Chapter 25: Hundreds of single combats around Drona

महद्भैरवमासीन्नः सन्निवृत्तेषु पाण्डुषु ।
दृष्ट्वा द्रोणं छाद्यमानं तैर्भास्करमिवाम्बुदैः

mahadbhairavamāsīnnaḥ sannivṛtteṣu pāṇḍuṣu |
dṛṣṭvā droṇaṃ chādyamānaṃ tairbhāskaramivāmbudaiḥ

तैश्चोद्भूतं रजस्तीव्रमवचक्रे चमूं तव ।
ततो हतममंस्याम द्रोणं दृष्टिपथे हते

taiścodbhūtaṃ rajastīvramavacakre camūṃ tava |
tato hatamamaṃsyāma droṇaṃ dṛṣṭipathe hate

तांस्तु शूरान्महेष्वासान्क्रूरं कर्म चिकीर्षतः ।
दृष्ट्वा दुर्योधनस्तूर्णं स्वसैन्यं समचूचुदत्

tāṃstu śūrānmaheṣvāsānkrūraṃ karma cikīrṣataḥ |
dṛṣṭvā duryodhanastūrṇaṃ svasainyaṃ samacūcudat

यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्वं नराधिपाः ।
वारयध्वं यथायोगं पाण्डवानामनीकिनीम्

yathāśakti yathotsāhaṃ yathāsatvaṃ narādhipāḥ |
vārayadhvaṃ yathāyogaṃ pāṇḍavānāmanīkinīm

ततो दुर्मर्षणो भीममभ्यगच्छत्सुतस्तव ।
आराद्दृष्ट्वा किरन्बाणैरिच्छन्दोणस्य जीवितम्

tato durmarṣaṇo bhīmamabhyagacchatsutastava |
ārāddṛṣṭvā kiranbāṇairicchandoṇasya jīvitam

तं बाणेरवतस्तार क्रुद्धो मृत्युरिवाहवे ।
तं च भीमोऽतुदद्बाणैस्तदाऽऽसीत्तुमुलं महत्

taṃ bāṇeravatastāra kruddho mṛtyurivāhave |
taṃ ca bhīmo'tudadbāṇaistadā''sīttumulaṃ mahat

त ईश्वरसमादिष्टाः प्राज्ञाः शूराः प्रहारिणः ।
राज्यं मृत्युभयं त्यक्त्वा प्रत्यतिष्ठन्परान्युधि

ta īśvarasamādiṣṭāḥ prājñāḥ śūrāḥ prahāriṇaḥ |
rājyaṃ mṛtyubhayaṃ tyaktvā pratyatiṣṭhanparānyudhi

कृतवर्मा शिनेः पौत्रं द्रोणं प्रेप्सुं विशाम्पते ।
पर्यवारयदायान्तं शूरं समरशोभिनम्

kṛtavarmā śineḥ pautraṃ droṇaṃ prepsuṃ viśāmpate |
paryavārayadāyāntaṃ śūraṃ samaraśobhinam

तं शैनेयः शरव्रातैः क्रुद्धः क्रुद्धमवारयत् ।
कृतवर्मा च शैनेयं मत्तो मत्तमिव द्विपम्

taṃ śaineyaḥ śaravrātaiḥ kruddhaḥ kruddhamavārayat |
kṛtavarmā ca śaineyaṃ matto mattamiva dvipam

सैन्धवः क्षत्रवर्माणमायान्तं निशितैः शरैः ।
उग्रधन्वा महेष्वासं यत्ततो द्रोणादवारयत्

saindhavaḥ kṣatravarmāṇamāyāntaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
ugradhanvā maheṣvāsaṃ yattato droṇādavārayat

क्षत्रवर्मा सिन्धुपतेश्छित्त्वा केततनकार्मुके ।
नाराचैर्दशभिः क्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत्

kṣatravarmā sindhupateśchittvā ketatanakārmuke |
nārācairdaśabhiḥ kruddhaḥ sarvamarmasvatāḍayat

