Chapter 67: Shishupala mocks Bhishma; the kings turn angry

नैषा चेदिपतेर्बुद्धिर्यया त्वाह्वयतेऽच्युतम् ।
नूनमेव जगद्भर्तुः कृष्णस्यैव विनिश्चयः ।

naiṣā cedipaterbuddhiryayā tvāhvayate'cyutam |
nūnameva jagadbhartuḥ kṛṣṇasyaiva viniścayaḥ |

को हि मां भीमसेनाद्य क्षितावर्हति पार्थिवः ।
क्षेप्तुं कालपरीतात्मा यथैष कुलपांसनः

ko hi māṃ bhīmasenādya kṣitāvarhati pārthivaḥ |
kṣeptuṃ kālaparītātmā yathaiṣa kulapāṃsanaḥ

एष ह्यस्य महाबाहुस्तेर्जोशश्च हरेर्ध्रुवम् ।
तमेव पुनरादातुं कुरुतेऽत्र मतिं हरिः

eṣa hyasya mahābāhusterjośaśca harerdhruvam |
tameva punarādātuṃ kurute'tra matiṃ hariḥ

येनैष कुरुशार्दूल शार्दूल इव चेदिराट् ।
गर्जत्यतीव दुर्बुद्धिः सर्वानस्मानचिन्तयन्

yenaiṣa kuruśārdūla śārdūla iva cedirāṭ |
garjatyatīva durbuddhiḥ sarvānasmānacintayan

ततो न ममृषे चैद्यस्तद्भीष्मवचनं तदा ।
उवाच चैन सङ्क्रुद्धः पुनर्भीष्ममथोत्तरम्

tato na mamṛṣe caidyastadbhīṣmavacanaṃ tadā |
uvāca caina saṅkruddhaḥ punarbhīṣmamathottaram

द्विषतां नोऽस्तु भीष्मैष प्रभावः केशवस्य यः ।
यस्य संस्तववक्ता त्वं बन्दिवत्सततोत्थितः

dviṣatāṃ no'stu bhīṣmaiṣa prabhāvaḥ keśavasya yaḥ |
yasya saṃstavavaktā tvaṃ bandivatsatatotthitaḥ

संस्तवे चमनो भीष्म परेषां रमते यदि ।
तदा संस्तुहि राज्ञस्त्वमिमं हित्वा जनार्दनम्

saṃstave camano bhīṣma pareṣāṃ ramate yadi |
tadā saṃstuhi rājñastvamimaṃ hitvā janārdanam

दरदं स्तुहि बाह्लीकमिमं पार्थिवसत्तमम् ।
जायमानेन येनेयभवद्दारिता मही

daradaṃ stuhi bāhlīkamimaṃ pārthivasattamam |
jāyamānena yeneyabhavaddāritā mahī

वङ्गाङ्गविषयाध्यक्षं सहस्राक्षसमं बले ।
स्तुहि कर्णमिमं भीष्म महाचापविकर्षणम्

vaṅgāṅgaviṣayādhyakṣaṃ sahasrākṣasamaṃ bale |
stuhi karṇamimaṃ bhīṣma mahācāpavikarṣaṇam

यस्येमे कुण्डले दिव्ये सहजे देवनिर्मिते ।
कवचं च महाबाहो बालार्कसदृशप्रभम्

yasyeme kuṇḍale divye sahaje devanirmite |
kavacaṃ ca mahābāho bālārkasadṛśaprabham

वासवप्रतिमो येन जरासन्धोऽतिदुर्जयः ।
विजितो बाहुयुद्धेन देहभेदं च लम्भितः

vāsavapratimo yena jarāsandho'tidurjayaḥ |
vijito bāhuyuddhena dehabhedaṃ ca lambhitaḥ

द्रोणं द्रौणिं च साधु त्वं पितापुत्रौ महारथौ ।
स्तुहि स्तुत्यावुभौ भीष्म सततं द्विजसत्तमौ

droṇaṃ drauṇiṃ ca sādhu tvaṃ pitāputrau mahārathau |
stuhi stutyāvubhau bhīṣma satataṃ dvijasattamau

ययोरन्यतरो भीष्म सङ्क्रुद्धः सचराचराम् ।
इमां वसुमतीं कुर्यान्निः शेषामिति मे मतिः

yayoranyataro bhīṣma saṅkruddhaḥ sacarācarām |
imāṃ vasumatīṃ kuryānniḥ śeṣāmiti me matiḥ

द्रोणस्य हि समं युद्धे न पश्यामि नराधिपम् ।
नाश्वत्थाम्नः समं भीष्म न च तौ स्तोतुमिच्छसि

droṇasya hi samaṃ yuddhe na paśyāmi narādhipam |
nāśvatthāmnaḥ samaṃ bhīṣma na ca tau stotumicchasi

