Chapter 72: Arjuna returns and mourns his son

अथ संशप्तकैः सार्धं युध्यमाने धनञ्जये ।
अभिमन्यौ हते चापि बाले बलवतां वरे

atha saṃśaptakaiḥ sārdhaṃ yudhyamāne dhanañjaye |
abhimanyau hate cāpi bāle balavatāṃ vare

महर्षिसत्तमे याते व्यासे स तु युधिष्ठिरः ।
पाण्डवाः किमथाऽकार्षुः शोकोपहतचेतसः

maharṣisattame yāte vyāse sa tu yudhiṣṭhiraḥ |
pāṇḍavāḥ kimathā'kārṣuḥ śokopahatacetasaḥ

कथं संशप्तकेभ्यो वा निवृत्तो वानरध्वजः ।
केन वा कथितस्तस्य प्रशान्तः सुतपावकः ।
एतन्मे शंस तत्त्वेन सर्वमेवेह सञ्जय

kathaṃ saṃśaptakebhyo vā nivṛtto vānaradhvajaḥ |
kena vā kathitastasya praśāntaḥ sutapāvakaḥ |
etanme śaṃsa tattvena sarvameveha sañjaya

शृणु राजन्यथा तेभ्यो निवृत्तः कृष्णसारथिः ।
ततः सर्वाणि सैन्यानि दहन्कृष्णगतिर्यथा

śṛṇu rājanyathā tebhyo nivṛttaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
tataḥ sarvāṇi sainyāni dahankṛṣṇagatiryathā

सम्प्रयातेऽस्तमादित्ये संध्याकाल उपस्थिते ।
अयातस्यात्मशिबिरं निमित्तैरघशंसिभिः

samprayāte'stamāditye saṃdhyākāla upasthite |
ayātasyātmaśibiraṃ nimittairaghaśaṃsibhiḥ

यच्चासीन्मानसं तस्य यच्च कृष्णेन भाषितम् ।
यथा च कथितस्तस्य निहतः सुतपावकः ।
विस्तरेणैव मे सर्वं ब्रुवतः शृणु मारिष

yaccāsīnmānasaṃ tasya yacca kṛṣṇena bhāṣitam |
yathā ca kathitastasya nihataḥ sutapāvakaḥ |
vistareṇaiva me sarvaṃ bruvataḥ śṛṇu māriṣa

तस्मिन्नहनि निर्वृत्ते घोरे प्राणभृतां क्षये ।
आदित्येऽस्तङ्गते श्रीमान्सन्ध्याकाल उपस्थिते

tasminnahani nirvṛtte ghore prāṇabhṛtāṃ kṣaye |
āditye'staṅgate śrīmānsandhyākāla upasthite

व्यपयातेषु वासाय सर्वेषु भरतर्षभ ।
हत्वा संशप्तकव्रातान्दिव्यैरस्त्रैः कपिध्वजः

vyapayāteṣu vāsāya sarveṣu bharatarṣabha |
hatvā saṃśaptakavrātāndivyairastraiḥ kapidhvajaḥ

प्रायात्स्वशिबिरं जिष्णुर्जैत्रमास्थाय तं रथम् ।
गच्छन्नेव च गोविन्दं साश्रुकण्ठोऽभ्यभाषत

prāyātsvaśibiraṃ jiṣṇurjaitramāsthāya taṃ ratham |
gacchanneva ca govindaṃ sāśrukaṇṭho'bhyabhāṣata

किं तु मे हृदयं त्रस्तं वाक्व सज्जति केशव ।
स्यन्दने नावतिष्ठामि गात्रैः सीदामि चाच्युत

kiṃ tu me hṛdayaṃ trastaṃ vākva sajjati keśava |
syandane nāvatiṣṭhāmi gātraiḥ sīdāmi cācyuta

अनिष्टं चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पति ।
भुविये दिक्षु चात्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम्

aniṣṭaṃ caiva me śliṣṭaṃ hṛdayānnāpasarpati |
bhuviye dikṣu cātyugrā utpātāstrāsayanti mām

बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिनः ।
अपि स्वस्ति भवेद्राज्ञः सामात्यस्य गुरोर्मम

bahuprakārā dṛśyante sarva evāghaśaṃsinaḥ |
api svasti bhavedrājñaḥ sāmātyasya gurormama

