Chapter 22: Shri Krishna reveals himself; Jarasandha chooses battle

न स्मरामि कदा वैरं कृतं युष्माभिरित्युत ।
चिन्तयंश्च न पश्यामि भवतां प्रति वैकृतम्

na smarāmi kadā vairaṃ kṛtaṃ yuṣmābhirityuta |
cintayaṃśca na paśyāmi bhavatāṃ prati vaikṛtam

वैकृते वा सति कथं मन्यध्वं मामनागसम् ।
अरिं वै ब्रूत हे विप्राः सतां समय एष हि

vaikṛte vā sati kathaṃ manyadhvaṃ māmanāgasam |
ariṃ vai brūta he viprāḥ satāṃ samaya eṣa hi

अर्थधर्मोपघाताद्धि मनः समुपतप्यते ।
योऽनागसि प्रसजति क्षत्रियो हि न संशयटः

arthadharmopaghātāddhi manaḥ samupatapyate |
yo'nāgasi prasajati kṣatriyo hi na saṃśayaṭaḥ

अतोऽन्यथा चरँल्लोके धर्मज्ञः सन्महारथः ।
वृजिनां गतिमाप्नोति श्रेयसोऽप्युपहन्ति च

ato'nyathā caram̐lloke dharmajñaḥ sanmahārathaḥ |
vṛjināṃ gatimāpnoti śreyaso'pyupahanti ca

त्रैलोक्ये क्षत्रधर्मो हि श्रेयान्वै साधुचारिणाम् ।
नान्यं धर्मं प्रशंसन्ति ये च धर्मविदो जनाः

trailokye kṣatradharmo hi śreyānvai sādhucāriṇām |
nānyaṃ dharmaṃ praśaṃsanti ye ca dharmavido janāḥ

तस्य मेऽद्य स्थितस्येह स्वधर्मे नियतात्मनः ।
अनागसं प्रजानां च प्रमादादिव जल्पथ

tasya me'dya sthitasyeha svadharme niyatātmanaḥ |
anāgasaṃ prajānāṃ ca pramādādiva jalpatha

कुलकार्यं महाबाहो कश्चिदेकः कुलोद्वहः ।
वहते यस्तन्नियोगाद्वयमभ्युद्यतास्त्वयि

kulakāryaṃ mahābāho kaścidekaḥ kulodvahaḥ |
vahate yastanniyogādvayamabhyudyatāstvayi

त्वया चोपहृता राजन्क्षत्रिया लोकवासिनः ।
तदागः क्रूरमुत्पाद्य मन्यसे किमनागसम्

tvayā copahṛtā rājankṣatriyā lokavāsinaḥ |
tadāgaḥ krūramutpādya manyase kimanāgasam

राजा राज्ञः कथं साधून्हिंस्यान्नृपतिसत्तम ।
तद्राज्ञः सन्निगृह्य त्वं रुद्रायोपजिहीर्षसि

rājā rājñaḥ kathaṃ sādhūnhiṃsyānnṛpatisattama |
tadrājñaḥ sannigṛhya tvaṃ rudrāyopajihīrṣasi

अस्मांस्तदेनोपगच्छेत्कृतं बार्हद्रथ त्वया ।
वयं हिं शक्ता धर्मस्य रक्षणे धर्मचारिणः

asmāṃstadenopagacchetkṛtaṃ bārhadratha tvayā |
vayaṃ hiṃ śaktā dharmasya rakṣaṇe dharmacāriṇaḥ

तस्मादद्योपगच्छामस्तव बार्हद्रथान्तिकम् ।
मनुष्याणां समालम्भो न च दृष्टः कदाचन ।
स कथं मानुषैर्देवं यष्टुमिच्छसि शङ्करम्

tasmādadyopagacchāmastava bārhadrathāntikam |
manuṣyāṇāṃ samālambho na ca dṛṣṭaḥ kadācana |
sa kathaṃ mānuṣairdevaṃ yaṣṭumicchasi śaṅkaram

