Chapter 49: Kripa slays Suketu; Dhrishtadyumna fells Kritavarma

कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सूतपुत्रश्च मारिष ।
उलूकः सौबलश्चैव राजा च सह सोदरैः

kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sūtaputraśca māriṣa |
ulūkaḥ saubalaścaiva rājā ca saha sodaraiḥ

सीदमानां चमूं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रभयार्दिताम् ।
समुज्जह्रुः स्म वेगेन भिन्नां नावमिवार्णवे

sīdamānāṃ camūṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrabhayārditām |
samujjahruḥ sma vegena bhinnāṃ nāvamivārṇave

ततो युद्धमतीवासीन्मुहूर्तमिव भारत ।
भीरूणां त्रासजननं शूराणां हर्षवर्धनम्

tato yuddhamatīvāsīnmuhūrtamiva bhārata |
bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam

कृपेण शरवर्षाणि प्रतिमुक्तानि संयुगे ।
सृञ्जयांश्छादयामासुः शलभानां व्रजा इव

kṛpeṇa śaravarṣāṇi pratimuktāni saṃyuge |
sṛñjayāṃśchādayāmāsuḥ śalabhānāṃ vrajā iva

शिखण्डी च ततः क्रुद्धो गौतमं त्वरितो ययौ ।
ववर्ष शरवर्षाणि समन्ताद्द्विजपुङ्गवम्

śikhaṇḍī ca tataḥ kruddho gautamaṃ tvarito yayau |
vavarṣa śaravarṣāṇi samantāddvijapuṅgavam

कृपस्तु शरवर्षं तद्विनिहत्य महास्त्रवित् ।
शिखण्डिनं रणे क्रुद्धो विव्याध दशभिः शरैः

kṛpastu śaravarṣaṃ tadvinihatya mahāstravit |
śikhaṇḍinaṃ raṇe kruddho vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

ततः शिखण्डी कुपितः शरैः सप्तभिराहवे ।
कृपं विव्याध कुपितं कङ्कपत्रैरजिह्मगैः

tataḥ śikhaṇḍī kupitaḥ śaraiḥ saptabhirāhave |
kṛpaṃ vivyādha kupitaṃ kaṅkapatrairajihmagaiḥ

ततः कृपः शरैस्तीक्ष्णैः सोऽतिविद्धो महारथः ।
ततः सुनिशितैस्तीक्ष्णैः क्षुरप्रैर्हेमभूषितैः ।
व्यश्वसूतरथं चक्रे शिखण्डिनमथो द्विजः

tataḥ kṛpaḥ śaraistīkṣṇaiḥ so'tividdho mahārathaḥ |
tataḥ suniśitaistīkṣṇaiḥ kṣuraprairhemabhūṣitaiḥ |
vyaśvasūtarathaṃ cakre śikhaṇḍinamatho dvijaḥ

हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथः ।
खङ्गं चर्म तथा गृह्य सत्वरं ब्राह्मणं ययौ

hatāśvāttu tato yānādavaplutya mahārathaḥ |
khaṅgaṃ carma tathā gṛhya satvaraṃ brāhmaṇaṃ yayau

तमापतन्तं सहसा शरैः सन्नतपर्वभिः ।
वारयामास समरे तदद्भुतमिवाभवत्

tamāpatantaṃ sahasā śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
vārayāmāsa samare tadadbhutamivābhavat

तत्राद्भुतमपश्याम शिलानां प्लवनं यथा ।
निश्चेष्टो यद्रणे राजञ्छिखण्डी समतिष्ठत

tatrādbhutamapaśyāma śilānāṃ plavanaṃ yathā |
niśceṣṭo yadraṇe rājañchikhaṇḍī samatiṣṭhata

कृपेण वारितं दृष्ट्वा शिखण्डिनमथो नृप ।
प्रत्युद्ययौ कृपं तूर्णं धृष्टद्युम्नो महारथः

kṛpeṇa vāritaṃ dṛṣṭvā śikhaṇḍinamatho nṛpa |
pratyudyayau kṛpaṃ tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ

