Chapter 44: Karna defeats Yudhishthira and spares him

विदार्य कर्णस्तां सेनां युधिष्ठिरमथाद्रवत् ।
रथहस्त्यश्वपत्तीनां सहस्रैः परिवारितः

vidārya karṇastāṃ senāṃ yudhiṣṭhiramathādravat |
rathahastyaśvapattīnāṃ sahasraiḥ parivāritaḥ

नानायुधसहस्राणि प्रेरितान्यरिभिर्वृषः ।
छित्त्वा बाणशतैरुग्रैस्तानविध्यदसम्भ्रमात्

nānāyudhasahasrāṇi preritānyaribhirvṛṣaḥ |
chittvā bāṇaśatairugraistānavidhyadasambhramāt

निचकर्त शिरांस्येषां बाहूनूरूंश्च सूतजः ॥
ते हता भूतले पेतुर्भग्नाश्चान्ये विदुद्रुवुः

nicakarta śirāṃsyeṣāṃ bāhūnūrūṃśca sūtajaḥ ||
te hatā bhūtale peturbhagnāścānye vidudruvuḥ

द्रविडान्ध्रनिषादास्तु पुनः सात्यकिचोदिताः ।
प्रभ्यद्रवञ्जिघांसन्तः पत्तयः कर्णमाहवे

draviḍāndhraniṣādāstu punaḥ sātyakicoditāḥ |
prabhyadravañjighāṃsantaḥ pattayaḥ karṇamāhave

ते विबाहुशिरस्त्राणाः प्रहताः कर्णसायकैः ।
पेतुः पृथिव्यां युगपच्छिन्नं सालवनं यथा

te vibāhuśirastrāṇāḥ prahatāḥ karṇasāyakaiḥ |
petuḥ pṛthivyāṃ yugapacchinnaṃ sālavanaṃ yathā

एवं योधशतान्याजौ सहस्राण्ययुतानि च ।
हतानीयुर्महीं देहैर्यशसाऽपूरयन्दिशः

evaṃ yodhaśatānyājau sahasrāṇyayutāni ca |
hatānīyurmahīṃ dehairyaśasā'pūrayandiśaḥ

अथ वैकर्तनं कर्णं रणे क्रुद्धमिवान्तकम् ।
रुरुधुः पाण्डुपाञ्चाला व्याधिं मन्त्रौषधा इव

atha vaikartanaṃ karṇaṃ raṇe kruddhamivāntakam |
rurudhuḥ pāṇḍupāñcālā vyādhiṃ mantrauṣadhā iva

स तान्प्रमृद्याब्यपतत्पुनरेव युधिष्ठिरम् ।
मन्त्रौषधिक्रियातीतो व्याधिरत्युल्बणो यथा

sa tānpramṛdyābyapatatpunareva yudhiṣṭhiram |
mantrauṣadhikriyātīto vyādhiratyulbaṇo yathā

स राजगृद्धिभी रुद्धः पाण्डुपाञ्चालकेकयैः ।
नाशकत्तानतिक्रान्तुं मृत्युर्ब्राह्मविदो यथा

sa rājagṛddhibhī ruddhaḥ pāṇḍupāñcālakekayaiḥ |
nāśakattānatikrāntuṃ mṛtyurbrāhmavido yathā

ततो युधिष्ठिरः कर्णमदूरस्थं निवारितम् ।
तैर्योधप्रमुखैर्वीरं दृष्ट्वा विव्याध सायकैः

tato yudhiṣṭhiraḥ karṇamadūrasthaṃ nivāritam |
tairyodhapramukhairvīraṃ dṛṣṭvā vivyādha sāyakaiḥ

कर्णः पार्थशराविद्धस्तोत्रार्दित इव द्विपः ।
प्रमथ्य सहितान्वीरान्युधिष्ठिरमपीडयत्

karṇaḥ pārthaśarāviddhastotrārdita iva dvipaḥ |
pramathya sahitānvīrānyudhiṣṭhiramapīḍayat

ततो युधिष्ठिरः कर्णमासाद्य जयतां वरम् ।
अब्रवीत्परवीरघ्नं क्रोधसंरक्तलोचनः

tato yudhiṣṭhiraḥ karṇamāsādya jayatāṃ varam |
abravītparavīraghnaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ

कर्णकर्ण वृथादृष्टे सूतपुत्र वचः शृणु ।
सदा स्पर्धसि सङ्ग्रामे फल्गुनेन तरस्विना

karṇakarṇa vṛthādṛṣṭe sūtaputra vacaḥ śṛṇu |
sadā spardhasi saṅgrāme phalgunena tarasvinā

