Chapter 4: The slaughter with eraka reeds at Prabhasa

काली स्त्री पाण्डुरैर्दन्तैः प्रविश्य हसती निशि ।
स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्ती द्वारकां परिधावति

kālī strī pāṇḍurairdantaiḥ praviśya hasatī niśi |
striyaḥ svapneṣu muṣṇantī dvārakāṃ paridhāvati

अग्निहोत्रनिकेतेषु वास्तुमध्येषु वेश्मसु ।
वृष्ण्यन्धकानखादन्त स्वप्ने गृध्रा भयानकाः

agnihotraniketeṣu vāstumadhyeṣu veśmasu |
vṛṣṇyandhakānakhādanta svapne gṛdhrā bhayānakāḥ

अलङ्काराश्च च्छत्रं च ध्वजाश्च कवचानि च ।
ह्रियमाणान्यदृश्यन्त रक्षोभिः सुभयानकैः

alaṅkārāśca cchatraṃ ca dhvajāśca kavacāni ca |
hriyamāṇānyadṛśyanta rakṣobhiḥ subhayānakaiḥ

तच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्रनाभमयोमयम् ।
दिवमाचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तदा

taccāgnidattaṃ kṛṣṇasya vajranābhamayomayam |
divamācakrame cakraṃ vṛṣṇīnāṃ paśyatāṃ tadā

युक्तं रथं दिव्यमादित्यवर्णं
हयाऽहरन्पश्यतो दारुकस्य ।
ते सागरस्योपरिष्टादगच्छ-
न्मनोजवाश्चतुरो वाजिमुख्याः

yuktaṃ rathaṃ divyamādityavarṇaṃ
hayā'haranpaśyato dārukasya |
te sāgarasyopariṣṭādagaccha-
nmanojavāścaturo vājimukhyāḥ

तालः सुपर्णश्च महाध्वजौ तौ
सुपूजितौ रामजनार्धनाभ्याम् ।
उच्चैर्जह्रुरप्सरसश्च दिव्या
देवा ऊचुर्गम्यतां तीर्थयात्राः

tālaḥ suparṇaśca mahādhvajau tau
supūjitau rāmajanārdhanābhyām |
uccairjahrurapsarasaśca divyā
devā ūcurgamyatāṃ tīrthayātrāḥ

भगवद्दर्शनस्पर्शस्नेहैर्विततभोगिनः ।
दिवः प्रवेशानार्थं ते विमानैर्दिवमाययुः

bhagavaddarśanasparśasnehairvitatabhoginaḥ |
divaḥ praveśānārthaṃ te vimānairdivamāyayuḥ

ततो जिगमिषन्तस्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः ।
सान्तःपुरास्तदा तीर्थयात्रामैच्छन्नरर्षभाः

tato jigamiṣantaste vṛṣṇyandhakamahārathāḥ |
sāntaḥpurāstadā tīrthayātrāmaicchannararṣabhāḥ

ततो मनोहरा हृष्टाःक पेयं मांसं मधूनि च ।
बहु नानाविधं चक्रुस्त्वरिताः कालचोदिताः

tato manoharā hṛṣṭāḥka peyaṃ māṃsaṃ madhūni ca |
bahu nānāvidhaṃ cakrustvaritāḥ kālacoditāḥ

ततः सीधुषु सक्ताश्च निर्ययुर्नगराद्बहिः ।
यानैरश्वैर्गजैश्चैव श्रीमन्तस्तिग्मतेजसः

tataḥ sīdhuṣu saktāśca niryayurnagarādbahiḥ |
yānairaśvairgajaiścaiva śrīmantastigmatejasaḥ

ततः प्रभासे न्यवसन्यथोद्दिष्टं यथागृहम् ।
प्रभूतभक्ष्यपेयास्ते सदारा यादवास्तदा

tataḥ prabhāse nyavasanyathoddiṣṭaṃ yathāgṛham |
prabhūtabhakṣyapeyāste sadārā yādavāstadā