व्यक्तं शिवं सहभ्रातुर्धर्मराजस्य पाण्डव ।
मा शुचःकिञ्चिदेवान्यत्तत्रानिष्टं भविष्यति

vyaktaṃ śivaṃ sahabhrāturdharmarājasya pāṇḍava |
mā śucaḥkiñcidevānyattatrāniṣṭaṃ bhaviṣyati

ततः सन्ध्यामुपास्यैव वीरौ वीरावसादने ।
कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयातौ रथमास्थितौ

tataḥ sandhyāmupāsyaiva vīrau vīrāvasādane |
kathayantau raṇe vṛttaṃ prayātau rathamāsthitau

ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतामित्रौ हतद्विषौ ।
वासुदेवोऽर्जुनश्चैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

tataḥ svaśibiraṃ prāptau hatāmitrau hatadviṣau |
vāsudevo'rjunaścaiva kṛtvā karma suduṣkaram

ध्वस्ताकारमिवालेख्यं संवीक्ष्य शिबिरं स्वकम् ।
बीभत्सुरब्रवीत्कृष्णमस्वस्थहृदयस्ततः

dhvastākāramivālekhyaṃ saṃvīkṣya śibiraṃ svakam |
bībhatsurabravītkṛṣṇamasvasthahṛdayastataḥ

नदन्ति नाद्य तूर्याणि मङ्गल्यानि जनार्दन ।
मिश्रा दुन्दुभिनिर्धोषैः शङ्खाश्चाडम्बरैः सह

nadanti nādya tūryāṇi maṅgalyāni janārdana |
miśrā dundubhinirdhoṣaiḥ śaṅkhāścāḍambaraiḥ saha

वीणा नैवाद्य वाद्यन्ते शम्यातालस्वनैः सह ।
मङ्गल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च

vīṇā naivādya vādyante śamyātālasvanaiḥ saha |
maṅgalyāni ca gītāni na gāyanti paṭhanti ca

स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिनः ।
योधाश्चापि हि मां दृष्ट्वा निवर्तन्ते ह्यधोमुखाः

stutiyuktāni ramyāṇi mamānīkeṣu bandinaḥ |
yodhāścāpi hi māṃ dṛṣṭvā nivartante hyadhomukhāḥ

कर्माणि च यथापूर्वं कृत्वा नाभिवदन्ति माम् ।
अपि स्वस्ति भवेदद्य भ्रातृभ्यो मम माधव

karmāṇi ca yathāpūrvaṃ kṛtvā nābhivadanti mām |
api svasti bhavedadya bhrātṛbhyo mama mādhava

न हि शुद्ध्यति मे भावो दृष्ट्वा स्वजनमाकुलम् ।
अपि पाञ्चालराजस्य विराटस्य च मानद

na hi śuddhyati me bhāvo dṛṣṭvā svajanamākulam |
api pāñcālarājasya virāṭasya ca mānada

सर्वेषां चैव योधानां सामग्र्यं स्यान्ममाच्युत ।
न च मामद्य सौभद्रः प्रहृष्टो भ्रातृभिः सह ।
रणादायान्तमुचितं प्रत्युद्याति हसन्निव

sarveṣāṃ caiva yodhānāṃ sāmagryaṃ syānmamācyuta |
na ca māmadya saubhadraḥ prahṛṣṭo bhrātṛbhiḥ saha |
raṇādāyāntamucitaṃ pratyudyāti hasanniva

एवं सङ्कथयन्तौ तौ प्रविष्टौ शिबिरं स्वकम् ।
ददृशाते भृशास्वस्थान्पाण्डवान्नष्टचेतसः

evaṃ saṅkathayantau tau praviṣṭau śibiraṃ svakam |
dadṛśāte bhṛśāsvasthānpāṇḍavānnaṣṭacetasaḥ

दृष्ट्वा भ्रातृंश्च पुत्रांश्च विमना वानरध्वजः ।
अपश्यंश्चैव सौभद्रमिदं वचनमब्रवीत्

dṛṣṭvā bhrātṛṃśca putrāṃśca vimanā vānaradhvajaḥ |
apaśyaṃścaiva saubhadramidaṃ vacanamabravīt

मुखवर्णोऽप्रसन्नो वः सर्वेषामेव लक्ष्यते ।
न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ

mukhavarṇo'prasanno vaḥ sarveṣāmeva lakṣyate |
na cābhimanyuṃ paśyāmi na ca māṃ pratinandatha