यथाऽस्मान्बाधसे नित्यं धार्तराष्ट्रमते स्थितः ।
यद्बलं यच्च ते वीर्यं प्रद्वेषो यस्तु पाण्डुषु

yathā'smānbādhase nityaṃ dhārtarāṣṭramate sthitaḥ |
yadbalaṃ yacca te vīryaṃ pradveṣo yastu pāṇḍuṣu

तत्सर्वं दर्शयस्वाद्य पौरुषं महदास्थितः ।
युद्धश्रद्वां च तेऽद्याहं विनेष्यामि महाहवे

tatsarvaṃ darśayasvādya pauruṣaṃ mahadāsthitaḥ |
yuddhaśradvāṃ ca te'dyāhaṃ vineṣyāmi mahāhave

एवमुक्त्वा महाराज कर्णं पाण्डुसुतस्तदा ।
सुवर्णपुङ्खैर्दशभिर्विव्यादायस्मयैः शरैः

evamuktvā mahārāja karṇaṃ pāṇḍusutastadā |
suvarṇapuṅkhairdaśabhirvivyādāyasmayaiḥ śaraiḥ

तं सूतपुत्रो दशभिः प्रत्यविद्ध्यदरिन्दमः ।
वत्सदन्तैर्महेष्वासः प्रहसन्निव भारत

taṃ sūtaputro daśabhiḥ pratyaviddhyadarindamaḥ |
vatsadantairmaheṣvāsaḥ prahasanniva bhārata

सोऽवज्ञाय तु निर्विद्धः सूतपुत्रेण पाण्डवः ।
प्रजज्वाल ततः क्रोधाद्धविषेव हुताशनः

so'vajñāya tu nirviddhaḥ sūtaputreṇa pāṇḍavaḥ |
prajajvāla tataḥ krodhāddhaviṣeva hutāśanaḥ

ज्वालामालापरिक्षिप्तो राज्ञो देहो व्यदृश्यत ।
युगान्ते दग्धुकामस्य संवर्ताग्नेरिवापरः

jvālāmālāparikṣipto rājño deho vyadṛśyata |
yugānte dagdhukāmasya saṃvartāgnerivāparaḥ

ततो विस्फार्य सुमहच्चापं हेमपरिष्कृतम् ।
समाधत्त शितं बाणं गिरीणामपि दारणम्

tato visphārya sumahaccāpaṃ hemapariṣkṛtam |
samādhatta śitaṃ bāṇaṃ girīṇāmapi dāraṇam

ततः पूर्णायतोत्कृष्टं यमदण्डनिभं शरम् ।
मुमोच त्वरितो राजा सूतपुत्रजिघांसया

tataḥ pūrṇāyatotkṛṣṭaṃ yamadaṇḍanibhaṃ śaram |
mumoca tvarito rājā sūtaputrajighāṃsayā

स तु वेगवता मुक्तो बाणो वज्राशनिस्वनः ।
विवेश सहसा कर्णं सव्ये पार्श्वे महारथम्

sa tu vegavatā mukto bāṇo vajrāśanisvanaḥ |
viveśa sahasā karṇaṃ savye pārśve mahāratham

स तु तेन प्रहारेण पीडितः प्रमुमोह वै ।
स्रस्तगात्रो महाबाहुर्धनुरुत्सृज्य कम्पितः

sa tu tena prahāreṇa pīḍitaḥ pramumoha vai |
srastagātro mahābāhurdhanurutsṛjya kampitaḥ

गतासुरिव निश्चेताः शल्यस्याभिमुखोऽपतत् ।
राजाऽपि भूयो नाजघ्ने कर्णं पार्थहितेप्सया

gatāsuriva niścetāḥ śalyasyābhimukho'patat |
rājā'pi bhūyo nājaghne karṇaṃ pārthahitepsayā

ततो हाहाकृतं सर्वं धार्तराष्ट्रबलं महत् ।
विवर्णमुखमार्तं च कर्णं दृष्ट्वा तथागतम्

tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrabalaṃ mahat |
vivarṇamukhamārtaṃ ca karṇaṃ dṛṣṭvā tathāgatam

सिंहनादाश्च सञ्जज्ञुः क्ष्वेलाः किलकिलास्तथा ।
पाण्डवानां महाराज दृष्ट्वा राज्ञः पराक्रमम्

siṃhanādāśca sañjajñuḥ kṣvelāḥ kilakilāstathā |
pāṇḍavānāṃ mahārāja dṛṣṭvā rājñaḥ parākramam

प्रतिलभ्य तु राधेयः संज्ञां नातिचिरादिव ।
दध्रे राजविनाशाय मनः क्रूरपराक्रमः

pratilabhya tu rādheyaḥ saṃjñāṃ nāticirādiva |
dadhre rājavināśāya manaḥ krūraparākramaḥ

स हेमविकृतं चापं विस्फार्य विजयं महत् ।
अवाकिरदमेयात्मा पाण्डवं निशितैः शरैः

sa hemavikṛtaṃ cāpaṃ visphārya vijayaṃ mahat |
avākiradameyātmā pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ

