Chapter 55: Dwaraka, the Sudharma hall and Naraka's fall

शूरसेनपुरं त्यक्त्वा ततो यादवनन्दनः ।
द्वारकां भगवान्कृष्णः प्रत्यपद्यत भारत

śūrasenapuraṃ tyaktvā tato yādavanandanaḥ |
dvārakāṃ bhagavānkṛṣṇaḥ pratyapadyata bhārata

ततो महात्मा यानानि रत्नानि विविधानि च ।
यथार्हं पुण्डरीकाक्षो नैर्ऋतात्प्रत्यपद्यत

tato mahātmā yānāni ratnāni vividhāni ca |
yathārhaṃ puṇḍarīkākṣo nairṛtātpratyapadyata

तत्र विघ्नं चरन्ति स्म दैतेयाः सहदानवैः ।
ताञ्जघान महाबाहुर्वरमत्तान्महासुरान्

tatra vighnaṃ caranti sma daiteyāḥ sahadānavaiḥ |
tāñjaghāna mahābāhurvaramattānmahāsurān

स विघ्नमकरोत्तत्र नरको नाम नैर्ऋतः ।
अदितिं धर्षयामास कुण्डलार्थं युधिष्ठिर

sa vighnamakarottatra narako nāma nairṛtaḥ |
aditiṃ dharṣayāmāsa kuṇḍalārthaṃ yudhiṣṭhira

न चासुरगणैः सर्वैः सहितैः कर्म तत्पुरा ।
कृतपूर्वं महाघोरं यदकार्षीन्महासुरः

na cāsuragaṇaiḥ sarvaiḥ sahitaiḥ karma tatpurā |
kṛtapūrvaṃ mahāghoraṃ yadakārṣīnmahāsuraḥ

यं मही सुषुवे देवी यस्य प्राग्ज्योतिषं पुरम् ।
विषयान्तपालाश्चत्वारो यस्यासन्युद्धदुर्मदाः

yaṃ mahī suṣuve devī yasya prāgjyotiṣaṃ puram |
viṣayāntapālāścatvāro yasyāsanyuddhadurmadāḥ

आदेवयानमावृत्य पन्थानं पर्यवस्थिताः ।
त्रासनाः सुरसङ्घानां विरूपै राक्षसैः सह

ādevayānamāvṛtya panthānaṃ paryavasthitāḥ |
trāsanāḥ surasaṅghānāṃ virūpai rākṣasaiḥ saha

हयग्रीवो निकुम्भश्च घोरः पञ्चजनस्तदा ।
मुरः पुत्रसहस्रैश्च वरमत्तो महासुरः

hayagrīvo nikumbhaśca ghoraḥ pañcajanastadā |
muraḥ putrasahasraiśca varamatto mahāsuraḥ

तद्वधार्थं महाबाहुरेष चक्रगदासिभृत् ।
जातो वृष्णिषु देवक्यां वासुदेवो जनार्दनः

tadvadhārthaṃ mahābāhureṣa cakragadāsibhṛt |
jāto vṛṣṇiṣu devakyāṃ vāsudevo janārdanaḥ

तस्यास्य पुरुषेन्द्रस्यलोकप्रथिततेजसः ।
निवासो द्वारकायां तु विदितो वः प्रधानतः

tasyāsya puruṣendrasyalokaprathitatejasaḥ |
nivāso dvārakāyāṃ tu vidito vaḥ pradhānataḥ

अतीव हि पुरी रम्या द्वारका वासवक्षयात् ।
अतिवैराजमप्यद्धा प्रत्यक्षस्ते युधिष्ठिर

atīva hi purī ramyā dvārakā vāsavakṣayāt |
ativairājamapyaddhā pratyakṣaste yudhiṣṭhira

तस्मिन्देवपुरप्रख्ये सा सभा वृष्ण्युपाश्रया ।
सुधर्मेति च विख्याता योजनायतविस्तृता

tasmindevapuraprakhye sā sabhā vṛṣṇyupāśrayā |
sudharmeti ca vikhyātā yojanāyatavistṛtā

तत्र वृष्ण्यन्दकाः सर्वे रामकृष्णपुरोगमाः ।
लोकयात्रामिमां कृत्स्नां परिरक्षन्त आसते

tatra vṛṣṇyandakāḥ sarve rāmakṛṣṇapurogamāḥ |
lokayātrāmimāṃ kṛtsnāṃ parirakṣanta āsate

तत्रासीनेषु सर्वेषु कदाचिद्भरतर्षभ ।
दिव्यगन्धा ववुर्वाताः कुसुमानां च वृष्टयः

tatrāsīneṣu sarveṣu kadācidbharatarṣabha |
divyagandhā vavurvātāḥ kusumānāṃ ca vṛṣṭayaḥ