सवर्णो हि सवर्णानां पशुसञ्ज्ञां करिष्यसि ।
कोऽन्यं एवं यथा हि त्वं जरासन्ध वृथामतिः

savarṇo hi savarṇānāṃ paśusañjñāṃ kariṣyasi |
ko'nyaṃ evaṃ yathā hi tvaṃ jarāsandha vṛthāmatiḥ

यस्यां यस्यामवस्थायां यद्यत्कर्म करोति यः ।
तस्यां तस्यामवस्थायां तत्फलं समवाप्नुयात्

yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ yadyatkarma karoti yaḥ |
tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tatphalaṃ samavāpnuyāt

ते त्वां ज्ञातिक्षयकरं यममार्तानुसारिणः ।
ज्ञातिवृद्धिनिमित्तार्थं विनिहन्तुमिहागताः

te tvāṃ jñātikṣayakaraṃ yamamārtānusāriṇaḥ |
jñātivṛddhinimittārthaṃ vinihantumihāgatāḥ

नास्ति लोके पुमानन्यः क्षत्रियोष्विति चैव तत् ।
मन्यसे स च ते राजन्सुमहान्बुद्धिविप्लवः

nāsti loke pumānanyaḥ kṣatriyoṣviti caiva tat |
manyase sa ca te rājansumahānbuddhiviplavaḥ

को हि जानन्नभिजनमात्मवान्क्षत्रियो नृप ।
नाविशेत्स्वर्गमतुलं रणानन्तरमव्ययम्

ko hi jānannabhijanamātmavānkṣatriyo nṛpa |
nāviśetsvargamatulaṃ raṇānantaramavyayam

स्वर्गं ह्येव समास्थाय रणयज्ञेषु दीक्षिताः ।
जयन्ति क्षत्रिया लोकांस्तद्विद्धि मनुजर्षभ

svargaṃ hyeva samāsthāya raṇayajñeṣu dīkṣitāḥ |
jayanti kṣatriyā lokāṃstadviddhi manujarṣabha

स्वर्गयोनिर्महद्ब्रह्म स्वर्गयोनिर्महद्यशः ।
स्वर्गं योनिस्तपो युद्धे मृत्युः सोऽव्यभिचारवान्

svargayonirmahadbrahma svargayonirmahadyaśaḥ |
svargaṃ yonistapo yuddhe mṛtyuḥ so'vyabhicāravān

एष ह्यैन्द्रो वैजयन्तो गुणैर्नित्यं समाहितः ।
येनासुरान्पराजित्य जगत्पाति शतक्रतुः

eṣa hyaindro vaijayanto guṇairnityaṃ samāhitaḥ |
yenāsurānparājitya jagatpāti śatakratuḥ

स्वर्गमार्गाय कस्य स्याद्विग्रहो वै यथा तव ।
मागधैर्विपुलैः सैन्यैर्बाहुल्यबलदर्पितः

svargamārgāya kasya syādvigraho vai yathā tava |
māgadhairvipulaiḥ sainyairbāhulyabaladarpitaḥ

माऽवमंस्थाः परान्राजन्नास्ति वीर्यं नरे नरे ।
समं चेजस्त्वया चैव विशिष्टं वा नरेश्वर

mā'vamaṃsthāḥ parānrājannāsti vīryaṃ nare nare |
samaṃ cejastvayā caiva viśiṣṭaṃ vā nareśvara

यावदेतदसम्बुद्धं तावदेव भवेत्तव ।
विषह्यमेतदस्माकमतो राजन्ब्रवीमि ते

yāvadetadasambuddhaṃ tāvadeva bhavettava |
viṣahyametadasmākamato rājanbravīmi te

जहि त्वं सदृशेष्वेव मानं दर्पं च मागध ।
मा गमः ससुतामात्यः सबलश्च यमक्षयम्

jahi tvaṃ sadṛśeṣveva mānaṃ darpaṃ ca māgadha |
mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaśca yamakṣayam