ततः क्षुराभ्यां पाञ्चाल्यौ चक्ररक्षौ महात्मनः ।
जघान चन्द्रदेवं च दण्डधारं च संयुगे

tataḥ kṣurābhyāṃ pāñcālyau cakrarakṣau mahātmanaḥ |
jaghāna candradevaṃ ca daṇḍadhāraṃ ca saṃyuge

तावुभौ धर्मराजस्य प्रवीरौ युधि भारत ।
रथाभ्याशे चकाशेते चन्द्रस्येव पुनर्वसू

tāvubhau dharmarājasya pravīrau yudhi bhārata |
rathābhyāśe cakāśete candrasyeva punarvasū

युधिष्ठिरः पुनः कर्णमविद्व्यत्त्रिंशता शरैः ।
सुषेणं सत्यसेनं च त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्

yudhiṣṭhiraḥ punaḥ karṇamavidvyattriṃśatā śaraiḥ |
suṣeṇaṃ satyasenaṃ ca tribhistribhiratāḍayat

शल्यं नवत्या विव्याध त्रिसप्तत्या च सूतजम् ।
तांस्तस्य गोप्तॄन्विव्याध त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः

śalyaṃ navatyā vivyādha trisaptatyā ca sūtajam |
tāṃstasya goptṝnvivyādha tribhistribhirajihmagaiḥ

ततः प्रहस्याधिरथिः षष्ठ्या राजञ्शितैः शरैः ।
विद्ध्वा युधिष्ठिरं सङ्ख्ये ननादातिरथस्तदा

tataḥ prahasyādhirathiḥ ṣaṣṭhyā rājañśitaiḥ śaraiḥ |
viddhvā yudhiṣṭhiraṃ saṅkhye nanādātirathastadā

ततः प्रवीराः पाण्डूनामभ्यधावन्नमर्षिताः ।
युधिष्ठिरं परीप्सन्तः कर्णमभ्यर्दयञ्छरैः

tataḥ pravīrāḥ pāṇḍūnāmabhyadhāvannamarṣitāḥ |
yudhiṣṭhiraṃ parīpsantaḥ karṇamabhyardayañcharaiḥ

सात्यकिश्चेकितानश्च युयुत्सुः पाण्ड्य एव च ।
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः

sātyakiścekitānaśca yuyutsuḥ pāṇḍya eva ca |
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ

यमौ च भीमसेनश्च शिशुपालस्य चात्मजः ।
कारूशा मात्स्यशेषाश्च केकयाः काशिकोसलाः

yamau ca bhīmasenaśca śiśupālasya cātmajaḥ |
kārūśā mātsyaśeṣāśca kekayāḥ kāśikosalāḥ

एते च त्वरिता वीरा वसुषेणमताडयन् ।
जनमेजयश्च पाञ्चाल्यः कर्णं विव्याध सायकैः

ete ca tvaritā vīrā vasuṣeṇamatāḍayan |
janamejayaśca pāñcālyaḥ karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ

वाराहकर्णनाराचैर्नालीकैर्निशितैः शरैः ।
वत्सदन्तैर्विपाठैश्च क्षुरप्रैश्चटकामुखैः

vārāhakarṇanārācairnālīkairniśitaiḥ śaraiḥ |
vatsadantairvipāṭhaiśca kṣurapraiścaṭakāmukhaiḥ

नानाप्रहरणैश्चोग्रै रथहस्त्यश्वसादिभिः ।
सर्वतोऽभ्यद्रवत्कर्णं परिवार्य जिघांसया

nānāpraharaṇaiścograi rathahastyaśvasādibhiḥ |
sarvato'bhyadravatkarṇaṃ parivārya jighāṃsayā

स पाण्डवानां प्रवरैः सर्वतः समभिद्रुतः ।
छाद्यमानः शिततैर्घोरैः स्वस्वनामाङ्कितैः शरैः

sa pāṇḍavānāṃ pravaraiḥ sarvataḥ samabhidrutaḥ |
chādyamānaḥ śitatairghoraiḥ svasvanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ

न चचाल रणे कर्णो महेन्द्रो दानवैरिव ।
निजघान महेष्वासान्पाञ्चालानेकविंशतिम्

na cacāla raṇe karṇo mahendro dānavairiva |
nijaghāna maheṣvāsānpāñcālānekaviṃśatim

ततः पुनरमेयात्मा चेदीनां प्रवरान्दश ।
न्यहनद्भरतश्रेष्ठ कर्णो वैकर्तनस्तदा

tataḥ punarameyātmā cedīnāṃ pravarāndaśa |
nyahanadbharataśreṣṭha karṇo vaikartanastadā

