Chapter 11: The hall of Brahma beyond all description

पितामहसभां तात कथ्यमानां निबोध मे ।
शक्यते या न निर्देष्टुमेवंरूपेति भारत

pitāmahasabhāṃ tāta kathyamānāṃ nibodha me |
śakyate yā na nirdeṣṭumevaṃrūpeti bhārata

पुरा देवयुगे राजन्नादित्यो भगवान्दिवः ।
आगच्छन्मानुषं लोकं दिदृक्षुर्विगतक्लमः

purā devayuge rājannādityo bhagavāndivaḥ |
āgacchanmānuṣaṃ lokaṃ didṛkṣurvigataklamaḥ

चरन्मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा स्वयम्भुवः ।
स तामकथयन्मह्यं दृष्ट्वा तत्त्वेन पाण्डव

caranmānuṣarūpeṇa sabhāṃ dṛṣṭvā svayambhuvaḥ |
sa tāmakathayanmahyaṃ dṛṣṭvā tattvena pāṇḍava

अप्रमेयां सभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभ ।
अनिर्देश्यां प्रभावेण सर्वभूतमनोरमाम्

aprameyāṃ sabhāṃ divyāṃ mānasīṃ bharatarṣabha |
anirdeśyāṃ prabhāveṇa sarvabhūtamanoramām

श्रुत्वा गुणानहं तस्याः सभायाः पाण्डवर्षभ ।
दर्शनेप्सुस्तथा राजन्नादित्यमिदमब्रुवम् ।

śrutvā guṇānahaṃ tasyāḥ sabhāyāḥ pāṇḍavarṣabha |
darśanepsustathā rājannādityamidamabruvam |

भगवन्द्रष्टुमिच्छामि पितामहसभां शुभाम् ।
येन वा तपसा शक्या कर्मणा वाऽपि गोपते

bhagavandraṣṭumicchāmi pitāmahasabhāṃ śubhām |
yena vā tapasā śakyā karmaṇā vā'pi gopate

औषधैर्या तथा युक्तैरुत्तमा पापनाशिनी ।
तन्ममाचक्ष्व भगवन्पश्येयं तां सभां यथा

auṣadhairyā tathā yuktairuttamā pāpanāśinī |
tanmamācakṣva bhagavanpaśyeyaṃ tāṃ sabhāṃ yathā

स तन्मम वचः श्रुत्वा सहस्रांशुर्दिवाकरः ।
प्रोवाच भारतश्रेष्ठ व्रतं वर्षसहस्रकम्

sa tanmama vacaḥ śrutvā sahasrāṃśurdivākaraḥ |
provāca bhārataśreṣṭha vrataṃ varṣasahasrakam

ब्रह्मव्रतमुपास्स्व त्वं प्रयतेनान्तरात्मना ।
ततोऽहं हिमवत्पृष्ठे समारब्दो महाव्रतम्

brahmavratamupāssva tvaṃ prayatenāntarātmanā |
tato'haṃ himavatpṛṣṭhe samārabdo mahāvratam

ततः स भगवान्सूर्यो मामुपादाय वीर्यवान् ।
आगच्छत्तां सभां ब्राह्मीं विपाप्मा विगतक्लमः ?

tataḥ sa bhagavānsūryo māmupādāya vīryavān |
āgacchattāṃ sabhāṃ brāhmīṃ vipāpmā vigataklamaḥ ?

एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं नराधिप ।
क्षणेन हि बिभर्त्यन्यदनिर्देश्यं वपुस्तथा

evaṃrūpeti sā śakyā na nirdeṣṭuṃ narādhipa |
kṣaṇena hi bibhartyanyadanirdeśyaṃ vapustathā

न वेद परिमाणं वा संस्थानं चापि भारत ।
न च रूपं मया तादृक् दृष्टपूर्वं कदाचन

na veda parimāṇaṃ vā saṃsthānaṃ cāpi bhārata |
na ca rūpaṃ mayā tādṛk dṛṣṭapūrvaṃ kadācana

सुसुखा सा सदा राजन्न शीता न च घर्मदा ।
न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्यतां प्राप्तुवन्त्युत

susukhā sā sadā rājanna śītā na ca gharmadā |
na kṣutpipāse na glāniṃ prāpyatāṃ prāptuvantyuta

नानारूपैरिव कृता मणिभिः सा सुभास्वरैः ।
स्तम्भैर्न च धृता सा तु शाश्वती न च सा क्षरा

nānārūpairiva kṛtā maṇibhiḥ sā subhāsvaraiḥ |
stambhairna ca dhṛtā sā tu śāśvatī na ca sā kṣarā

दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभैः

divyairnānāvidhairbhāvairbhāsadbhiramitaprabhaiḥ

अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयम्प्रभा ।
दीप्यते नाकपृष्ठस्था भर्त्सयन्वीव भास्करम्

ati candraṃ ca sūryaṃ ca śikhinaṃ ca svayamprabhā |
dīpyate nākapṛṣṭhasthā bhartsayanvīva bhāskaram

तस्यां स भगवानास्ते विदधद्देवमायया ।
स्वयमेकोऽनिशं राजन्सर्वलोकपितामहः

tasyāṃ sa bhagavānāste vidadhaddevamāyayā |
svayameko'niśaṃ rājansarvalokapitāmahaḥ

उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम् ।
दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपः प्रभुः

upatiṣṭhanti cāpyenaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhum |
dakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciḥ kaśyapaḥ prabhuḥ

भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमोऽथ तथाङ्गिराः ।
पुलस्त्यश्च कतुश्चैव प्रह्लादः कर्दमस्तथा ।

bhṛguratrirvasiṣṭhaśca gautamo'tha tathāṅgirāḥ |
pulastyaśca katuścaiva prahlādaḥ kardamastathā |

अथर्वाङ्गिरसश्चैव वालखिल्या सरीचिपाः ।
मनोऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही

atharvāṅgirasaścaiva vālakhilyā sarīcipāḥ |
mano'ntarikṣaṃ vidyāśca vāyustejo jalaṃ mahī

शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसो गन्धश्च भारत ।
प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं भुवः

śabdasparśau tathā rūpaṃ raso gandhaśca bhārata |
prakṛtiśca vikāraśca yaccānyatkāraṇaṃ bhuvaḥ

अगस्त्यश्च महातेजा मार्कण्डेयश्च वीर्यवान् ।
जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा

agastyaśca mahātejā mārkaṇḍeyaśca vīryavān |
jamadagnirbharadvājaḥ saṃvartaścyavanastathā

दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्णशृङ्गश्च धार्मिकः ।
सनत्कुमारो भगवान्योगाचार्यो महातपाः

durvāsāśca mahābhāga ṛṣṇaśṛṅgaśca dhārmikaḥ |
sanatkumāro bhagavānyogācāryo mahātapāḥ

असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित् ।
ऋषभो जितशत्रुश्च महावीर्यस्तथा मणिः

asito devalaścaiva jaigīṣavyaśca tattvavit |
ṛṣabho jitaśatruśca mahāvīryastathā maṇiḥ

आयुर्वेदस्तथाऽष्टाङ्गो देहवांस्तत्र भारत ।
चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान्

āyurvedastathā'ṣṭāṅgo dehavāṃstatra bhārata |
candramāḥ saha nakṣatrairādityaśca gabhastimān

वायवः क्रतवश्चैव सङ्कल्पः प्राण एव च ।
मूर्तिमन्तो महात्मानो महाव्रतपरायणाः

vāyavaḥ kratavaścaiva saṅkalpaḥ prāṇa eva ca |
mūrtimanto mahātmāno mahāvrataparāyaṇāḥ

एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं समुपस्थिताः ।
अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तपो दमः

ete cānye ca bahavo brahmāṇaṃ samupasthitāḥ |
artho dharmaśca kāmaśca harṣo dveṣastapo damaḥ

आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
विंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः

āyānti tasyāṃ sahitā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ |
viṃśatiḥ sapta caivānye lokapālāśca sarvaśaḥ

शुक्रो बृहस्पतिश्चैव बुधोऽङ्कारक एव च ।
शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च

śukro bṛhaspatiścaiva budho'ṅkāraka eva ca |
śanaiścaraśca rāhuśca grahāḥ sarve tathaiva ca

मन्त्रो रथन्तरं चैव हरिमान्वसुमानपि ।
आदित्याः साधिराजानो नामद्वन्द्वैरुदाहृताः

mantro rathantaraṃ caiva harimānvasumānapi |
ādityāḥ sādhirājāno nāmadvandvairudāhṛtāḥ

मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्चैव भारत ।
तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ

maruto viśvakarmā ca vasavaścaiva bhārata |
tathā pitṛgaṇāḥ sarve sarvāṇi ca havīṃṣyatha

