇāḥ śaṣāḥ

बर्बरा यवनाश्चैव गर्गराभीरकास्तथा ।
पल्लवाः शककारूशास्तुम्बकाः काशिकास्तदा

barbarā yavanāścaiva gargarābhīrakāstathā |
pallavāḥ śakakārūśāstumbakāḥ kāśikāstadā

एते चान्ये च बहवो नानादिगभ्यः समागताः ।
अन्यैश्चोपहृतान्यत्र रत्नानि हि महात्मभिः

ete cānye ca bahavo nānādigabhyaḥ samāgatāḥ |
anyaiścopahṛtānyatra ratnāni hi mahātmabhiḥ

समुद्रसारवैडूर्यान्मुक्ताः शङ्खास्तथैव च ।
शुभावर्ताञ्छुभाञ्छुक्तीः सिंहलाः समुपाहरन्

samudrasāravaiḍūryānmuktāḥ śaṅkhāstathaiva ca |
śubhāvartāñchubhāñchuktīḥ siṃhalāḥ samupāharan

सम्भृतान्मणिचीरैश्च श्यामांस्ताम्रान्तलोचनान् ।
राजा चित्ररथो नाम गन्धर्वो वासवानुगः ।
शतानि चत्वार्यददद्धयानां वातरंहसाम्

sambhṛtānmaṇicīraiśca śyāmāṃstāmrāntalocanān |
rājā citraratho nāma gandharvo vāsavānugaḥ |
śatāni catvāryadadaddhayānāṃ vātaraṃhasām

तुम्बुरुस्तु प्रमुदितो गन्धर्वो वाजिनां शतम् ।
आम्रपत्रसवर्णानामददद्धेममालिनाम्

tumburustu pramudito gandharvo vājināṃ śatam |
āmrapatrasavarṇānāmadadaddhemamālinām

कृती राजा च कौरव्य शूकराणां विशाम्पते ।
अददद्गजरत्नानां शतानि सुबहून्यथ

kṛtī rājā ca kauravya śūkarāṇāṃ viśāmpate |
adadadgajaratnānāṃ śatāni subahūnyatha

विराटेन तु मत्स्येन बल्यर्थं हेममालिनाम् ।
कुञ्जराणां सहस्रे द्वे मत्तानां समुपाहृते

virāṭena tu matsyena balyarthaṃ hemamālinām |
kuñjarāṇāṃ sahasre dve mattānāṃ samupāhṛte

पांसुराष्ट्राद्वमुदानो राजा षड्विंशतिं गजान् ।
अश्वानां चसहस्रे द्वे राजन्काञ्चनमालिनाम्

pāṃsurāṣṭrādvamudāno rājā ṣaḍviṃśatiṃ gajān |
aśvānāṃ casahasre dve rājankāñcanamālinām

जवसत्वोपपन्नानां वयस्थानां नराधिप ।
बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवेभ्यो न्यवेदयत्

javasatvopapannānāṃ vayasthānāṃ narādhipa |
baliṃ ca kṛtsnamādāya pāṇḍavebhyo nyavedayat

यज्ञसेनेन दासीनां सहस्राणि चतुर्दश ।
दासानामयुतं चैव सदाराणां विशाम्पते

yajñasenena dāsīnāṃ sahasrāṇi caturdaśa |
dāsānāmayutaṃ caiva sadārāṇāṃ viśāmpate

गजयुक्ता महाराज रथाः षड्विंशतिस्तथा ।
राज्यं च कृत्स्नं पार्थेभ्यो यज्ञार्थं वै निवेदितम्

gajayuktā mahārāja rathāḥ ṣaḍviṃśatistathā |
rājyaṃ ca kṛtsnaṃ pārthebhyo yajñārthaṃ vai niveditam

वासुदेवोऽपि वार्ष्णेयो मानं कुर्वन्किरीटिनः ।
अददद्गजमुख्यानां सहस्राणि चतुर्दश

vāsudevo'pi vārṣṇeyo mānaṃ kurvankirīṭinaḥ |
adadadgajamukhyānāṃ sahasrāṇi caturdaśa

आत्मा हि कृष्णः पार्थस्य कृष्णस्यात्मा धनञ्जयः ।
यद्ब्रूयादर्जुनः कृष्णं सर्वं कुर्यादसंशयम्

ātmā hi kṛṣṇaḥ pārthasya kṛṣṇasyātmā dhanañjayaḥ |
yadbrūyādarjunaḥ kṛṣṇaṃ sarvaṃ kuryādasaṃśayam

कृष्णो धनञ्जयस्यार्थे स्वर्गलोकमपि त्यजेत् ।
तथैव पार्थः कृष्णार्थे प्राणानपि परित्यजेत्

kṛṣṇo dhanañjayasyārthe svargalokamapi tyajet |
tathaiva pārthaḥ kṛṣṇārthe prāṇānapi parityajet

सुरभींश्चन्दनरसान्हेमकुम्भसमास्थितान् ।
मलयाद्दर्दुराच्चैव चन्दनागुरुसञ्चयान्

surabhīṃścandanarasānhemakumbhasamāsthitān |
malayāddardurāccaiva candanāgurusañcayān