तस्य बाणसहस्राणि सम्प्रपन्नानि मारिष ।
दृश्यन्ते दिक्षु सर्वासु शलभानामिव व्रजाः

tasya bāṇasahasrāṇi samprapannāni māriṣa |
dṛśyante dikṣu sarvāsu śalabhānāmiva vrajāḥ

कर्णनामाङ्किता बाणाः स्वर्णपुङ्खाः सुतेजनाः ।
नराश्वकायान्निर्भिद्य पेतुरुर्व्यां समन्ततः

karṇanāmāṅkitā bāṇāḥ svarṇapuṅkhāḥ sutejanāḥ |
narāśvakāyānnirbhidya petururvyāṃ samantataḥ

कर्णेनैकेन समरे चेदीनां प्रवरास्तदा ।
सृज्जयानां च सर्वेषां शतशो निहता रणे

karṇenaikena samare cedīnāṃ pravarāstadā |
sṛjjayānāṃ ca sarveṣāṃ śataśo nihatā raṇe

कर्णस्य शरसञ्छन्नं बभूव तुमुलं तमः ।
नाज्ञायत ततः किञ्चित्परेषामात्मनोऽपि वा

karṇasya śarasañchannaṃ babhūva tumulaṃ tamaḥ |
nājñāyata tataḥ kiñcitpareṣāmātmano'pi vā

तस्मिंस्तमसि भूते च क्षत्रियाणां भयङ्करे ।
विचचार महबिहुर्निर्दहन्क्षत्रियान्बहून्

tasmiṃstamasi bhūte ca kṣatriyāṇāṃ bhayaṅkare |
vicacāra mahabihurnirdahankṣatriyānbahūn

ततः शरमहाज्वालो वीर्योष्मा कर्णपावकः ।
निर्दहन्पाण्डववनं चारु पर्यचरद्रणे

tataḥ śaramahājvālo vīryoṣmā karṇapāvakaḥ |
nirdahanpāṇḍavavanaṃ cāru paryacaradraṇe

ततस्तेषां महाराज पाण्डवानां महारथाः ।
सृञ्जयानां च सर्वेषां शतशोऽथ सहस्रशः ।
अस्त्रैः कर्णं महेष्वासं समन्तात्पर्यवारयन्

tatasteṣāṃ mahārāja pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
sṛñjayānāṃ ca sarveṣāṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
astraiḥ karṇaṃ maheṣvāsaṃ samantātparyavārayan

स संवार्य महास्त्राणि महेष्वासो महात्मनाम् ।
प्रहस्य पुरुषेन्द्रस्य कर्णश्चिच्छेद कार्मुकम्

sa saṃvārya mahāstrāṇi maheṣvāso mahātmanām |
prahasya puruṣendrasya karṇaściccheda kārmukam

ततः सन्धाय नवतिं निमेषान्नतपर्वणाम् ।
बिभेद कवचं राज्ञो रणे कर्णः शितैः शरैः

tataḥ sandhāya navatiṃ nimeṣānnataparvaṇām |
bibheda kavacaṃ rājño raṇe karṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ

तद्वर्म हेमविकृतं रत्नचित्रं बभौ पतत् ।
सविद्युदभ्रं सवितुः श्लिष्टं वातहतं यथा

tadvarma hemavikṛtaṃ ratnacitraṃ babhau patat |
savidyudabhraṃ savituḥ śliṣṭaṃ vātahataṃ yathā

तदङ्गात्पुरुषेन्द्रस्य भ्रष्टं वर्म व्यरोचत ।
रत्नैरलंवृतं चित्रेर्व्यभ्नं निशि यथा नभः

tadaṅgātpuruṣendrasya bhraṣṭaṃ varma vyarocata |
ratnairalaṃvṛtaṃ citrervyabhnaṃ niśi yathā nabhaḥ

भिन्नवर्मा शरैः पार्थो रुधिरेण समुक्षितः ।
बभासे पुरुषश्रेष्ठ उद्यन्निव दिवाकरः

bhinnavarmā śaraiḥ pārtho rudhireṇa samukṣitaḥ |
babhāse puruṣaśreṣṭha udyanniva divākaraḥ

स शराचितसर्वाङ्गश्छिन्नवर्माऽथ संयुगे ।
क्षात्रं धर्मं समास्थाय सिंहनादमकुर्वत

sa śarācitasarvāṅgaśchinnavarmā'tha saṃyuge |
kṣātraṃ dharmaṃ samāsthāya siṃhanādamakurvata

नर्दित्वा च चिरं कालं पाण्डवो रभसो रणे ।
शक्तिं चिक्षेप वेगेन प्रदीप्तामशनीमिव

narditvā ca ciraṃ kālaṃ pāṇḍavo rabhaso raṇe |
śaktiṃ cikṣepa vegena pradīptāmaśanīmiva