निविष्टांस्तान्निशाम्याथ समुद्रान्ते स योगवित् ।
जगामामन्त्र्य तान्वीरानुद्धवोऽर्थविशारदः

niviṣṭāṃstānniśāmyātha samudrānte sa yogavit |
jagāmāmantrya tānvīrānuddhavo'rthaviśāradaḥ

तं प्रस्थितं महात्मानमभिवाद्य कृताञ्जलिम् ।
जानन्विनाशं वृष्णीनां नैच्छद्वारयितुं हरिः

taṃ prasthitaṃ mahātmānamabhivādya kṛtāñjalim |
jānanvināśaṃ vṛṣṇīnāṃ naicchadvārayituṃ hariḥ

ततः कालपरीतास्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः ।
अपश्यन्नुद्धवं यान्तं तेजसाऽऽवृत्य रोदसी

tataḥ kālaparītāste vṛṣṇyandhakamahārathāḥ |
apaśyannuddhavaṃ yāntaṃ tejasā''vṛtya rodasī

ब्राह्मणार्थेषु यत्सिद्धमन्नं तेषां महात्मनाम् ।
तद्वानरेभ्यः प्रददुः सुरागन्धसमन्वितम्

brāhmaṇārtheṣu yatsiddhamannaṃ teṣāṃ mahātmanām |
tadvānarebhyaḥ pradaduḥ surāgandhasamanvitam

ततस्तूर्यशताकीर्णं नटनर्तकसंकुलम् ।
अवर्तत महापानं प्रभासे तिग्मतेजसाम्

tatastūryaśatākīrṇaṃ naṭanartakasaṃkulam |
avartata mahāpānaṃ prabhāse tigmatejasām

कृष्णस्य सन्निधौ रामः सहितः कृतवर्मणा ।
अपिबद्युयुधानश्च गदो बभ्रुस्तथैव च

kṛṣṇasya sannidhau rāmaḥ sahitaḥ kṛtavarmaṇā |
apibadyuyudhānaśca gado babhrustathaiva ca

ततः परिषदो मध्ये युयुधानो मदोत्कटः ।
अब्रवीत्कृतवर्माणमवहास्यावमत्य च

tataḥ pariṣado madhye yuyudhāno madotkaṭaḥ |
abravītkṛtavarmāṇamavahāsyāvamatya ca

कः क्षत्रियो हन्यमानः सुप्तान्हन्यान्मृतानिव ।
तन्न मृष्यन्ति हार्दिक्य यादवा यत्त्वया कृतम्

kaḥ kṣatriyo hanyamānaḥ suptānhanyānmṛtāniva |
tanna mṛṣyanti hārdikya yādavā yattvayā kṛtam

इत्युक्ते युयुधानेन पूजयामास तद्वचः ।
प्रद्युम्नो रथिनांश्रेष्ठो हार्दिक्यमवमत्य व

ityukte yuyudhānena pūjayāmāsa tadvacaḥ |
pradyumno rathināṃśreṣṭho hārdikyamavamatya va

ततः परमसंक्रुद्धः कृतवर्मा तमब्रवीत् ।
निर्दिशन्निव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना

tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kṛtavarmā tamabravīt |
nirdiśanniva sāvajñaṃ tadā savyena pāṇinā

भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर्युर्द्धे प्रायगतस्त्वया ।
वधेन सुनृशंसेन कथं वीरेण पातितः

bhūriśravāśchinnabāhuryurddhe prāyagatastvayā |
vadhena sunṛśaṃsena kathaṃ vīreṇa pātitaḥ

इति तस्य वचः श्रुत्वा केशवः परवीरहा ।
तिर्यक्सरोषया दृष्ट्या वीक्षांचक्रे स मन्युमान्

iti tasya vacaḥ śrutvā keśavaḥ paravīrahā |
tiryaksaroṣayā dṛṣṭyā vīkṣāṃcakre sa manyumān