अथान्यद्धनुरादाय सैन्धवः कृतहस्तवत् ।
विव्याध क्षत्रवर्माणं रणे सर्वायसैः शरैः

athānyaddhanurādāya saindhavaḥ kṛtahastavat |
vivyādha kṣatravarmāṇaṃ raṇe sarvāyasaiḥ śaraiḥ

युयुत्सुं पाण्डवार्थाय यतमानं महारथम् ।
सुबाहुर्भारतं शूरं यत्तो द्रोणादवारयत्

yuyutsuṃ pāṇḍavārthāya yatamānaṃ mahāratham |
subāhurbhārataṃ śūraṃ yatto droṇādavārayat

सुबाहोः सधनुर्बाणावस्यतः परिघोपमौ ।
युयुत्सुः शितपीताभ्यां क्षुराभ्यामच्छिनद्भुजौ

subāhoḥ sadhanurbāṇāvasyataḥ parighopamau |
yuyutsuḥ śitapītābhyāṃ kṣurābhyāmacchinadbhujau

राजानं पाण्डवश्रेष्ठं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
वेलेव सागरं क्षुब्धं मद्रराट् समवारयत्

rājānaṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
veleva sāgaraṃ kṣubdhaṃ madrarāṭ samavārayat

तं धर्मराजो बहुभिर्मर्मभिद्भिरवाकिरत् ।
मद्रेशस्तं चतुःषष्ट्या शरैर्विद्ध्वाऽनदद्भृशम्

taṃ dharmarājo bahubhirmarmabhidbhiravākirat |
madreśastaṃ catuḥṣaṣṭyā śarairviddhvā'nadadbhṛśam

तस्य नानदतः केतुमुच्चकर्त च कार्मुकम् ।
क्षुराभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्तत उच्चुक्रुशुर्जनाः

tasya nānadataḥ ketumuccakarta ca kārmukam |
kṣurābhyāṃ pāṇḍavo jyeṣṭhastata uccukruśurjanāḥ

तथैव राजा बाह्लीको राजानं द्रुपदं शरैः ।
आद्रवन्तं सहानीकः सहानीकं न्यवारयत्

tathaiva rājā bāhlīko rājānaṃ drupadaṃ śaraiḥ |
ādravantaṃ sahānīkaḥ sahānīkaṃ nyavārayat

तद्युद्धमभवद्धोरं वृद्धयोः सहसेनयोः ।
यथा महायूथपयोर्द्विपयोः सम्प्रभिन्नयोः

tadyuddhamabhavaddhoraṃ vṛddhayoḥ sahasenayoḥ |
yathā mahāyūthapayordvipayoḥ samprabhinnayoḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं मत्स्यमार्च्छताम् ।
सहसैन्यौ सहानीकं यथेन्द्राग्नी पुरा बलिम्

vindānuvindāvāvantyau virāṭaṃ matsyamārcchatām |
sahasainyau sahānīkaṃ yathendrāgnī purā balim

तदुत्पिञ्जलकं युद्धमासीद्देवासुरोपमम् ।
मत्स्यानां केकयैः सार्धमभीताश्वरथद्विपम्

tadutpiñjalakaṃ yuddhamāsīddevāsuropamam |
matsyānāṃ kekayaiḥ sārdhamabhītāśvarathadvipam

नाकुलिं तु शतानीकं भूतकर्मा सभापतिः ।
अस्यन्तमिषुजालानि यान्तं द्रोणादवारयत्

nākuliṃ tu śatānīkaṃ bhūtakarmā sabhāpatiḥ |
asyantamiṣujālāni yāntaṃ droṇādavārayat

ततो नकुलदायादस्त्रिभिर्भल्लैः सुसंशितैः ।
चक्रे विबाहुशिरसं भूतकर्माणमाहवे

tato nakuladāyādastribhirbhallaiḥ susaṃśitaiḥ |
cakre vibāhuśirasaṃ bhūtakarmāṇamāhave

सुतसोमं तु विक्रान्तमायान्तं तं शरौघिणम् ।
द्रोणायाभिमुखं वीरं साल्वो बाणैरवारयत्

sutasomaṃ tu vikrāntamāyāntaṃ taṃ śaraughiṇam |
droṇāyābhimukhaṃ vīraṃ sālvo bāṇairavārayat