मया श्रुतश्च द्रोणेन पद्मव्यूहो विनिर्मितः ।
न च वस्तस्य भेत्ताऽस्ति विना सौभद्रमर्भकम्

mayā śrutaśca droṇena padmavyūho vinirmitaḥ |
na ca vastasya bhettā'sti vinā saubhadramarbhakam

न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकाद्विनिर्गमः ।
कच्चिन्न बालो युष्माभिः परानीकं प्रवेशितः

na copadiṣṭastasyāsīnmayānīkādvinirgamaḥ |
kaccinna bālo yuṣmābhiḥ parānīkaṃ praveśitaḥ

भित्त्वाऽनीकं महेष्वासः परेषां बहुभिर्युधि ।
कच्चिन्न निहतः सङ्ख्ये सौभद्रः परवीरहा

bhittvā'nīkaṃ maheṣvāsaḥ pareṣāṃ bahubhiryudhi |
kaccinna nihataḥ saṅkhye saubhadraḥ paravīrahā

लोहिताक्षं महाबाहुं जातं सिंहमिवाद्रिषु ।
उपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथमायोधने हतः

lohitākṣaṃ mahābāhuṃ jātaṃ siṃhamivādriṣu |
upendrasadṛśaṃ brūta kathamāyodhane hataḥ

सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम् ।
सदा मम प्रियं ब्रूत कथमायोधने हतः

sukumāraṃ maheṣvāsaṃ vāsavasyātmajātmajam |
sadā mama priyaṃ brūta kathamāyodhane hataḥ

सुभद्रायाः प्रियं पुत्रं द्रौपद्याः केशवस्य च ।
अम्बायाश्च प्रियं नित्यं कोवधीत्कालमोहितः

subhadrāyāḥ priyaṃ putraṃ draupadyāḥ keśavasya ca |
ambāyāśca priyaṃ nityaṃ kovadhītkālamohitaḥ

सदृशो वृष्णिवीरस्य केशवस्य महात्मनः ।
विक्रमश्रुतमाहात्म्यैः कथमायोधने हतः

sadṛśo vṛṣṇivīrasya keśavasya mahātmanaḥ |
vikramaśrutamāhātmyaiḥ kathamāyodhane hataḥ

वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम् ।
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्

vārṣṇeyīdayitaṃ śūraṃ mayā satatalālitam |
yadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam

मृदुकुञ्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम् ।
मत्तद्विरदविक्रान्तं सिंहपोतमिवोद्गतम्

mṛdukuñcitakeśāntaṃ bālaṃ bālamṛgekṣaṇam |
mattadviradavikrāntaṃ siṃhapotamivodgatam

स्मिताभिभाषिणं दान्तं गुरुवाक्यकरं सदा ।
बाल्येऽप्यतुलकर्माणं प्रियवाक्यममत्सरम्

smitābhibhāṣiṇaṃ dāntaṃ guruvākyakaraṃ sadā |
bālye'pyatulakarmāṇaṃ priyavākyamamatsaram

महोत्साहं महाबाहुं दीर्घराजीवलोचनम् ।
भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम्

mahotsāhaṃ mahābāhuṃ dīrgharājīvalocanam |
bhaktānukampinaṃ dāntaṃ na ca nīcānusāriṇam

कृतज्ञं ज्ञानसम्पन्नं कृतास्त्रभनिवर्तिनम् ।
युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषतां भयवर्धनम्

kṛtajñaṃ jñānasampannaṃ kṛtāstrabhanivartinam |
yuddhābhinandinaṃ nityaṃ dviṣatāṃ bhayavardhanam

स्वेषां प्रियहिते युक्तं पितॄणां जयगृद्धिनम् ।
न च पूर्वं प्रहर्तारं सम्प्रमे नष्टसम्भ्रमम् ।
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्

sveṣāṃ priyahite yuktaṃ pitṝṇāṃ jayagṛddhinam |
na ca pūrvaṃ prahartāraṃ samprame naṣṭasambhramam |
yadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam

रथेषु गण्यमानेषु गणितं तं महारथम् ।
मयाऽध्यर्धगुणं सङ्ख्ये तरुणं बाहुशालिनम्

ratheṣu gaṇyamāneṣu gaṇitaṃ taṃ mahāratham |
mayā'dhyardhaguṇaṃ saṅkhye taruṇaṃ bāhuśālinam