मणिः स्यमन्तकश्चैव यः स सत्राजितोऽभवत् ।
तां कथां श्रावयामास सात्यकिर्मधुसूदनम्

maṇiḥ syamantakaścaiva yaḥ sa satrājito'bhavat |
tāṃ kathāṃ śrāvayāmāsa sātyakirmadhusūdanam

तच्छ्रुत्वा केशवस्याङ्कमगमद्रुदती तदा ।
सत्यभामा प्रकुपिता कोपयन्ती जनार्दनम्

tacchrutvā keśavasyāṅkamagamadrudatī tadā |
satyabhāmā prakupitā kopayantī janārdanam

तत उत्थाय सक्रोधः सात्यकिर्वाक्यमब्रवीत् ।

tata utthāya sakrodhaḥ sātyakirvākyamabravīt |

पञ्चानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नशिखण्डिनोः ।
एष गच्छामि पदवीं सत्येन च तथा शपे

pañcānāṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ |
eṣa gacchāmi padavīṃ satyena ca tathā śape

सौप्तिके ये च निहताः सुप्ता येन दुरात्मना ।
द्रोणपुत्रसहायेन पापेन कृतवर्मणा

sauptike ye ca nihatāḥ suptā yena durātmanā |
droṇaputrasahāyena pāpena kṛtavarmaṇā

समाप्तमायुरस्याद्य यशश्चैव सुमध्यते ।
इत्येवमुक्त्वा खङ्गेन केशवस्य समीपतः ।
अभिद्रुत्य शिरः क्रुद्धश्चिच्छेद कृतवर्मणः

samāptamāyurasyādya yaśaścaiva sumadhyate |
ityevamuktvā khaṅgena keśavasya samīpataḥ |
abhidrutya śiraḥ kruddhaściccheda kṛtavarmaṇaḥ

तथाऽन्यानपि निघ्नन्तं युयुधानं समन्ततः ।
अभ्यधावद्धृषीकेशो विनिवारयितुं तदा

tathā'nyānapi nighnantaṃ yuyudhānaṃ samantataḥ |
abhyadhāvaddhṛṣīkeśo vinivārayituṃ tadā

एकीभूतास्ततः सर्वे कालपर्यायचोदिताः ।
भोजान्धका महाराज शैनेयं पर्यवारयन्

ekībhūtāstataḥ sarve kālaparyāyacoditāḥ |
bhojāndhakā mahārāja śaineyaṃ paryavārayan

तान्दृष्ट्वा पततस्तूर्णमभिक्रुद्धाञ्जनार्दनः ।
न चुक्रोध महातेजा जानन्कालस्य पर्ययम्

tāndṛṣṭvā patatastūrṇamabhikruddhāñjanārdanaḥ |
na cukrodha mahātejā jānankālasya paryayam

ते तु पानमदाविष्टाश्चोदिताः कालधर्मणा ।
युयुधानमथाभ्यघ्नन्नुच्छिष्टैर्भाजनैस्तदा

te tu pānamadāviṣṭāścoditāḥ kāladharmaṇā |
yuyudhānamathābhyaghnannucchiṣṭairbhājanaistadā

हन्यमाने तु शैनेये क्रुद्धो रुक्मिणिनन्दनः ।
तदनन्तरमागच्छन्मोचयिष्यञ्शिनेः सुतम्

hanyamāne tu śaineye kruddho rukmiṇinandanaḥ |
tadanantaramāgacchanmocayiṣyañśineḥ sutam

स भोजैः सह संयुक्तः सात्यकिश्चान्धकैः सह ।
व्यायच्छमानौ तौ वीरौ बाहुद्रविणशालिनौ ।
बहुत्वान्निहतौ तत्र उभौ कुष्णस्य पश्यतः

sa bhojaiḥ saha saṃyuktaḥ sātyakiścāndhakaiḥ saha |
vyāyacchamānau tau vīrau bāhudraviṇaśālinau |
bahutvānnihatau tatra ubhau kuṣṇasya paśyataḥ