धृष्टद्युम्नं ततो यान्तं शारद्वतरथं प्रति ।
प्रतिजग्राह वेगेन कृतवर्मा महारथः

dhṛṣṭadyumnaṃ tato yāntaṃ śāradvatarathaṃ prati |
pratijagrāha vegena kṛtavarmā mahārathaḥ

युधिष्ठिरमथायान्तं शारद्वतरथं प्रति ।
सपुत्रं सहसैन्यं च द्रोणपुत्रो न्यवारयत्

yudhiṣṭhiramathāyāntaṃ śāradvatarathaṃ prati |
saputraṃ sahasainyaṃ ca droṇaputro nyavārayat

नकुलं सहदेवं च त्वरमाणौ महारथौ ।
प्रतिजग्राह ते पुत्रः शरवर्षेण वारयन्

nakulaṃ sahadevaṃ ca tvaramāṇau mahārathau |
pratijagrāha te putraḥ śaravarṣeṇa vārayan

भीमसेनं करूशांश्च केकयान्सह सृञ्जयैः ।
कर्णो वैकर्तनो युद्धे वारयामास भारत

bhīmasenaṃ karūśāṃśca kekayānsaha sṛñjayaiḥ |
karṇo vaikartano yuddhe vārayāmāsa bhārata

शिखण्डिने ततो बाणान्कृपः शारद्वतो युधि ।
प्राहिणोत्तवरया युक्तो बीभत्सोरथ सन्निधौ

śikhaṇḍine tato bāṇānkṛpaḥ śāradvato yudhi |
prāhiṇottavarayā yukto bībhatsoratha sannidhau

ताञ्छरान्प्रेषितांस्तेन समन्तात्स्वर्णभूषितान् ।
चिच्छेद खङ्गमाविध्य भ्रामयंश्च पुनः पुनः

tāñcharānpreṣitāṃstena samantātsvarṇabhūṣitān |
ciccheda khaṅgamāvidhya bhrāmayaṃśca punaḥ punaḥ

शतचन्द्रं च तच्चर्म गौतमस्तस्य भारत ।
व्यधमत्सायकैस्तूर्णं तत उच्चुक्रुशुर्जनाः

śatacandraṃ ca taccarma gautamastasya bhārata |
vyadhamatsāyakaistūrṇaṃ tata uccukruśurjanāḥ

स विचर्मा महाराज खङ्गपाणिरुपाद्रवत् ।
कृपस्तं शरसङ्घातैराद्रवन्तमपीडयत्

sa vicarmā mahārāja khaṅgapāṇirupādravat |
kṛpastaṃ śarasaṅghātairādravantamapīḍayat

शारद्वतशरैर्ग्रस्तं क्लिश्यमानं महाबलः ।
चित्रकेतुसुतो राजन्सुकेतुस्त्वरितो ययौ

śāradvataśarairgrastaṃ kliśyamānaṃ mahābalaḥ |
citraketusuto rājansuketustvarito yayau

विकिरन्ब्राह्मणं युद्धे बहुभिर्निशितैः शरैः ।
अभ्यापतदमेयात्मा गौतमस्य रथं प्रति

vikiranbrāhmaṇaṃ yuddhe bahubhirniśitaiḥ śaraiḥ |
abhyāpatadameyātmā gautamasya rathaṃ prati

दृष्ट्वा विषक्तं तं चैव ब्राह्मणं च निवारितम् ।
अपयातस्ततस्तूर्णं शिखण्डी राजसत्तम

dṛṣṭvā viṣaktaṃ taṃ caiva brāhmaṇaṃ ca nivāritam |
apayātastatastūrṇaṃ śikhaṇḍī rājasattama

सुकेतुस्तु ततो राजन्गौतमं नवभिः शरैः ।
विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनश्चैनं त्रिभिः शरैः

suketustu tato rājangautamaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
viddhvā vivyādha saptatyā punaścainaṃ tribhiḥ śaraiḥ