तां ज्वलन्तीमिवाकाशे शक्तिं शप्तभिराशुगैः ।
भल्लैश्चिच्छेद राधेयः सा त्वशीर्यत वै रणे

tāṃ jvalantīmivākāśe śaktiṃ śaptabhirāśugaiḥ |
bhallaiściccheda rādheyaḥ sā tvaśīryata vai raṇe

हृदि बाह्वोर्ललाटे च क्षिप्रकारी युधिष्ठिरः ।
चतुर्भिस्तोमरैः कर्णं ताडयित्वाऽनदन्मुदा

hṛdi bāhvorlalāṭe ca kṣiprakārī yudhiṣṭhiraḥ |
caturbhistomaraiḥ karṇaṃ tāḍayitvā'nadanmudā

उद्भिन्नरुधिरः कर्णः क्रुद्वः सर्प इव श्वसन् ।
जघान सूतं पार्थस्य पार्ष्ठिं च नवभिः शरैः

udbhinnarudhiraḥ karṇaḥ krudvaḥ sarpa iva śvasan |
jaghāna sūtaṃ pārthasya pārṣṭhiṃ ca navabhiḥ śaraiḥ

ध्वजं चिच्छेद नृपतेस्त्रिभिर्विव्याध चैव तम् ।
इषुधी चास्य चिच्छेद रथं च तिलशोऽच्छिनत्

dhvajaṃ ciccheda nṛpatestribhirvivyādha caiva tam |
iṣudhī cāsya ciccheda rathaṃ ca tilaśo'cchinat

एतस्मिन्नन्तरे शूराः पाण्डवानां महारथाः ।

etasminnantare śūrāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |

सात्यकिः पञ्चविंशत्या शिखण्डी नवभिः शरैः ।
अवर्षतां महाराज राधेयं शत्रुकर्शनम्

sātyakiḥ pañcaviṃśatyā śikhaṇḍī navabhiḥ śaraiḥ |
avarṣatāṃ mahārāja rādheyaṃ śatrukarśanam

शैनेयं तु ततुः क्रुद्धः कर्णः पञ्चभिरायसैः ।
विव्याध समरे राजंस्त्रिभिश्चान्यैः शिलीमुखैः

śaineyaṃ tu tatuḥ kruddhaḥ karṇaḥ pañcabhirāyasaiḥ |
vivyādha samare rājaṃstribhiścānyaiḥ śilīmukhaiḥ

दक्षिणं तु भुजं तस्य त्रिभिः कर्णोऽभ्यविध्यत ।
सव्यं षोडशभिर्बाणैर्यन्तारं चास्य सप्तभिः

dakṣiṇaṃ tu bhujaṃ tasya tribhiḥ karṇo'bhyavidhyata |
savyaṃ ṣoḍaśabhirbāṇairyantāraṃ cāsya saptabhiḥ

अथास्य चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः ।
सूतपुत्रोऽनयत्क्षिप्रं यमस्य सदनं प्रति

athāsya caturo vāhāṃścaturbhirniśitaiḥ śaraiḥ |
sūtaputro'nayatkṣipraṃ yamasya sadanaṃ prati

अथापरेण भल्लेन धनुश्छित्त्वा महारथः ।
सारथेः सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत्

athāpareṇa bhallena dhanuśchittvā mahārathaḥ |
sāratheḥ saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyādapāharat

हताश्वसूते तु रथे स्थितः स शिनिपुङ्गवः ।
शक्तिं चिक्षेप कर्णाय वैदूर्यमणिभूषिताम्

hatāśvasūte tu rathe sthitaḥ sa śinipuṅgavaḥ |
śaktiṃ cikṣepa karṇāya vaidūryamaṇibhūṣitām

तामापतन्तीं सहसा द्विधा चिच्छेद भारत ।
कर्णो वै धन्विनां श्रेष्ठस्तांश्च सर्वानवारयत्

tāmāpatantīṃ sahasā dvidhā ciccheda bhārata |
karṇo vai dhanvināṃ śreṣṭhastāṃśca sarvānavārayat

ततस्तान्निशितैर्बाणैः पाण्डवानां महारथान् ।
न्यवारयदमेयात्मा शिक्षया च बलेन च

tatastānniśitairbāṇaiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān |
nyavārayadameyātmā śikṣayā ca balena ca

अर्दयित्वा शरैस्तांस्तु सिंहः क्षुद्रमृगानिव ।
पीडयन्धर्मराजानं शरैः सन्नतपर्वमिः ।
अभ्यद्रवत राधेयो धर्मपुत्रं शितैः शरैः

ardayitvā śaraistāṃstu siṃhaḥ kṣudramṛgāniva |
pīḍayandharmarājānaṃ śaraiḥ sannataparvamiḥ |
abhyadravata rādheyo dharmaputraṃ śitaiḥ śaraiḥ