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदश्च पाण्डव ।
अथर्ववेदश्च तथा सर्वशास्त्राणि चैव ह

ṛgvedaḥ sāmavedaśca yajurvedaśca pāṇḍava |
atharvavedaśca tathā sarvaśāstrāṇi caiva ha

इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ।
ग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च देवताश्चापि सर्वशः

itihāsopavedāśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ |
grahā yajñāśca somaśca devatāścāpi sarvaśaḥ

सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा ।
मेधा धृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः क्षमा

sāvitrī durgataraṇī vāṇī saptavidhā tathā |
medhā dhṛtiḥ śrutiścaiva prajñā buddhiryaśaḥ kṣamā

सामानि स्तुतिशस्त्राणि गाथाश्च विविधास्तथा ।
भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशाम्पते

sāmāni stutiśastrāṇi gāthāśca vividhāstathā |
bhāṣyāṇi tarkayuktāni dehavanti viśāmpate

नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिकारिकाः ।
तत्रतिष्ठन्ति ते पुण्या ये चान्ये गुरुपूजकाः

nāṭakā vividhāḥ kāvyāḥ kathākhyāyikārikāḥ |
tatratiṣṭhanti te puṇyā ye cānye gurupūjakāḥ

क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव च ।
अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट् च भारत

kṣaṇā lavā muhūrtāśca divā rātristathaiva ca |
ardhamāsāśca māsāśca ṛtavaḥ ṣaṭ ca bhārata

संवत्सराः पञ्ययुगमहोरात्रश्चतुर्विधः ।
कालचक्रं च तद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम्

saṃvatsarāḥ pañyayugamahorātraścaturvidhaḥ |
kālacakraṃ ca taddivyaṃ nityamakṣayamavyayam

धर्मचक्रं तथा चापि नित्यमास्ते युधिष्ठिर ।
अदितिर्दितिर्दनुश्चैव सुरसा विनता इरा

dharmacakraṃ tathā cāpi nityamāste yudhiṣṭhira |
aditirditirdanuścaiva surasā vinatā irā

कालिका सुरभी देवी सरमा चाथ गौतमी

kālikā surabhī devī saramā cātha gautamī

प्रभा कद्रूश्च वै देव्यौ देवतानां च मातरः ।
रुद्राणी श्रीश्च लक्ष्मीश्च भद्रा षष्ठी तथाऽपरा

prabhā kadrūśca vai devyau devatānāṃ ca mātaraḥ |
rudrāṇī śrīśca lakṣmīśca bhadrā ṣaṣṭhī tathā'parā

पृथिवी गां गता देवी ह्रीः स्वाहा कीर्तिरेव च ।
सुरा देवी शची चैव तथा पुष्टिररुन्धती

pṛthivī gāṃ gatā devī hrīḥ svāhā kīrtireva ca |
surā devī śacī caiva tathā puṣṭirarundhatī

संवृत्तिराशा नियतिः सृष्टिर्देवी रतिस्तथा ।
एताश्चान्याश्चवै देव्य उपतस्थुः प्रजापतिम्

saṃvṛttirāśā niyatiḥ sṛṣṭirdevī ratistathā |
etāścānyāścavai devya upatasthuḥ prajāpatim

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चास्विनावपि ।
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः

ādityā vasavo rudrā marutaścāsvināvapi |
viśvedevāśca sādhyāśca pitaraśca manojavāḥ

पितृणां च गणान्विद्धि सप्तैव पुरुषर्षभ ।
मूर्तिमन्तो वै चत्वारस्त्रयश्चापि शरीरिणः

pitṛṇāṃ ca gaṇānviddhi saptaiva puruṣarṣabha |
mūrtimanto vai catvārastrayaścāpi śarīriṇaḥ

वैराजश्च महाभागा अग्निष्वात्ताश्च भारत ।
गार्हपत्या नाकचराः पितरो लोकविश्रुताः

vairājaśca mahābhāgā agniṣvāttāśca bhārata |
gārhapatyā nākacarāḥ pitaro lokaviśrutāḥ

सोमपा एकशृङ्गाश्च चतुर्वेदाः कलास्तथा ।
एते चतुर्षु वर्णेषु पूज्यन्ते पितरो नृप

somapā ekaśṛṅgāśca caturvedāḥ kalāstathā |
ete caturṣu varṇeṣu pūjyante pitaro nṛpa