प्रद्युम्नस्य प्रियं नित्यं केशवस्य ममैव च ।
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्

pradyumnasya priyaṃ nityaṃ keśavasya mamaiva ca |
yadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam

सुनसं सुललाटान्तं स्वक्षिभ्रूदशनच्छदम् ।
अपश्यतस्तद्वदनं का शान्तिर्हृदयस्य मे

sunasaṃ sulalāṭāntaṃ svakṣibhrūdaśanacchadam |
apaśyatastadvadanaṃ kā śāntirhṛdayasya me

तन्त्रीस्वनसुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम् ।
अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे

tantrīsvanasukhaṃ ramyaṃ puṃskokilasamadhvanim |
aśṛṇvataḥ svanaṃ tasya kā śāntirhṛdayasya me

रूपं चाप्रतिमं तस्य त्रिदशैश्चापि दुर्लभम् ।
अपश्यतो हि वीरस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे

rūpaṃ cāpratimaṃ tasya tridaśaiścāpi durlabham |
apaśyato hi vīrasya kā śāntirhṛdayasya me

अभिवादनदक्षं तं पितॄणां वचने रतम् ।
नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे

abhivādanadakṣaṃ taṃ pitṝṇāṃ vacane ratam |
nādyāhaṃ yadi paśyāmi kā śāntirhṛdayasya me

सुकुमारः सदा वीरो महार्हशयनोचितः ।
भूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वरः

sukumāraḥ sadā vīro mahārhaśayanocitaḥ |
bhūmāvanāthavacchete nūnaṃ nāthavatāṃ varaḥ

शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रियः ।
तमद्य विप्रविद्धाङ्गमुपासन्त्यशिवाः शिवाः

śayānaṃ samupāsanti yaṃ purā paramastriyaḥ |
tamadya vipraviddhāṅgamupāsantyaśivāḥ śivāḥ

यः पुरा बोध्यते सुप्तः सूतमागधबन्दिभिः ।
बोधयन्त्यद्य तं नूनं श्वापदा विकृतैः स्वनैः

yaḥ purā bodhyate suptaḥ sūtamāgadhabandibhiḥ |
bodhayantyadya taṃ nūnaṃ śvāpadā vikṛtaiḥ svanaiḥ

छत्रच्छायासमुचितं तस्य तद्वदनं शुभम् ।
नूनमद्य रजोध्वस्तं रणरेणुः करिष्यति

chatracchāyāsamucitaṃ tasya tadvadanaṃ śubham |
nūnamadya rajodhvastaṃ raṇareṇuḥ kariṣyati

हा पुत्रकावितृप्तस्य सततं पुत्रदर्शने ।
भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात्

hā putrakāvitṛptasya satataṃ putradarśane |
bhāgyahīnasya kālena yathā me nīyase balāt

सा च संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गतिः ।
स्वभाभिर्मोहिता रम्या त्वयाऽत्यर्थं विराजते

sā ca saṃyamanī nūnaṃ sadā sukṛtināṃ gatiḥ |
svabhābhirmohitā ramyā tvayā'tyarthaṃ virājate

नूनं वैवस्वतश्च त्वां वरुणश्च प्रियातिथिम् ।
शतक्रतुर्धनेशश्च प्राप्तमर्चन्त्यभीरुकम्

nūnaṃ vaivasvataśca tvāṃ varuṇaśca priyātithim |
śatakraturdhaneśaśca prāptamarcantyabhīrukam

एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वगिग्यथा ।
दुःखेन महताऽविष्टो युधिष्ठिरमपृच्छत

evaṃ vilapya bahudhā bhinnapoto vagigyathā |
duḥkhena mahatā'viṣṭo yudhiṣṭhiramapṛcchata

कथं त्वयि च भीमे च धृष्टद्युम्ने च जीवति ।
सात्यके शक्रविक्रान्ते सौभद्रो निहतः परैः

kathaṃ tvayi ca bhīme ca dhṛṣṭadyumne ca jīvati |
sātyake śakravikrānte saubhadro nihataḥ paraiḥ

कच्चित्स कदनं कृत्वा परेषां कुरुनन्दन ।
स्वर्गतोऽभिमुखः सङ्ख्ये युध्यमानो नरर्षभैः

kaccitsa kadanaṃ kṛtvā pareṣāṃ kurunandana |
svargato'bhimukhaḥ saṅkhye yudhyamāno nararṣabhaiḥ