ततः पार्षो ह्यपासासीद्वताश्वो हतसारथिः ।
अशक्नुवन्मुखे स्थातुं ततः कर्णस्य दुर्मनाः

tataḥ pārṣo hyapāsāsīdvatāśvo hatasārathiḥ |
aśaknuvanmukhe sthātuṃ tataḥ karṇasya durmanāḥ

तमभिद्रुत्य राधेयः पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
अब्रवीत्प्रहसन्राजन्कुत्सयन्निव पाण्डवम्

tamabhidrutya rādheyaḥ pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhiram |
abravītprahasanrājankutsayanniva pāṇḍavam

कथं नाम कुले जातः क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः ।
प्रजह्यात्समरे शत्रून्प्राणान्रक्ष महाहवे

kathaṃ nāma kule jātaḥ kṣatradharme vyavasthitaḥ |
prajahyātsamare śatrūnprāṇānrakṣa mahāhave

न भवान्क्षत्रधर्मेषु कुशलोऽसीति मे मतिः ।
ब्राह्मे बले भवान्युक्तः स्वाध्याये यज्ञकर्मणि

na bhavānkṣatradharmeṣu kuśalo'sīti me matiḥ |
brāhme bale bhavānyuktaḥ svādhyāye yajñakarmaṇi

मा स्म युध्यस्व कौन्तेय मा स्म वीरान्समासदः ।
मा चैवं विप्रियं ब्रूहि मा च त्वं भज संयुगम्

mā sma yudhyasva kaunteya mā sma vīrānsamāsadaḥ |
mā caivaṃ vipriyaṃ brūhi mā ca tvaṃ bhaja saṃyugam

वक्तव्या मारिषाऽन्ये तु न वक्तव्यास्तु मादृशाः ।
मादृशान्हि ब्रुवन्युद्धे एतदन्यच्च लप्स्यसे

vaktavyā māriṣā'nye tu na vaktavyāstu mādṛśāḥ |
mādṛśānhi bruvanyuddhe etadanyacca lapsyase

स्वगृहं गच्छ कौन्तेय यत्र वा केशवार्जुनौ ।
न हि त्वां समरे राजन्हन्यात्कर्णः कथञ्चन

svagṛhaṃ gaccha kaunteya yatra vā keśavārjunau |
na hi tvāṃ samare rājanhanyātkarṇaḥ kathañcana

वरप्रदानं कुन्त्यास्तु कर्णः स्मृत्वा महारथः ।
वधप्राप्तं तु कौन्तेयं नावधीत्पुरुषोत्तमः

varapradānaṃ kuntyāstu karṇaḥ smṛtvā mahārathaḥ |
vadhaprāptaṃ tu kaunteyaṃ nāvadhītpuruṣottamaḥ

एवमुक्त्वा ततः पार्थं विसृज्य च महाबलः ।
न्यहनत्पाण्डवीं सेनां वज्रहस्त इवासुरीम्

evamuktvā tataḥ pārthaṃ visṛjya ca mahābalaḥ |
nyahanatpāṇḍavīṃ senāṃ vajrahasta ivāsurīm

ततोऽपायाद्द्रुतं राजन्व्रीडन्निव नरेश्वरः

tato'pāyāddrutaṃ rājanvrīḍanniva nareśvaraḥ

अथापयातं राजानं मत्वाऽन्वीयुस्तमच्युतम् ।
चेदिपाण्डवपाञ्चालाः सात्यकिश्च महारथः ।
द्रौपदेयास्तथा शूरा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

athāpayātaṃ rājānaṃ matvā'nvīyustamacyutam |
cedipāṇḍavapāñcālāḥ sātyakiśca mahārathaḥ |
draupadeyāstathā śūrā mādrīputrau ca pāṇḍavau

ततो युधिष्ठिरानीकं दृष्ट्वा कर्णः पराङ्मुखम् ।
कुरुभिः सहितो वीरः प्रहृष्टः पृष्ठतोऽन्वगात्

tato yudhiṣṭhirānīkaṃ dṛṣṭvā karṇaḥ parāṅmukham |
kurubhiḥ sahito vīraḥ prahṛṣṭaḥ pṛṣṭhato'nvagāt

भेरीशङ्खमृदङ्गानां कार्मुकाणां च निःस्वनः ।
बभूव धार्तराष्ट्राणां सिंहनादरवस्तथा

bherīśaṅkhamṛdaṅgānāṃ kārmukāṇāṃ ca niḥsvanaḥ |
babhūva dhārtarāṣṭrāṇāṃ siṃhanādaravastathā