अथास्य सशरं चापं पुनश्चिच्छेद मारिष ।
सारथिं च शरेणास्य मृशं मर्मस्वताडयत्

athāsya saśaraṃ cāpaṃ punaściccheda māriṣa |
sārathiṃ ca śareṇāsya mṛśaṃ marmasvatāḍayat

गौतमस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्गृह्य नवं दृढम् ।
सुकेतुं त्रिंशता बाणैः सर्वमर्मस्वताडयत्

gautamastu tataḥ kruddho dhanurgṛhya navaṃ dṛḍham |
suketuṃ triṃśatā bāṇaiḥ sarvamarmasvatāḍayat

स विह्वलितसर्वाङ्गः प्रचचाल रथोत्तमे ।
भूमिकम्पे यथा वृक्षश्चचालाकम्पितो भृशम्

sa vihvalitasarvāṅgaḥ pracacāla rathottame |
bhūmikampe yathā vṛkṣaścacālākampito bhṛśam

चलतस्तस्य कायात्तुं शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।
सोष्णीषं सशिरस्त्राणं क्षुरप्रेण त्वपातयत्

calatastasya kāyāttuṃ śiro jvalitakuṇḍalam |
soṣṇīṣaṃ saśirastrāṇaṃ kṣurapreṇa tvapātayat

तच्छिरः प्रापतद्भूमौ श्येनाहृतमिवामिषम् ।
ततोऽस्य कायो वसुधां पश्चात्प्रापतदच्युत

tacchiraḥ prāpatadbhūmau śyenāhṛtamivāmiṣam |
tato'sya kāyo vasudhāṃ paścātprāpatadacyuta

तस्मिन्हते महाराज पुत्रास्तस्य पदानुगाः ।
गौतमं समरे त्यक्त्वा दुद्रुवुस्ते दिशो दश

tasminhate mahārāja putrāstasya padānugāḥ |
gautamaṃ samare tyaktvā dudruvuste diśo daśa

धृष्टद्युम्नं तु समरे सन्निवार्य महारथः ।
कृतवर्माऽब्रवीद्वृष्टस्तिष्ठतिष्ठेति भारत

dhṛṣṭadyumnaṃ tu samare sannivārya mahārathaḥ |
kṛtavarmā'bravīdvṛṣṭastiṣṭhatiṣṭheti bhārata

तदभूत्तुमुलं युद्वं वृष्णिपार्षतयो रणे ।
आमिषार्थे यथा युद्धं श्येनयोः क्रुद्धयोर्नृप

tadabhūttumulaṃ yudvaṃ vṛṣṇipārṣatayo raṇe |
āmiṣārthe yathā yuddhaṃ śyenayoḥ kruddhayornṛpa

धृष्टद्युम्नस्तु समरे हार्दिक्यं नवभिः शरैः ।
आजघानोरसि क्रुद्वः पीडयन्हृदिकात्मजम्

dhṛṣṭadyumnastu samare hārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
ājaghānorasi krudvaḥ pīḍayanhṛdikātmajam

कृतवर्मा तु समरे पार्षतेन दृढाहतः ।
पार्षतं सरथं साश्वं छादयामास सायकैः

kṛtavarmā tu samare pārṣatena dṛḍhāhataḥ |
pārṣataṃ sarathaṃ sāśvaṃ chādayāmāsa sāyakaiḥ

सरथश्छादितो राजन्धृष्टद्युम्नो न दृश्यते ।
मेघैरिव परिच्छन्नो भास्करो जलधारिभिः

sarathaśchādito rājandhṛṣṭadyumno na dṛśyate |
meghairiva paricchanno bhāskaro jaladhāribhiḥ

विधूय तं बाणगणं शरैः कनकभूषणैः ।
व्यरोचत रणे राजन्धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः

vidhūya taṃ bāṇagaṇaṃ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
vyarocata raṇe rājandhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ

ततस्तु पार्षतः क्रुद्धः शस्त्रवृष्टिं सुदारुणाम् ।
कृतवर्माणमासाद्य व्यसृजत्पृतनापतिः

tatastu pārṣataḥ kruddhaḥ śastravṛṣṭiṃ sudāruṇām |
kṛtavarmāṇamāsādya vyasṛjatpṛtanāpatiḥ