स नूनं बहुभिर्यत्तैर्युध्यमानो नरर्षभैः ।
असहायः सहायार्थी मामनुध्यातवान्ध्रुवम्

sa nūnaṃ bahubhiryattairyudhyamāno nararṣabhaiḥ |
asahāyaḥ sahāyārthī māmanudhyātavāndhruvam

पीड्यमानः शरैर्बालस्तात साध्वभिधाव माम् ।
इति विप्रलपन्मन्ये नृशंसैर्भुवि पातितः

pīḍyamānaḥ śarairbālastāta sādhvabhidhāva mām |
iti vipralapanmanye nṛśaṃsairbhuvi pātitaḥ

अथवा मत्प्रसूतः स स्वस्रीयो माधवस्य च ।
सुभद्रायां च सम्भूतो न चैवं वक्तुमर्हति

athavā matprasūtaḥ sa svasrīyo mādhavasya ca |
subhadrāyāṃ ca sambhūto na caivaṃ vaktumarhati

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम ।
अपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्षं यन्न दीर्यते

vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama |
apaśyato dīrghabāhuṃ raktākṣaṃ yanna dīryate

कथं बाले महेष्वासा नृशंसा मर्मभेदिनः ।
स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रेऽक्षिपञ्शरान्

kathaṃ bāle maheṣvāsā nṛśaṃsā marmabhedinaḥ |
svasrīye vāsudevasya mama putre'kṣipañśarān

यो मां नित्यमदीनात्मा प्रत्युद्गम्याभिनन्दति ।
उपयान्तं रिपून्हत्वा सोऽद्य मां किं न पश्यति

yo māṃ nityamadīnātmā pratyudgamyābhinandati |
upayāntaṃ ripūnhatvā so'dya māṃ kiṃ na paśyati

नूनं स पातितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षितः ।
शोभयन्मेदिनीं गात्रैरादित्य इव पातितः

nūnaṃ sa pātitaḥ śete dharaṇyāṃ rudhirokṣitaḥ |
śobhayanmedinīṃ gātrairāditya iva pātitaḥ

सुभद्रामनुशोचामि या पुत्रमपलायिनम् ।
रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनङ्क्षति

subhadrāmanuśocāmi yā putramapalāyinam |
raṇe vinihataṃ śrutvā śokārtā vai vinaṅkṣati

सुभद्रा वक्ष्यते किं मामबिमन्युमपश्यती ।
द्रौपदीं चैव दुःखार्तां किं वा वक्ष्यामि तामहम्

subhadrā vakṣyate kiṃ māmabimanyumapaśyatī |
draupadīṃ caiva duḥkhārtāṃ kiṃ vā vakṣyāmi tāmaham

वज्रसारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यति ।
सहस्रधा वधूं दृष्ट्वा रुदतीं शोककर्शिताम्

vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ yanna yāsyati |
sahasradhā vadhūṃ dṛṣṭvā rudatīṃ śokakarśitām

हृष्टानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः ।
युयुत्सुश्चापि कृष्णेन श्रुतो वीरानुपालभन्

hṛṣṭānāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ siṃhanādo mayā śrutaḥ |
yuyutsuścāpi kṛṣṇena śruto vīrānupālabhan

अशक्नुवन्तः पार्थस्य बालं हत्वा महाबलम् ।
किं न लज्जन्त्यधर्मज्ञाः पार्थिवा दृश्यतां बलम्

aśaknuvantaḥ pārthasya bālaṃ hatvā mahābalam |
kiṃ na lajjantyadharmajñāḥ pārthivā dṛśyatāṃ balam

किं तयोर्विप्रियं कृत्वा केशवार्जुनयोर्मृधे ।
सिंहवन्नदथ प्रीताः शोककाल उपस्थिते

kiṃ tayorvipriyaṃ kṛtvā keśavārjunayormṛdhe |
siṃhavannadatha prītāḥ śokakāla upasthite

आगमिष्यति वः क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मणः ।
अधर्मो हि कृतस्तीव्रः कथं स्यादफलश्चिरम्

āgamiṣyati vaḥ kṣipraṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
adharmo hi kṛtastīvraḥ kathaṃ syādaphalaściram