युधिष्ठिरस्तु कौरव्य रथमारुह्य सत्वरम् ।
श्रुतकीर्तेर्महाराज दृष्ट्वा तत्कर्णविक्रमम्

yudhiṣṭhirastu kauravya rathamāruhya satvaram |
śrutakīrtermahārāja dṛṣṭvā tatkarṇavikramam

काल्यमानं बलं दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मारिष ।
स्वान्योधानब्रवीत्क्रुद्वो निघ्नतैतान्किमासत

kālyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā sūtaputreṇa māriṣa |
svānyodhānabravītkrudvo nighnataitānkimāsata

ततो राज्ञाऽभ्यनुज्ञाताः पाण्डवानां महारथाः ।
भीमसेनमुखाः सर्वे पुत्रांस्ते प्रत्युपाद्रवन्

tato rājñā'bhyanujñātāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
bhīmasenamukhāḥ sarve putrāṃste pratyupādravan

अभवत्तुमुलः शब्दो योधानां तत्र भारत ।
रथहस्त्यश्वपत्तीनां द्रवतां निनदो महान् ।
उद्यतप्रतिविष्टानां शस्त्राणां च ततस्ततः

abhavattumulaḥ śabdo yodhānāṃ tatra bhārata |
rathahastyaśvapattīnāṃ dravatāṃ ninado mahān |
udyataprativiṣṭānāṃ śastrāṇāṃ ca tatastataḥ

आगच्छत प्रहरत क्षिप्रं विपरिधावत ।
इति ब्रुवाणा ह्यन्योन्यं जघ्नुर्योधा महारणे

āgacchata praharata kṣipraṃ viparidhāvata |
iti bruvāṇā hyanyonyaṃ jaghnuryodhā mahāraṇe

अभ्रच्छायेव तत्रासीच्छरवृष्टिभिरम्बरे ।
समावृतैर्नरवरैर्निघ्नद्भिरितरेतरम्

abhracchāyeva tatrāsīccharavṛṣṭibhirambare |
samāvṛtairnaravarairnighnadbhiritaretaram

विपताकध्वजच्छत्रा व्यश्वसूतरथायुधाः ।
व्यङ्गाङ्गावयवाः पेतुः क्षितौ क्षीणाः क्षितीश्वराः ।
शिखराणीव शेलानां वज्रभिन्नानि मानिष

vipatākadhvajacchatrā vyaśvasūtarathāyudhāḥ |
vyaṅgāṅgāvayavāḥ petuḥ kṣitau kṣīṇāḥ kṣitīśvarāḥ |
śikharāṇīva śelānāṃ vajrabhinnāni māniṣa

सारोहा निहताः पेतुर्द्विपा भिन्ना महीतले ।
छिन्नभिन्नविपर्यस्तवर्मालङ्कारविग्रहाः

sārohā nihatāḥ peturdvipā bhinnā mahītale |
chinnabhinnaviparyastavarmālaṅkāravigrahāḥ

सारोहास्तुरगाः पेतुर्हतवीराः सहस्रशः ।
विप्रविद्वायुधाङ्गाश्च द्विरदा रथिभिर्हताः ।
प्रतिवीरैश्च सम्मर्दे पत्तिसङ्घाः सहस्रशः

sārohāsturagāḥ peturhatavīrāḥ sahasraśaḥ |
vipravidvāyudhāṅgāśca dviradā rathibhirhatāḥ |
prativīraiśca sammarde pattisaṅghāḥ sahasraśaḥ

विशालायतताम्राक्षैः पद्मेन्दुसदृशाननैः ।
शिरोभिर्युद्धशौण्डानां सर्वतः संवृता मही

viśālāyatatāmrākṣaiḥ padmendusadṛśānanaiḥ |
śirobhiryuddhaśauṇḍānāṃ sarvataḥ saṃvṛtā mahī

यथा भुवि तथा व्योम्नि निःस्वनं शुश्रुवुर्जनाः ।
विमानेऽप्सरसां सङ्घैर्गीतवादित्रनिःस्वनैः

yathā bhuvi tathā vyomni niḥsvanaṃ śuśruvurjanāḥ |
vimāne'psarasāṃ saṅghairgītavāditraniḥsvanaiḥ

हतानभिमुखान्वीरान्वीरैः शतसहस्रशः ।
आरोप्यारोप्य गच्छन्ति विमानेष्वप्सरोगणाः

hatānabhimukhānvīrānvīraiḥ śatasahasraśaḥ |
āropyāropya gacchanti vimāneṣvapsarogaṇāḥ

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं प्रत्यक्षं स्वर्गलिप्सया ।
प्रहृष्टमनसः शूराः क्षिप्रं जघ्नुः परस्परम्

taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ pratyakṣaṃ svargalipsayā |
prahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ kṣipraṃ jaghnuḥ parasparam