तामापतन्तीं सहसा शस्त्रवृष्टिं सुदारुणाम् ।
शरैरनेकसाहस्रैर्हार्दिक्योऽवारयद्युधि

tāmāpatantīṃ sahasā śastravṛṣṭiṃ sudāruṇām |
śarairanekasāhasrairhārdikyo'vārayadyudhi

दृष्ट्वा तु वारितां युद्धे शस्त्रवृष्टिं दुरासदाम् ।
कृतवर्माणमासाद्य वारयामास पार्षतः

dṛṣṭvā tu vāritāṃ yuddhe śastravṛṣṭiṃ durāsadām |
kṛtavarmāṇamāsādya vārayāmāsa pārṣataḥ

यथा युग्मरथेनाजौ वाहान्वाहेरमिश्रयत् ।
गृहीत्वा चर्म खङ्गं च रथं तस्यावपुप्लुवे

yathā yugmarathenājau vāhānvāheramiśrayat |
gṛhītvā carma khaṅgaṃ ca rathaṃ tasyāvapupluve

मिलितेष्वथ वाहेषु प्रत्यासन्ने च पार्षते ।
दृष्ट्वाऽपदानं तस्याशु गदां जग्राह सात्वतः

militeṣvatha vāheṣu pratyāsanne ca pārṣate |
dṛṣṭvā'padānaṃ tasyāśu gadāṃ jagrāha sātvataḥ

गदापाणिस्ततो राजन्रथात्तूर्णमवप्लुतः ।
तमदृष्ट्वा रथोपस्थे सारथिं समताडयत्

gadāpāṇistato rājanrathāttūrṇamavaplutaḥ |
tamadṛṣṭvā rathopasthe sārathiṃ samatāḍayat

खङ्गेन शितधारेण स हतः प्रापतद्रथात् ।
कृतवर्मा ततो हृष्टस्तलशब्दं चकार ह

khaṅgena śitadhāreṇa sa hataḥ prāpatadrathāt |
kṛtavarmā tato hṛṣṭastalaśabdaṃ cakāra ha

पार्षतं चाब्रवीद्राजन्नेह्येहीति पुनःपुनः ।
स तं न ममृषे युद्वे तलशब्दं समीरितम्

pārṣataṃ cābravīdrājannehyehīti punaḥpunaḥ |
sa taṃ na mamṛṣe yudve talaśabdaṃ samīritam

अवप्लुत्य रथात्तस्मात्स्वरथं पुनरास्थितः ।
अभ्ययात्स तु तत्तूर्णं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

avaplutya rathāttasmātsvarathaṃ punarāsthitaḥ |
abhyayātsa tu tattūrṇaṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

ततो राजन्महेष्वासं कृतवर्माणमाशु वै ।
गदां गृह्य पुनर्वेगात्कृतवर्माणमाहनत्

tato rājanmaheṣvāsaṃ kṛtavarmāṇamāśu vai |
gadāṃ gṛhya punarvegātkṛtavarmāṇamāhanat

सोऽतिविद्वो बलवता न्यपतन्मूर्च्छया हतः ।
श्रुतर्वा रथमारोप्य अपोवाह रणाजिरात्

so'tividvo balavatā nyapatanmūrcchayā hataḥ |
śrutarvā rathamāropya apovāha raṇājirāt

धृष्टद्युम्नस्तु समरे दृष्ट्वा शत्रुं महारथः ।
कौरवान्समरे तूर्णं वारयामास सायकैः

dhṛṣṭadyumnastu samare dṛṣṭvā śatruṃ mahārathaḥ |
kauravānsamare tūrṇaṃ vārayāmāsa sāyakaiḥ

ततस्ते तावका योधा धृष्टद्युम्नमुपाद्रवन् ।
सिंहनादरवांश्चक्रुस्ततो युद्धमवर्तत

tataste tāvakā yodhā dhṛṣṭadyumnamupādravan |
siṃhanādaravāṃścakrustato yuddhamavartata