दम्भोद्भवः कार्तवीर्य उत्तरश्च बृहद्रथः ।
श्रेयसो ह्यवमत्येह विनेशुः सबला नृपाः

dambhodbhavaḥ kārtavīrya uttaraśca bṛhadrathaḥ |
śreyaso hyavamatyeha vineśuḥ sabalā nṛpāḥ

युयुक्षमाणास्त्वत्तो हि न वयं ब्राह्मणा ध्रुवम् ।
शौरिरस्मि हृषीकेशो नृवीरौ पाण्डवाविमौ ।
अनयोर्मातुलेयं च कृष्णं मां विद्धि ते रिपुम्

yuyukṣamāṇāstvatto hi na vayaṃ brāhmaṇā dhruvam |
śaurirasmi hṛṣīkeśo nṛvīrau pāṇḍavāvimau |
anayormātuleyaṃ ca kṛṣṇaṃ māṃ viddhi te ripum

त्वामाह्वयामहे राजन्स्थिरो युध्वस्व मागध ।
मुच्छ वा नृपतीन्सर्वान् गच्छ वा त्वं यमक्षयम्

tvāmāhvayāmahe rājansthiro yudhvasva māgadha |
muccha vā nṛpatīnsarvān gaccha vā tvaṃ yamakṣayam

एतच्छ्रुत्वा जरासन्धः क्रुद्धो वचनमब्रवीत्

etacchrutvā jarāsandhaḥ kruddho vacanamabravīt

नाहं कंसः प्रलम्बो वा न बाणो न च मुष्टिकः ।
नरको नेन्द्रतपनो न केशी न च पूतना

nāhaṃ kaṃsaḥ pralambo vā na bāṇo na ca muṣṭikaḥ |
narako nendratapano na keśī na ca pūtanā

न कालयवनो वाऽपि ये त्वया निहता युधि ।
त्वं तु गोपकुलोत्पन्नो जातिं वै पौर्विकीं स्मर

na kālayavano vā'pi ye tvayā nihatā yudhi |
tvaṃ tu gopakulotpanno jātiṃ vai paurvikīṃ smara

योऽस्मद्भयादतिक्रम्य सागरानूपमाश्रितः ।
जन्मभूमिं परित्यज्य मधुरां प्राकृतो यथा

yo'smadbhayādatikramya sāgarānūpamāśritaḥ |
janmabhūmiṃ parityajya madhurāṃ prākṛto yathā

सोऽधुना कत्थसे शौरे शरदीव यथा घनः ।
अद्यानृण्यं करिष्यामि भोजराजस्य धीमतः

so'dhunā katthase śaure śaradīva yathā ghanaḥ |
adyānṛṇyaṃ kariṣyāmi bhojarājasya dhīmataḥ

जामातुरौग्रसेनस्य त्वां निहत्याद्य माधव ।
चिरकाङ्क्षितो मे सङ्ग्रामस्त्वां हन्तुं समुहृद्गुणम्

jāmāturaugrasenasya tvāṃ nihatyādya mādhava |
cirakāṅkṣito me saṅgrāmastvāṃ hantuṃ samuhṛdguṇam

दिष्ट्या मे सफलो यत्नः कृतो देवैः सवासवैः ।
क्लीबाविमौ च गोविन्द भीमसेनार्जुनावुभौ

diṣṭyā me saphalo yatnaḥ kṛto devaiḥ savāsavaiḥ |
klībāvimau ca govinda bhīmasenārjunāvubhau

हिंस्यासि युधि विक्रम्य सिंहः क्षुद्रमृगाविव ।
(वैशम्पायन उवाच)
तस्य रोषाभिभूतस्य जरासन्धस्य गर्जतः

hiṃsyāsi yudhi vikramya siṃhaḥ kṣudramṛgāviva |
(vaiśampāyana uvāca)
tasya roṣābhibhūtasya jarāsandhasya garjataḥ

सर्वभूतानि वित्रेमुषे तत्रासन्समागताः ।
(श्रीभगवानुवाच)
किं गर्जसि जरासन्ध कर्मणा तत्समाचर

sarvabhūtāni vitremuṣe tatrāsansamāgatāḥ |
(śrībhagavānuvāca)
kiṃ garjasi jarāsandha karmaṇā tatsamācara