रथिनो रथिभिः सार्धं चित्रं युयुधुराहवे ।
पत्तयः पत्तिभिर्नागाः सह नागैर्हयैर्हयोः

rathino rathibhiḥ sārdhaṃ citraṃ yuyudhurāhave |
pattayaḥ pattibhirnāgāḥ saha nāgairhayairhayoḥ

एवं प्रवृत्ते सङ्ग्रामे गजवाजिनरक्षये ।
सैन्येन रजसा वृत्तते स्वे स्वाञ्जघ्नुः परे परान्

evaṃ pravṛtte saṅgrāme gajavājinarakṣaye |
sainyena rajasā vṛttate sve svāñjaghnuḥ pare parān

कचाकचं युद्धमासीद्दन्तादन्ति नखानखि ।
मुष्टियुद्धं नियुद्धं च देहपाप्मविनाशनम्

kacākacaṃ yuddhamāsīddantādanti nakhānakhi |
muṣṭiyuddhaṃ niyuddhaṃ ca dehapāpmavināśanam

तथा वर्ततति सङ्ग्रमे गजवाजिनरक्षये ।
नराश्वनागदेहेभ्यः प्रसृता लोहितापगा

tathā vartatati saṅgrame gajavājinarakṣaye |
narāśvanāgadehebhyaḥ prasṛtā lohitāpagā

गजाश्वनरदेहान्सा व्युवाह पतितान्बहून् ।
नराश्वगजसम्बाधे नराश्वगजसादिनाम्

gajāśvanaradehānsā vyuvāha patitānbahūn |
narāśvagajasambādhe narāśvagajasādinām

लोहितोदा महाघोरा मांसशोणितकर्दमा ।
नराश्वगजदेहान्वै वहन्ती भीरुभीषणा

lohitodā mahāghorā māṃsaśoṇitakardamā |
narāśvagajadehānvai vahantī bhīrubhīṣaṇā

तस्या नद्याः परं पारं व्रजन्ति विजयैषिणः ।
नागेन च प्लवन्तो वै निमज्ज्योन्मज्ज्य चापरे

tasyā nadyāḥ paraṃ pāraṃ vrajanti vijayaiṣiṇaḥ |
nāgena ca plavanto vai nimajjyonmajjya cāpare

ते तु लोहितदिग्धाङ्गा रक्तवर्मायुधाम्बराः ।
सस्नुस्ततस्यां पपुश्चास्रं मम्लुश्च भरतर्षभ

te tu lohitadigdhāṅgā raktavarmāyudhāmbarāḥ |
sasnustatasyāṃ papuścāsraṃ mamluśca bharatarṣabha

रथानश्वान्नारान्नागानायुधाभरणानि च ।
वर्माणि चाप्यपश्याम पतितानि सहस्रशः ।
खं द्यां भूमिं दिशश्चैव प्रायः पश्याम लोहिताः

rathānaśvānnārānnāgānāyudhābharaṇāni ca |
varmāṇi cāpyapaśyāma patitāni sahasraśaḥ |
khaṃ dyāṃ bhūmiṃ diśaścaiva prāyaḥ paśyāma lohitāḥ

लोहितस्य तु गन्धेन स्पर्देन च रसेन च ।
रूपेण चातिरक्ततेन शब्देन च विसर्पता ।
विषादः सुमहानासीत्प्रायः सैन्यस्य भारत

lohitasya tu gandhena spardena ca rasena ca |
rūpeṇa cātiraktatena śabdena ca visarpatā |
viṣādaḥ sumahānāsītprāyaḥ sainyasya bhārata

तत्तु विप्रहतं सैन्यं भीमसेनमुखैस्तव ।
भूयः समाद्रवन्वीराः सातत्यकिप्रमुखास्तदा

tattu viprahataṃ sainyaṃ bhīmasenamukhaistava |
bhūyaḥ samādravanvīrāḥ sātatyakipramukhāstadā

तेषामापतततां वेगमविषह्यं निरीक्ष्य च ।
पुत्राणां ते महासैन्यमासीद्राजन्पराङ्मुखम्

teṣāmāpatatatāṃ vegamaviṣahyaṃ nirīkṣya ca |
putrāṇāṃ te mahāsainyamāsīdrājanparāṅmukham

तत्प्रकीर्णरथाश्वेभं नरवाजिसमाकुलम् ।
विध्वस्तवर्मकवचं प्रविद्वायुधकार्मुकम्

tatprakīrṇarathāśvebhaṃ naravājisamākulam |
vidhvastavarmakavacaṃ pravidvāyudhakārmukam

व्यद्रवत्तावकं सैन्यं लोड्यमानं समन्ततः ।
सिंहार्दितमिवारण्ये यथा गजकुलं तथा

vyadravattāvakaṃ sainyaṃ loḍyamānaṃ samantataḥ |
siṃhārditamivāraṇye yathā gajakulaṃ tathā