मणिरत्नानि भास्वन्ति काञ्चनं सूक्ष्मवस्त्रकम् ।
चोलपाण्ड्यावपि द्वारं न लेभाते ह्युपस्थितौ

maṇiratnāni bhāsvanti kāñcanaṃ sūkṣmavastrakam |
colapāṇḍyāvapi dvāraṃ na lebhāte hyupasthitau

समुद्रसारं वैदूर्यं मुक्तासङ्घांस्तथैव च ।
शतशश्च कुथांस्तत्र सिंहलाः समुपाहरन्

samudrasāraṃ vaidūryaṃ muktāsaṅghāṃstathaiva ca |
śataśaśca kuthāṃstatra siṃhalāḥ samupāharan

संवृता मणिचीरैस्तु श्यामास्ताम्रान्तलोचनाः ।
ता गृहीत्वा नरास्तत्र द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः

saṃvṛtā maṇicīraistu śyāmāstāmrāntalocanāḥ |
tā gṛhītvā narāstatra dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

प्रीत्यर्थं ब्राह्मणश्चैव क्षत्रियाश्च विनिर्जिताः ।
उपाजह्रुर्विशश्चैव शूद्राः शुश्रूषवस्तथा

prītyarthaṃ brāhmaṇaścaiva kṣatriyāśca vinirjitāḥ |
upājahrurviśaścaiva śūdrāḥ śuśrūṣavastathā

प्रीत्या च बहुमानाच्चाप्युपागच्छन्युधिष्ठिरम् ।
सर्वे म्लेच्छाः सर्ववर्णा आदिमध्यान्तजास्तथा

prītyā ca bahumānāccāpyupāgacchanyudhiṣṭhiram |
sarve mlecchāḥ sarvavarṇā ādimadhyāntajāstathā

नानादेशसमुत्थैश्चन नानाजितिभिरेव च ।
पर्यस्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने

nānādeśasamutthaiścana nānājitibhireva ca |
paryasta iva loko'yaṃ yudhiṣṭhiraniveśane

उच्चावचानुपग्राहान्राजभिः प्रापितान्बहून् ।
शत्रूणां पश्यतो दुःखान्मुमूर्षा मे व्यजायत

uccāvacānupagrāhānrājabhiḥ prāpitānbahūn |
śatrūṇāṃ paśyato duḥkhānmumūrṣā me vyajāyata

भृत्यास्तु ये पाण्डवानां तांस्ते वक्ष्यामि पार्थिव ।
येषामामं च पक्वं च संविधत्ते युधिष्ठिरः

bhṛtyāstu ye pāṇḍavānāṃ tāṃste vakṣyāmi pārthiva |
yeṣāmāmaṃ ca pakvaṃ ca saṃvidhatte yudhiṣṭhiraḥ

अयुतं त्रीणि पद्मानि गजारोहाः ससादिनः ।
थानामर्बुदं चापि पादाता बहवस्तथा

ayutaṃ trīṇi padmāni gajārohāḥ sasādinaḥ |
thānāmarbudaṃ cāpi pādātā bahavastathā

प्रमीयमाणमां च पच्यमानं तथैव च ।
विसृज्यमानं चान्यत्र पुण्याहस्वन एव च

pramīyamāṇamāṃ ca pacyamānaṃ tathaiva ca |
visṛjyamānaṃ cānyatra puṇyāhasvana eva ca

नाभुक्तवन्तं नापीतं नालङ्कृतमसत्कृतम् ।
पश्यं सर्ववर्णानां युधिष्ठिरनिवेशने

nābhuktavantaṃ nāpītaṃ nālaṅkṛtamasatkṛtam |
paśyaṃ sarvavarṇānāṃ yudhiṣṭhiraniveśane

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः ।
त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः ।
सुप्रीताः परितृष्टाश्च ते ह्याशंसत्त्यरिक्षयम्

aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ |
triṃśaddāsīka ekaiko yānbibharti yudhiṣṭhiraḥ |
suprītāḥ paritṛṣṭāśca te hyāśaṃsattyarikṣayam

दशान्यानि सहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने

daśānyāni sahasrāṇi yatīnāmūrdhvaretasām |
bhuñjate rukmapātrībhiryudhiṣṭhiraniveśane

अभुक्तं भुक्तवद्वापि सर्वमाकुब्जवामनम् ।
अभुञ्जाना याज्ञसेनी प्रत्यवैक्षद्विशाम्पते

abhuktaṃ bhuktavadvāpi sarvamākubjavāmanam |
abhuñjānā yājñasenī pratyavaikṣadviśāmpate

द्वौ करौ न प्रयच्छेतां कुन्तीपुत्राय भारत ।
साम्बन्धिकेनपाञ्चालाः सख्येनान्धकवृष्णयः

dvau karau na prayacchetāṃ kuntīputrāya bhārata |
sāmbandhikenapāñcālāḥ sakhyenāndhakavṛṣṇayaḥ