Chapter 48: Dattatreya and the boons of Kartavirya Arjuna

विष्णोः पुनर्महाभागः प्रादुर्भावो महात्मनः ।
दत्तात्रेय इति ख्यात ऋषिरासीन्महायशाः

viṣṇoḥ punarmahābhāgaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ |
dattātreya iti khyāta ṛṣirāsīnmahāyaśāḥ

तेन नष्टेषु वेदेषु क्रियासु च मखेषु च ।
चातुर्वर्ण्ये च सङ्कीर्णे धर्मे शिथिलतां गते

tena naṣṭeṣu vedeṣu kriyāsu ca makheṣu ca |
cāturvarṇye ca saṅkīrṇe dharme śithilatāṃ gate

अभवर्धति चाधर्मे सत्ये नष्टे स्थितेऽनृते ।
प्रजासु क्षीयमाणासु धर्मे चामूलतां पते

abhavardhati cādharme satye naṣṭe sthite'nṛte |
prajāsu kṣīyamāṇāsu dharme cāmūlatāṃ pate

सयज्ञाः सक्रिया वेदाः प्रत्यानीता हि तेन वै ।
चातुर्वर्ण्यमसङ्कीर्णं कृतं तेन महात्मना

sayajñāḥ sakriyā vedāḥ pratyānītā hi tena vai |
cāturvarṇyamasaṅkīrṇaṃ kṛtaṃ tena mahātmanā

स एव वै यदा प्रादाद्धैहयाधिपतेर्वरम् ।
तं हैहयानामधिपस्त्वर्जुनोऽभिप्रसादयन्

sa eva vai yadā prādāddhaihayādhipatervaram |
taṃ haihayānāmadhipastvarjuno'bhiprasādayan

वनं पर्यचरन्सम्यक्छुश्रूषुरनुसूयकः ।
निर्ममो निरहङ्कारो दीर्घकालमतोषयत्

vanaṃ paryacaransamyakchuśrūṣuranusūyakaḥ |
nirmamo nirahaṅkāro dīrghakālamatoṣayat

आराध्य दत्तात्रेयं हि अगृङ्णात्स वरानिमान् ।
आप्तादाप्ततरान्विप्राद्विद्वान्विद्वन्निषेवितात्

ārādhya dattātreyaṃ hi agṛṅṇātsa varānimān |
āptādāptatarānviprādvidvānvidvanniṣevitāt

ऋतेऽमरत्वं विप्रेण दत्तात्रेयेण धीमता ।
वरैश्चतुर्भिः प्रवृत इमान्वव्रे वरान्नृपः

ṛte'maratvaṃ vipreṇa dattātreyeṇa dhīmatā |
varaiścaturbhiḥ pravṛta imānvavre varānnṛpaḥ

श्रीमान्मनस्वी बलवान्सत्यवागनसूयकः ।
सहस्रबाहुर्भूयासमेषु मे प्रथमो वरः

śrīmānmanasvī balavānsatyavāganasūyakaḥ |
sahasrabāhurbhūyāsameṣu me prathamo varaḥ

जरायुजाण्डजं सर्वं सर्वं चैव चराचरम् ।
शास्तुमिच्छामि धर्मेण द्वितीयस्त्वेष मे वरः

jarāyujāṇḍajaṃ sarvaṃ sarvaṃ caiva carācaram |
śāstumicchāmi dharmeṇa dvitīyastveṣa me varaḥ

पितृन्देवानृषीन्विप्रान्यजेयं विपुलैर्मखैः ।
अमित्रांश्च शितैर्बाणैस्तृतीयो व्रर एष मे

pitṛndevānṛṣīnviprānyajeyaṃ vipulairmakhaiḥ |
amitrāṃśca śitairbāṇaistṛtīyo vrara eṣa me

यस्य नासीन्न भविता न चास्ति सदृशः पुमान् ।
इह वा दिवि वा लोके स मे हन्ता भवेदिति

yasya nāsīnna bhavitā na cāsti sadṛśaḥ pumān |
iha vā divi vā loke sa me hantā bhavediti