पृथिव्यां सागरान्तायां यो वैप्रतिसमो भवेत् ।
दुर्योधनं त्वं राजेन्द्रमतिक्रम्य महाभुजम्

pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yo vaipratisamo bhavet |
duryodhanaṃ tvaṃ rājendramatikramya mahābhujam

जयद्रथं च राजानं कृतास्त्रं दृढविक्रमम् ।
द्रुमं किम्पुरुषाचार्यं लोके प्रथितविक्रमम् ।
अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंससि केशवम्

jayadrathaṃ ca rājānaṃ kṛtāstraṃ dṛḍhavikramam |
drumaṃ kimpuruṣācāryaṃ loke prathitavikramam |
atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam

वृद्धं च भरताचार्यं तथा शारद्वतं कृपम् ।
अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंससि केशवम्

vṛddhaṃ ca bharatācāryaṃ tathā śāradvataṃ kṛpam |
atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam

धनुर्धराणां प्रवरं रुक्मिणं पुरुषोत्तमम् ।
अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंससि केशवम्

dhanurdharāṇāṃ pravaraṃ rukmiṇaṃ puruṣottamam |
atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam

भीष्मकं च महावीर्यं दन्तवक्त्रं च भूमिपम् ।
भगदत्तं यूपकेथु जयत्सेनं च मागधम्

bhīṣmakaṃ ca mahāvīryaṃ dantavaktraṃ ca bhūmipam |
bhagadattaṃ yūpakethu jayatsenaṃ ca māgadham

विराटद्रुपदौ चोभौ शकुनिं च बहद्बलम् ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पाण्ड्यं श्वेतमथोत्तमम्

virāṭadrupadau cobhau śakuniṃ ca bahadbalam |
vindānuvindāvāvantyau pāṇḍyaṃ śvetamathottamam

शङ्खं च सुमहाभागं वृषसेनं च मानिनम् ।
एकलव्यं च विक्रान्तं कालिङ्गं च महारथम्

śaṅkhaṃ ca sumahābhāgaṃ vṛṣasenaṃ ca māninam |
ekalavyaṃ ca vikrāntaṃ kāliṅgaṃ ca mahāratham

अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंसति केशवम् ।
शल्यादीनपि कस्मात्त्वं न स्तौषि वसुधाधिपान् ।
स्तवाय यदि ते बुद्धिर्वर्तते भीष्म वसुधाधिपान् ।

atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsati keśavam |
śalyādīnapi kasmāttvaṃ na stauṣi vasudhādhipān |
stavāya yadi te buddhirvartate bhīṣma vasudhādhipān |

किं हि शक्यं मया कर्तुं यद्वृद्धानां त्वया नृप ।
पुरा कथयतां नूनं न श्रुतं धर्मवादिनाम्

kiṃ hi śakyaṃ mayā kartuṃ yadvṛddhānāṃ tvayā nṛpa |
purā kathayatāṃ nūnaṃ na śrutaṃ dharmavādinām

आत्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः ।
अनाचरितमार्याणामिति ते भीष्म न श्रुतम्

ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ |
anācaritamāryāṇāmiti te bhīṣma na śrutam

यदस्तव्यमिमं शश्वन्मोहात्संस्तौषि भक्तितः ।
केशवं तच्च ते भीष्म न कश्चिदनुमन्यते

yadastavyamimaṃ śaśvanmohātsaṃstauṣi bhaktitaḥ |
keśavaṃ tacca te bhīṣma na kaścidanumanyate

कथं भोजस्य पुरुषे वत्सपाले दुरात्मनि ।
समावेशयसे सर्वं जगत्केवलकाम्यया

kathaṃ bhojasya puruṣe vatsapāle durātmani |
samāveśayase sarvaṃ jagatkevalakāmyayā

अथ चैषा न ते बुद्धिः प्रकृतिं याति भारत ।
मयैव कथितं पूर्वं कुलिङ्गशकुनिर्यथा

atha caiṣā na te buddhiḥ prakṛtiṃ yāti bhārata |
mayaiva kathitaṃ pūrvaṃ kuliṅgaśakuniryathā

कुलिङ्गशकुनिर्नाम पार्श्वे हिमवतः परे ।
भी तस्याः सदा वाचः श्रूयन्तेऽर्थविगर्हिताः

kuliṅgaśakunirnāma pārśve himavataḥ pare |
bhī tasyāḥ sadā vācaḥ śrūyante'rthavigarhitāḥ

मा साहसमितीदं सा सततं वाशते किल ।
साहसं चात्मनातीव चरन्ती नावबुध्यते

mā sāhasamitīdaṃ sā satataṃ vāśate kila |
sāhasaṃ cātmanātīva carantī nāvabudhyate