एतैराप्यायितैः पुर्वं सोमश्चाप्याय्यते पुनः ।
त एते पितरः सर्वे प्रजापतिमुपस्थिताः

etairāpyāyitaiḥ purvaṃ somaścāpyāyyate punaḥ |
ta ete pitaraḥ sarve prajāpatimupasthitāḥ

उपासते च संहृष्टा ब्रह्माणममितौजसम् ।
राक्षसाश्च पिशाचाश्च दानवा गुह्यकास्तथा

upāsate ca saṃhṛṣṭā brahmāṇamamitaujasam |
rākṣasāśca piśācāśca dānavā guhyakāstathā

नागाः सुपर्णाः पशवः पितामहमुपासते ।
स्थावरा जङ्गमाश्चैव महाभूतास्तथाऽपरे

nāgāḥ suparṇāḥ paśavaḥ pitāmahamupāsate |
sthāvarā jaṅgamāścaiva mahābhūtāstathā'pare

पुरन्दरश्च देवेन्द्रो वरुणो धनदो यमः ।
महादेवः सहोमोऽत्र सदा गच्छति सर्वशः

purandaraśca devendro varuṇo dhanado yamaḥ |
mahādevaḥ sahomo'tra sadā gacchati sarvaśaḥ

महासेनश्च राजेन्द्र सदोपास्ते पितामहम् ।
देवो नारायणस्तस्यां तथा देवर्षयश्च ये

mahāsenaśca rājendra sadopāste pitāmaham |
devo nārāyaṇastasyāṃ tathā devarṣayaśca ye

ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा ।
यच्च किञ्चित्रिलोकेऽस्मिन्दृश्यते स्थाणु जङ्गमम् ।
सर्वं तस्यां मया दृष्टमिति विद्धि नराधिप

ṛṣayo vālakhilyāśca yonijāyonijāstathā |
yacca kiñcitriloke'smindṛśyate sthāṇu jaṅgamam |
sarvaṃ tasyāṃ mayā dṛṣṭamiti viddhi narādhipa

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।
प्रजावतां च पञ्चाशदृषीणामपि पाण्डव

aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām |
prajāvatāṃ ca pañcāśadṛṣīṇāmapi pāṇḍava

ते स्म तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः ।
प्रणम्य शिरसा तस्मै सर्वे यान्ति यथागमम्

te sma tatra yathākāmaṃ dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ |
praṇamya śirasā tasmai sarve yānti yathāgamam

अतिथीनागतान्देवान्दैत्यान्नागांस्तथा द्विजान् ।
यक्षान्मुपर्णान्कालेयान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा

atithīnāgatāndevāndaityānnāgāṃstathā dvijān |
yakṣānmuparṇānkāleyāngandharvāpsarasastathā

महाभागानमितधीर्ब्रह्मा लोकपितामहः ।
दयावान्सर्वभूतेषु यथार्हं प्रतिपद्यते

mahābhāgānamitadhīrbrahmā lokapitāmahaḥ |
dayāvānsarvabhūteṣu yathārhaṃ pratipadyate

प्रतिगृह्य तु विश्वात्मा स्वयं स्वयम्भूरमितद्युतिः ।
सान्त्वमानार्थसम्भोगैर्युनक्ति मनुजाधिप

pratigṛhya tu viśvātmā svayaṃ svayambhūramitadyutiḥ |
sāntvamānārthasambhogairyunakti manujādhipa

तथा तैरुपयातैश्च प्रतियद्भिश्च भारत ।
आकुला सा सभातात भवति स्म सुखप्रदा

tathā tairupayātaiśca pratiyadbhiśca bhārata |
ākulā sā sabhātāta bhavati sma sukhapradā

सर्वतेजोमयी दिव्या ब्रह्मर्षिगणसेविता ।
ब्राहया श्रिया दीप्यमाना शुशुभे विगतक्लमा

sarvatejomayī divyā brahmarṣigaṇasevitā |
brāhayā śriyā dīpyamānā śuśubhe vigataklamā

सा सभा तादृशी दृष्टा मया लोकेषु दुर्लभा ।
सभेयं राजशार्दूल मनुष्येषु यथा तव

sā sabhā tādṛśī dṛṣṭā mayā lokeṣu durlabhā |
sabheyaṃ rājaśārdūla manuṣyeṣu yathā tava

एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु भारत ।
सभेयं मानुषे लोके सर्वश्रेष्ठतमा तव

etā mayā dṛṣṭapūrvāḥ sabhā deveṣu bhārata |
sabheyaṃ mānuṣe loke sarvaśreṣṭhatamā tava