ततः सूर्यसहस्राभस्तेजोराशिर्महाद्भुतः ।
मध्ये तु तेजसस्तस्य पाण्डरं गजमास्थितः ।

tataḥ sūryasahasrābhastejorāśirmahādbhutaḥ |
madhye tu tejasastasya pāṇḍaraṃ gajamāsthitaḥ |

वृतो देवगणैः सर्वैर्वासवः प्रत्यदृश्यत ॥
रामकृष्णौ च राजा च वृष्ण्यन्धकगणैः सह ।

vṛto devagaṇaiḥ sarvairvāsavaḥ pratyadṛśyata ||
rāmakṛṣṇau ca rājā ca vṛṣṇyandhakagaṇaiḥ saha |

उत्पत्य सहसा देवे नमस्कारमकुर्वत ॥
सोऽवतीर्य गजात्तूर्णं परिष्वज्य जनार्दनम् ।

utpatya sahasā deve namaskāramakurvata ||
so'vatīrya gajāttūrṇaṃ pariṣvajya janārdanam |

सस्वजे बलदेवं च राजानं च तमाहुकम् ॥
वासुदेवोद्धवौ चैव विकद्रुं च महामतिम् ।

sasvaje baladevaṃ ca rājānaṃ ca tamāhukam ||
vāsudevoddhavau caiva vikadruṃ ca mahāmatim |

प्रद्युम्नसाम्बनिशठाननिरुद्धं च सात्यकिम् ॥
गदं सारणमक्रूरं भानुझल्लिविडूरथान् ।

pradyumnasāmbaniśaṭhānaniruddhaṃ ca sātyakim ||
gadaṃ sāraṇamakrūraṃ bhānujhalliviḍūrathān |

तथैव कृतवर्णाणां चारुदेष्णं महाबलम् ॥
देवकल्पान्महाराज तान्दाशार्हपुरोगमान् ।

tathaiva kṛtavarṇāṇāṃ cārudeṣṇaṃ mahābalam ||
devakalpānmahārāja tāndāśārhapurogamān |

पिरिष्वज्य च दृष्ट्वा च भगवान्भूतभावनः ॥
वृष्ण्यन्धकमहामात्रान्परिष्वज्याथ वासवः ।

piriṣvajya ca dṛṣṭvā ca bhagavānbhūtabhāvanaḥ ||
vṛṣṇyandhakamahāmātrānpariṣvajyātha vāsavaḥ |

प्रगृह्य पूजां तैर्दत्तां भगवान्पाकशासनः ॥
सोऽदितेर्वचनात्तात कुण्डलार्थे जनार्दनम् ।

pragṛhya pūjāṃ tairdattāṃ bhagavānpākaśāsanaḥ ||
so'ditervacanāttāta kuṇḍalārthe janārdanam |

उवाच परमप्रीतो जहि भौमं नरेश्व
(भीष्ण उवाच)
निहत्य नरकं भौममाहरिष्यामि कुण्डले ।

uvāca paramaprīto jahi bhaumaṃ nareśva
(bhīṣṇa uvāca)
nihatya narakaṃ bhaumamāhariṣyāmi kuṇḍale |

एवमुक्त्वाऽथ गोविन्दो राममेवाभ्यभाषत ॥
प्रद्युम्नमनिरुद्धं च साम्बं चाप्रतिमं बले ।

evamuktvā'tha govindo rāmamevābhyabhāṣata ||
pradyumnamaniruddhaṃ ca sāmbaṃ cāpratimaṃ bale |

एतांश्चोच्त्का तथा तत्र वासुदेवो महायशाः ॥
अथारुह्य सुपर्णं वै शङ्खचक्रगदासिभृत् ।

etāṃścoctkā tathā tatra vāsudevo mahāyaśāḥ ||
athāruhya suparṇaṃ vai śaṅkhacakragadāsibhṛt |

ययौ तदा हृषीकेशो देवानां हितकाम्यया ॥
तं प्रयान्तममित्रघ्नं देवाः सहपुरन्दराः ।

yayau tadā hṛṣīkeśo devānāṃ hitakāmyayā ||
taṃ prayāntamamitraghnaṃ devāḥ sahapurandarāḥ |

पृष्ठतोऽनुययुः प्रीत्या स्तुवन्तो विष्णुमच्युतम् ।
उग्रान्त्रक्षोगणान्हत्वा नरकस्य महासुरान् ।

pṛṣṭhato'nuyayuḥ prītyā stuvanto viṣṇumacyutam |
ugrāntrakṣogaṇānhatvā narakasya mahāsurān |