हतं दृष्ट्वा च शैनेयं पुत्रं च यदुनन्दनः ।
एरकाणां ततो मुष्टिं कोपाज्जग्राह केशवः

hataṃ dṛṣṭvā ca śaineyaṃ putraṃ ca yadunandanaḥ |
erakāṇāṃ tato muṣṭiṃ kopājjagrāha keśavaḥ

तदभून्मुसलं घोरं वज्रकल्पमयोमयम् ।
जघान कुष्णस्तांस्तेनि येये प्रमुखतोऽभवन्

tadabhūnmusalaṃ ghoraṃ vajrakalpamayomayam |
jaghāna kuṣṇastāṃsteni yeye pramukhato'bhavan

ततोऽन्धकाश्च भोजाश्च शैनेया वृष्णयस्तथा ।
जघ्नुरन्योन्यमाक्रन्दे मुसलैः कालचोदिताः

tato'ndhakāśca bhojāśca śaineyā vṛṣṇayastathā |
jaghnuranyonyamākrande musalaiḥ kālacoditāḥ

यस्तेषामेरकां कश्चिज्जग्राह कुपितो नृपः ।
वज्रभूतेव सा राजन्नदृश्यत तदा विभो

yasteṣāmerakāṃ kaścijjagrāha kupito nṛpaḥ |
vajrabhūteva sā rājannadṛśyata tadā vibho

तृणं च मुसलीभूतमपि तत्र व्यदृश्यत ।
ब्रह्मदण्डकृतं सर्वमिति तद्विद्वि पार्थिव

tṛṇaṃ ca musalībhūtamapi tatra vyadṛśyata |
brahmadaṇḍakṛtaṃ sarvamiti tadvidvi pārthiva

आविध्याविध्य ते राजन्प्रहरन्ति स्म तैस्तृणैः ।
तद्वज्रभूतं मुसलं व्यदृश्यत तदा दृढम्

āvidhyāvidhya te rājanpraharanti sma taistṛṇaiḥ |
tadvajrabhūtaṃ musalaṃ vyadṛśyata tadā dṛḍham

अवधीत्पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भारत ।
मत्ताः परिपतन्ति स्म योधयन्तः परस्परम्

avadhītpitaraṃ putraḥ pitā putraṃ ca bhārata |
mattāḥ paripatanti sma yodhayantaḥ parasparam

पतङ्गा इव चाग्नौ ते निपेतुः कुकुरान्धकाः ।
नासीत्पलायने बुद्धिर्वधअयमानस्य कस्यचित्

pataṅgā iva cāgnau te nipetuḥ kukurāndhakāḥ |
nāsītpalāyane buddhirvadhaayamānasya kasyacit

तत्रापश्यन्महाबाहुर्जानन्कालस्य पर्ययम् ।
मुसलं समवष्टभ्य तस्थौ स मधुसूदनः

tatrāpaśyanmahābāhurjānankālasya paryayam |
musalaṃ samavaṣṭabhya tasthau sa madhusūdanaḥ

सांबं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः ।
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भारत

sāṃbaṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā cārudeṣṇaṃ ca mādhavaḥ |
pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca tataścukrodha bhārata

गदं वीक्ष्य शयानं च भृशं कोपसमन्वितः ।
स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगंदाधरः

gadaṃ vīkṣya śayānaṃ ca bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ |
sa niḥśeṣaṃ tadā cakre śārṅgacakragaṃdādharaḥ

तं निघ्नन्तं महातेजा बभ्रुः परपुरंजयः ।
दारुकश्चैव दाशार्हमूवतुर्यन्निबोध तत्

taṃ nighnantaṃ mahātejā babhruḥ parapuraṃjayaḥ |
dārukaścaiva dāśārhamūvaturyannibodha tat

भगवन्निहताः सर्वे त्वया भूयिष्ठशो नराः ।
रामस्य पदमन्विच्छ तत्र गच्छाम यत्र सः

bhagavannihatāḥ sarve tvayā bhūyiṣṭhaśo narāḥ |
rāmasya padamanviccha tatra gacchāma yatra saḥ