सा हि मांसार्गलं भीष्म मुखात्सिंहस्य खादतः ।
दन्तान्तरविलग्नं यत्तदादत्तेऽल्पचेतना

sā hi māṃsārgalaṃ bhīṣma mukhātsiṃhasya khādataḥ |
dantāntaravilagnaṃ yattadādatte'lpacetanā

इच्छतः सा हि सिंहस्य भीष्म जीवत्यसंशयम् ।
तद्वत्त्वमप्यधर्मिष्ठ सदा वाचः प्रभाषसे

icchataḥ sā hi siṃhasya bhīṣma jīvatyasaṃśayam |
tadvattvamapyadharmiṣṭha sadā vācaḥ prabhāṣase

इच्छतां भूमिपालानां भीष्म जीवस्यसंशयम् ।
लोकविद्विष्टकर्मा हि नान्योऽस्ति भवता समः

icchatāṃ bhūmipālānāṃ bhīṣma jīvasyasaṃśayam |
lokavidviṣṭakarmā hi nānyo'sti bhavatā samaḥ

ततश्चेदिपतेः श्रुत्वा भीष्मः स कटुकं वचः ।
उवाचेदं वचो राजंश्चेदिराजस्य शृण्वतः

tataścedipateḥ śrutvā bhīṣmaḥ sa kaṭukaṃ vacaḥ |
uvācedaṃ vaco rājaṃścedirājasya śṛṇvataḥ

इच्छतां किल नामाहं जीवाम्येषां महीक्षिताम् ।
सोऽहं न गणयाम्येतांस्तृणेनापि नराधिपान्

icchatāṃ kila nāmāhaṃ jīvāmyeṣāṃ mahīkṣitām |
so'haṃ na gaṇayāmyetāṃstṛṇenāpi narādhipān

एवमुक्ते तु भीष्मेण ततः सञ्चुक्रुशुर्नृपाः ।
केचिज्जहृषिरे तत्र केचिद्भीष्मं जगर्हिरे

evamukte tu bhīṣmeṇa tataḥ sañcukruśurnṛpāḥ |
kecijjahṛṣire tatra kecidbhīṣmaṃ jagarhire

केचिदूचुर्महेष्वासाः श्रुत्वा भीष्मस्य यद्वचः ।
पापोऽवलिप्तो वृद्धश्च नायं भीष्मोऽर्हति क्षमाम्

kecidūcurmaheṣvāsāḥ śrutvā bhīṣmasya yadvacaḥ |
pāpo'valipto vṛddhaśca nāyaṃ bhīṣmo'rhati kṣamām

हन्यतां दुर्मतिर्भीष्मः पशुवत्साध्वयं नृपाः ।
सर्वैः समेत्य संरब्धैर्दह्यतां वा कटाग्निना

hanyatāṃ durmatirbhīṣmaḥ paśuvatsādhvayaṃ nṛpāḥ |
sarvaiḥ sametya saṃrabdhairdahyatāṃ vā kaṭāgninā

इति तेषां वचः श्रुत्वा ततः कुरुपितामहः ।
उवाच मतिमान्भीष्मस्तानेव वसुधाधिपान्

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā tataḥ kurupitāmahaḥ |
uvāca matimānbhīṣmastāneva vasudhādhipān

उक्तस्योक्तस्य नेहान्तमहं समुपलक्षये ।
यत्तु वक्ष्यामि तत्सर्वं शृणुध्वं वसुधाधिपाः

uktasyoktasya nehāntamahaṃ samupalakṣaye |
yattu vakṣyāmi tatsarvaṃ śṛṇudhvaṃ vasudhādhipāḥ

पशुवद्घातनं वा मे दहनं वा कटाग्निना ।
क्रियतां मूर्ध्नि वो न्यस्तं मयेदं सकलं पदम्

paśuvadghātanaṃ vā me dahanaṃ vā kaṭāgninā |
kriyatāṃ mūrdhni vo nyastaṃ mayedaṃ sakalaṃ padam

एष तिष्ठति गोविन्दः पूजितोऽस्माभिरच्युतः ।
यस्य वस्त्वरते बुद्धिर्मरणाय स माधवम्

eṣa tiṣṭhati govindaḥ pūjito'smābhiracyutaḥ |
yasya vastvarate buddhirmaraṇāya sa mādhavam

कृष्णमाह्वयतामद्य युद्धे चक्रगदाधरम् ।
यादवस्यैव देवस्य देहं विशतु पातितः

kṛṣṇamāhvayatāmadya yuddhe cakragadādharam |
yādavasyaiva devasya dehaṃ viśatu pātitaḥ