इति तान्परिभाषन्वै वैश्यापुत्रो महामतिः ।
अपायाच्छस्त्रमुत्सृज्य कोपदुःखसमन्वितः

iti tānparibhāṣanvai vaiśyāputro mahāmatiḥ |
apāyācchastramutsṛjya kopaduḥkhasamanvitaḥ

किमर्थमेतन्नाख्यातं त्वया कृष्ण रणे मम ।
अधक्ष्यं तानहं क्रूरांस्तदा सर्वान्महारथान्

kimarthametannākhyātaṃ tvayā kṛṣṇa raṇe mama |
adhakṣyaṃ tānahaṃ krūrāṃstadā sarvānmahārathān

पुत्रशोकार्दितं पार्थं ध्यायन्तं साश्रुलोचनम् ।
निगृह्य वासुदेवस्तं पुत्राधिभिरभिप्लुतम् ।
मैवमित्यब्रवीत्कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम्

putraśokārditaṃ pārthaṃ dhyāyantaṃ sāśrulocanam |
nigṛhya vāsudevastaṃ putrādhibhirabhiplutam |
maivamityabravītkṛṣṇastīvraśokasamanvitam

सर्वेषामेष वै पन्थाः शूराणामनिवर्तिनाम् ।
क्षत्रियाणां विशेषेण येषां नः शस्त्रजीविका

sarveṣāmeṣa vai panthāḥ śūrāṇāmanivartinām |
kṣatriyāṇāṃ viśeṣeṇa yeṣāṃ naḥ śastrajīvikā

एषा वै युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
विहिता सर्वशास्त्रज्ञैर्गतिर्मतिमतां वर

eṣā vai yudhyamānānāṃ śūrāṇāmanivartinām |
vihitā sarvaśāstrajñairgatirmatimatāṃ vara

ध्रुवं हि युद्धे मरणं शूरामामनिवर्तिनाम् ।
गतः पुण्यकृतां लोकानभिमन्युर्न संशयः

dhruvaṃ hi yuddhe maraṇaṃ śūrāmāmanivartinām |
gataḥ puṇyakṛtāṃ lokānabhimanyurna saṃśayaḥ

एतच्च सर्ववीराणां काङ्क्षितं भरतर्षभ ।
सङ्ग्रामेऽभिमुखा मृत्युं प्राप्नुयामेति मानद

etacca sarvavīrāṇāṃ kāṅkṣitaṃ bharatarṣabha |
saṅgrāme'bhimukhā mṛtyuṃ prāpnuyāmeti mānada

स च वीरान्रणे हत्वा राजपुत्रान्महाबलान् ।
वीरैराकाङ्क्षितं मृत्युं सम्प्राप्तोऽभिमुखं रणे

sa ca vīrānraṇe hatvā rājaputrānmahābalān |
vīrairākāṅkṣitaṃ mṛtyuṃ samprāpto'bhimukhaṃ raṇe

मा शुचः पुरुषव्याघ्र पूर्वैरेष सनातनः ।
धर्मकृद्भिः कृतो धर्मः क्षत्रियाणां रणे क्षयः

mā śucaḥ puruṣavyāghra pūrvaireṣa sanātanaḥ |
dharmakṛdbhiḥ kṛto dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ raṇe kṣayaḥ

इमे ते भ्रातरः सर्वे दीना भरतसत्तम ।
त्वयि शोकसमाविष्टे नृपाश्च सुहृदस्तव

ime te bhrātaraḥ sarve dīnā bharatasattama |
tvayi śokasamāviṣṭe nṛpāśca suhṛdastava

एतांश्च वचसा साम्ना समाश्वासय मानद ।
विदितं वेदितव्यं ते न शोकं कर्तुमर्हसि

etāṃśca vacasā sāmnā samāśvāsaya mānada |
viditaṃ veditavyaṃ te na śokaṃ kartumarhasi

एवमाश्वासितः पार्थः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा ।
ततोऽब्रवीत्तदा भ्रातॄन्सर्वान्पार्थः सगद्गदम्

evamāśvāsitaḥ pārthaḥ kṛṣṇenādbhutakarmaṇā |
tato'bravīttadā bhrātṝnsarvānpārthaḥ sagadgadam

स दीर्घबाहुः पृथ्वंसो दीर्घराजीवलोचनः ।
अभिमन्युर्यथा वृत्तः श्रोतुमिच्छाम्यहं तथा

sa dīrghabāhuḥ pṛthvaṃso dīrgharājīvalocanaḥ |
abhimanyuryathā vṛttaḥ śrotumicchāmyahaṃ tathā