क्षुरान्तान्मौरवान्पाशान्षट्‌सहस्रं ददर्श सः ॥
स़ञ्छिद्य पाशाच्छस्त्रेण मुरं हत्वा सहान्वयम् ।

kṣurāntānmauravānpāśānṣaṭ‌sahasraṃ dadarśa saḥ ||
sa़ñchidya pāśācchastreṇa muraṃ hatvā sahānvayam |

शैलसङ्घानतिक्रम्य निशुम्भं च व्यपोथयत्

śailasaṅghānatikramya niśumbhaṃ ca vyapothayat

यः सहस्रसहस्त्वेकः सर्वान्देवानपोथयत् ।
तं जघान महावीर्यं हयग्रीवं महाबलम्

yaḥ sahasrasahastvekaḥ sarvāndevānapothayat |
taṃ jaghāna mahāvīryaṃ hayagrīvaṃ mahābalam

अपारतेजा दुर्धर्षः सर्वयादवनन्दनः ॥
मध्ये लोहितगङ्गायां भगवान्देवकीसुतः

apāratejā durdharṣaḥ sarvayādavanandanaḥ ||
madhye lohitagaṅgāyāṃ bhagavāndevakīsutaḥ

औदकायां विरूपाक्षं जघान मधुसूदनः ।
ततः प्राग्ज्योतिषं नाम दीप्यमानमिव श्रिया ।
पुरमासादयामास तत्र युद्धमवर्तत

audakāyāṃ virūpākṣaṃ jaghāna madhusūdanaḥ |
tataḥ prāgjyotiṣaṃ nāma dīpyamānamiva śriyā |
puramāsādayāmāsa tatra yuddhamavartata

तद्युद्धमभवद्घोरं तेन भौमेन भारत ।
कुण्डलार्थे सुरेशस्य नरकेण महात्मना

tadyuddhamabhavadghoraṃ tena bhaumena bhārata |
kuṇḍalārthe sureśasya narakeṇa mahātmanā

मुहूर्तं लालयित्वा तु नरकं मधूसूदनः ।
प्रवृत्तचक्रं चक्रेण प्रममाथ बलाद्बली

muhūrtaṃ lālayitvā tu narakaṃ madhūsūdanaḥ |
pravṛttacakraṃ cakreṇa pramamātha balādbalī

चक्रप्रमथितं तस्य पपात सहसा भुवि ।
उत्तमाङ्गं हताङ्गस्य वृत्रे वज्रहते यथा

cakrapramathitaṃ tasya papāta sahasā bhuvi |
uttamāṅgaṃ hatāṅgasya vṛtre vajrahate yathā

भूमिस्तु पतितं दृष्ट्वा प्रायच्छत्कुण्डले सुतम् ।
प्रदाय च महाबाहुमिदं वचनमब्रवीत्

bhūmistu patitaṃ dṛṣṭvā prāyacchatkuṇḍale sutam |
pradāya ca mahābāhumidaṃ vacanamabravīt

सृष्टस्त्वयैव मधुहंस्त्वयैव विनिपातितः ।
यथेच्छसि तथा क्रीडा प्रजास्तस्यानुपालय

sṛṣṭastvayaiva madhuhaṃstvayaiva vinipātitaḥ |
yathecchasi tathā krīḍā prajāstasyānupālaya

देवानां च मुनीनां च पितॄणां च महात्मनाम् ।
उद्वेजनीयो भूतानां ब्रह्मद्विद् पुरुषाधमः

devānāṃ ca munīnāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām |
udvejanīyo bhūtānāṃ brahmadvid puruṣādhamaḥ

लोकद्विष्टः सुतस्ते तु देवारिर्लोककण्टकः ।
सर्वलोकनमस्कार्यामदितं बाधयद्वली

lokadviṣṭaḥ sutaste tu devārirlokakaṇṭakaḥ |
sarvalokanamaskāryāmaditaṃ bādhayadvalī

कुण्डले हृतवान्दर्पात्ततस्ते निहतः सुतः ।
नैव मन्युस्त्वया कार्यो यत्कृतं मयि भामिनि

kuṇḍale hṛtavāndarpāttataste nihataḥ sutaḥ |
naiva manyustvayā kāryo yatkṛtaṃ mayi bhāmini

त्वत्प्रभावाच्च ते पुत्रो लब्धवान्गतिमुत्तमाम् ।
तस्माद्गच्छ महाभागे भारावतरणं कृतम्

tvatprabhāvācca te putro labdhavāngatimuttamām |
tasmādgaccha mahābhāge bhārāvataraṇaṃ kṛtam