मम निर्देशकर्तृभ्यां पाण्डवाभ्यां नृपाधम ।
मात्यं ससुतं चाद्य घातयिष्याम्यहं रणे ।
न कथञ्चन जीवन्वै प्रवेक्ष्यसि पुरोत्तमम्

mama nirdeśakartṛbhyāṃ pāṇḍavābhyāṃ nṛpādhama |
mātyaṃ sasutaṃ cādya ghātayiṣyāmyahaṃ raṇe |
na kathañcana jīvanvai pravekṣyasi purottamam

नाजितान्वै नरपतीनहमादद्मि काश्चन ।
अजितः पर्यवस्थाता कोऽत्र यो न मया जितः

nājitānvai narapatīnahamādadmi kāścana |
ajitaḥ paryavasthātā ko'tra yo na mayā jitaḥ

क्षत्रियस्यैतदेवाहुर्धर्म्यं कृष्णोपजीवनम् ।
विक्रम्य वशमानीय कामतो यत्समाचरेत्

kṣatriyasyaitadevāhurdharmyaṃ kṛṣṇopajīvanam |
vikramya vaśamānīya kāmato yatsamācaret

देवातार्थमुपाहृत्य राज्ञः कृष्ण कथं भयात् ।
अहमद्य विमुच्येयं क्षात्रं व्रतमनुस्मरन्

devātārthamupāhṛtya rājñaḥ kṛṣṇa kathaṃ bhayāt |
ahamadya vimucyeyaṃ kṣātraṃ vratamanusmaran

सैन्यं सैन्येन व्यूढेन एक एकेन वा पुनः ।
द्वाभ्यां त्रिभिर्वा योत्स्येऽहं युगत्पृथगेव वा

sainyaṃ sainyena vyūḍhena eka ekena vā punaḥ |
dvābhyāṃ tribhirvā yotsye'haṃ yugatpṛthageva vā

एवमुक्त्वा जरासन्धः सहदेवाभिषेचनम् ।
अज्ञापयत्तदा राजा ययुत्सुर्भीमकर्मभिः

evamuktvā jarāsandhaḥ sahadevābhiṣecanam |
ajñāpayattadā rājā yayutsurbhīmakarmabhiḥ

स तु सेनापतिं राजा सस्मार भरतर्षभ ।
कौशिकं चित्रसेनं च तस्मिन्युद्ध उपस्थिते

sa tu senāpatiṃ rājā sasmāra bharatarṣabha |
kauśikaṃ citrasenaṃ ca tasminyuddha upasthite

ययोस्ते नामनी राजन्हंसेति डिबिकेति च ।
पूर्वं सङ्कथिते पुम्भिर्नृलोके लोकसत्कृते

yayoste nāmanī rājanhaṃseti ḍibiketi ca |
pūrvaṃ saṅkathite pumbhirnṛloke lokasatkṛte

तं तु राजन्विभुः शौरी राजानं बलिनां वरम् ।
स्मृत्वा पुरुषशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमम्

taṃ tu rājanvibhuḥ śaurī rājānaṃ balināṃ varam |
smṛtvā puruṣaśārdūlaḥ śārdūlasamavikramam

सत्यसन्धो जरासन्धं भुवि भीमपराक्रमम् ।
भागमन्यस्य निर्दिष्टमवध्यं मधुर्भिर्मृधेः

satyasandho jarāsandhaṃ bhuvi bhīmaparākramam |
bhāgamanyasya nirdiṣṭamavadhyaṃ madhurbhirmṛdheḥ

नात्मनाऽऽत्मवतां मुख्य इयेष मधुसूदनः ।
ब्राह्मीमाज्ञां पुरस्कृत्य हन्तुं हलधरानुजः

nātmanā''tmavatāṃ mukhya iyeṣa madhusūdanaḥ |
brāhmīmājñāṃ puraskṛtya hantuṃ haladharānujaḥ