सोऽर्जुनः कृतवीर्यस्य वरः पुत्रोऽभवद्युधि ।
स सहस्रं सहस्राणां माहिष्मत्यामवर्धत

so'rjunaḥ kṛtavīryasya varaḥ putro'bhavadyudhi |
sa sahasraṃ sahasrāṇāṃ māhiṣmatyāmavardhata

स भूमिमखिलां जित्वा द्वीपांश्चापि समुद्रिणः ।
नभसीवाज्वलत्सूर्यः पुण्यैः कर्मभिर्जुनः

sa bhūmimakhilāṃ jitvā dvīpāṃścāpi samudriṇaḥ |
nabhasīvājvalatsūryaḥ puṇyaiḥ karmabhirjunaḥ

इन्द्रद्वीपं कशेरुं च कामद्वीपं गभस्तितम् ।
गन्धर्ववरुणद्वीपं सौहृष्टममितप्रभः

indradvīpaṃ kaśeruṃ ca kāmadvīpaṃ gabhastitam |
gandharvavaruṇadvīpaṃ sauhṛṣṭamamitaprabhaḥ

पूर्वैरजितपूर्वांश्च द्वीपनजयदर्जुनः ।
इदं तु कार्तवीर्यस्य बभूवासदृशं जनैः

pūrvairajitapūrvāṃśca dvīpanajayadarjunaḥ |
idaṃ tu kārtavīryasya babhūvāsadṛśaṃ janaiḥ

न पूर्वे नापरे तस्य गमिष्यन्ति गतिं नृपाः ।
यदर्णवे प्रयातस्य वस्त्रं न परिषिच्यते

na pūrve nāpare tasya gamiṣyanti gatiṃ nṛpāḥ |
yadarṇave prayātasya vastraṃ na pariṣicyate

सौवर्णं सर्वमप्यासीद्विमानवरमुत्तमम् ।
चतुर्धा व्यभजद्राष्ट्रं तद्विभज्यान्वपालयत्

sauvarṇaṃ sarvamapyāsīdvimānavaramuttamam |
caturdhā vyabhajadrāṣṭraṃ tadvibhajyānvapālayat

एकांशेनाहरत्सेनामेकांशेनावसद्गृहान् ।
यस्तु तस्य तृतीयांशो राज्ञोऽभूज्जनसङ्ग्रहे

ekāṃśenāharatsenāmekāṃśenāvasadgṛhān |
yastu tasya tṛtīyāṃśo rājño'bhūjjanasaṅgrahe

आप्तः परमकल्याणस्तेन यज्ञानकल्पयत् ।
ये दस्यवो ग्रामचरा अरम्ये च वसन्ति ये

āptaḥ paramakalyāṇastena yajñānakalpayat |
ye dasyavo grāmacarā aramye ca vasanti ye

चतुर्थेन तु सोंऽशेन तान्सर्वान्प्रत्यषेधयत् ।
द्वाराणि नापिधीयन्ते पुरेषु नगरेषु च

caturthena tu soṃ'śena tānsarvānpratyaṣedhayat |
dvārāṇi nāpidhīyante pureṣu nagareṣu ca

स एव राष्ट्रपालोऽभूत्स्रीपालोऽभवदर्जुनः ।
स एवासीद्जापालः सः गोपालो विशाम्पते

sa eva rāṣṭrapālo'bhūtsrīpālo'bhavadarjunaḥ |
sa evāsīdjāpālaḥ saḥ gopālo viśāmpate

शतं वर्षसहस्राणामनुशिष्यार्जुनो महीम् ।
दत्तात्रेयप्रसादेन एवं राज्यं चकार सः

śataṃ varṣasahasrāṇāmanuśiṣyārjuno mahīm |
dattātreyaprasādena evaṃ rājyaṃ cakāra saḥ

एवं बहूनि कर्माणि चक्रे लोकहिताय सः ॥
दत्तात्रेय इति ख्यातः प्रादुर्भावो ह्ययं हरेः ।
कथितो भरतश्रेष्ट शृणु भूयो महात्मनः

evaṃ bahūni karmāṇi cakre lokahitāya saḥ ||
dattātreya iti khyātaḥ prādurbhāvo hyayaṃ hareḥ |
kathito bharataśreṣṭa śṛṇu bhūyo mahātmanaḥ