सनागस्यन्दनहयान्सङ्ग्रामे निहतान्मया ।
क्षिप्रं द्रक्ष्यन्ति ते नूनं मम पुत्रं निहत्य वै

sanāgasyandanahayānsaṅgrāme nihatānmayā |
kṣipraṃ drakṣyanti te nūnaṃ mama putraṃ nihatya vai

कथं च वः कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम् ।
सौभद्रो निधनं गच्छेद्वज्रिणापि समागतः

kathaṃ ca vaḥ kṛtāstrāṇāṃ sarveṣāṃ śastrapāṇinām |
saubhadro nidhanaṃ gacchedvajriṇāpi samāgataḥ

यद्येवमहमज्ञास्यमशक्तान्रक्षणे मम ।
सूनोः पाण्डवपाञ्चालानगोप्स्यं तं महारणे

yadyevamahamajñāsyamaśaktānrakṣaṇe mama |
sūnoḥ pāṇḍavapāñcālānagopsyaṃ taṃ mahāraṇe

कथं च वो रथस्यानां शरवर्षाणि मुञ्चताम् ।
नीतोऽभिमन्युर्निधनं कदर्थीकृत्य वः परैः

kathaṃ ca vo rathasyānāṃ śaravarṣāṇi muñcatām |
nīto'bhimanyurnidhanaṃ kadarthīkṛtya vaḥ paraiḥ

अहो वः पौरुषं नास्ति न च वोऽस्ति पराक्रमः ।
यत्राभिमन्युः समरे पश्यतां वो निपातितः

aho vaḥ pauruṣaṃ nāsti na ca vo'sti parākramaḥ |
yatrābhimanyuḥ samare paśyatāṃ vo nipātitaḥ

आत्मानमेव गर्हेयं यदहं वै सुदुर्बलान् ।
युष्मानाज्ञाय निर्यातो भीरूनकृतनिश्चयान्

ātmānameva garheyaṃ yadahaṃ vai sudurbalān |
yuṣmānājñāya niryāto bhīrūnakṛtaniścayān

आहोस्विद्भूषणार्थाय वर्मशस्त्रायुधानि वः ।
वाचस्तु वक्तुं संसत्सु मम पुत्रमरक्षताम्

āhosvidbhūṣaṇārthāya varmaśastrāyudhāni vaḥ |
vācastu vaktuṃ saṃsatsu mama putramarakṣatām

एवमुक्त्वा ततो वाक्यमतिष्ठद्वै वरासिमान् ।
न स्माशक्यत बीभत्सुः केनचित्प्रसमीक्षितुम्

evamuktvā tato vākyamatiṣṭhadvai varāsimān |
na smāśakyata bībhatsuḥ kenacitprasamīkṣitum

तमन्तकमिव क्रुद्धं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः ।
महेन्द्रमिव तिष्ठन्तं वज्रोद्यतमहाभुजम् ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तमश्रुपूर्णमुखं तदा

tamantakamiva kruddhaṃ niḥśvasantaṃ muhurmuhuḥ |
mahendramiva tiṣṭhantaṃ vajrodyatamahābhujam |
putraśokābhisantaptamaśrupūrṇamukhaṃ tadā

न भाषितुं शक्नुवन्ति द्रष्टुं वा सुहृदोऽर्जुनम् ।
अन्यत्र वासुदेवाद्वा ज्येष्ठाद्वा पाण्डुनन्दनात्

na bhāṣituṃ śaknuvanti draṣṭuṃ vā suhṛdo'rjunam |
anyatra vāsudevādvā jyeṣṭhādvā pāṇḍunandanāt

सर्वास्ववस्थासु हितावर्जुनस्य मनोनुगौ ।
बहुमानात्प्रियत्वाच्च तावेनं वक्तमर्हतः

sarvāsvavasthāsu hitāvarjunasya manonugau |
bahumānātpriyatvācca tāvenaṃ vaktamarhataḥ

ततस्तं पुत्रशोकेन भृशं पीडितमानसम् ।
राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनमब्रवीत्

tatastaṃ putraśokena bhṛśaṃ pīḍitamānasam |
rājīvalocanaṃ kruddhaṃ rājā vacanamabravīt