स तु भीमरथः साल्वमाशुगैरायसैः शितैः ।
षड्भिः साश्वनियन्तारमनयद्यमसादनम्

sa tu bhīmarathaḥ sālvamāśugairāyasaiḥ śitaiḥ |
ṣaḍbhiḥ sāśvaniyantāramanayadyamasādanam

श्रुतकीर्तिं समायान्तं मयूरसदृशैर्हयैः ।
चित्रसेनो महाराज तव पौत्रं न्यवारयत्

śrutakīrtiṃ samāyāntaṃ mayūrasadṛśairhayaiḥ |
citraseno mahārāja tava pautraṃ nyavārayat

तमार्जुनिः शरैश्चक्रे पितृव्यं जर्झरच्छविम् ।
शरैश्च द्रौपदीपुत्रं चित्रसेनः समावृणोत्

tamārjuniḥ śaraiścakre pitṛvyaṃ jarjharacchavim |
śaraiśca draupadīputraṃ citrasenaḥ samāvṛṇot

किरन्तं शरजालानि प्रभिन्नमिव कुञ्जरम् ।
श्रुतकर्माणमायान्तं दौश्शासनिरवारयत्

kirantaṃ śarajālāni prabhinnamiva kuñjaram |
śrutakarmāṇamāyāntaṃ dauśśāsaniravārayat

तौ पौत्रौ तव दुर्धर्षौ परस्परवधैषिणौ ।
पितॄणामर्थसिद्ध्यर्थं चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्

tau pautrau tava durdharṣau parasparavadhaiṣiṇau |
pitṝṇāmarthasiddhyarthaṃ cakraturyuddhamuttamam

तिष्ठन्तमग्रे तं दृष्ट्वा प्रतिविन्ध्यं महाहवे ।
द्रौणिर्मानं पितुः कुर्वन्मार्गणैः समवारयत्

tiṣṭhantamagre taṃ dṛṣṭvā prativindhyaṃ mahāhave |
drauṇirmānaṃ pituḥ kurvanmārgaṇaiḥ samavārayat

तं क्रुद्धं प्रतिविव्याध प्रतिविन्ध्यः शितैः शरैः ।
सिंहलाङ्गूललक्ष्माणं पितुरर्थे व्यवस्थितम्

taṃ kruddhaṃ prativivyādha prativindhyaḥ śitaiḥ śaraiḥ |
siṃhalāṅgūlalakṣmāṇaṃ piturarthe vyavasthitam

प्रवपन्निव बीजानि बीजकाले कृषीवलः ।
द्रौणायनिर्द्रौपदेयं शरवर्षैरवाकिरत्

pravapanniva bījāni bījakāle kṛṣīvalaḥ |
drauṇāyanirdraupadeyaṃ śaravarṣairavākirat

यस्तु शूरतमो राजन्नुभयोः सेनयोर्मतः ।
तं पटच्चरहन्तारं लक्ष्मणः समवारयत्

yastu śūratamo rājannubhayoḥ senayormataḥ |
taṃ paṭaccarahantāraṃ lakṣmaṇaḥ samavārayat

स लक्ष्मणस्येष्वसनं छित्त्वा लक्ष्म च भारत ।
लक्ष्मणे शरजालानि विसृजन्बह्वशोभत

sa lakṣmaṇasyeṣvasanaṃ chittvā lakṣma ca bhārata |
lakṣmaṇe śarajālāni visṛjanbahvaśobhata

ततोऽभिमन्युः कर्माणि कुर्वन्तं चित्रयोधिनम् ।
आर्जुनिः कृतिनं शूरं लक्ष्मणं समयोधयत्

tato'bhimanyuḥ karmāṇi kurvantaṃ citrayodhinam |
ārjuniḥ kṛtinaṃ śūraṃ lakṣmaṇaṃ samayodhayat

स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोरासीन्महात्मनोः ।
श्रोतॄणामीक्षितॄणां च भृशं प्रीतिविवर्धनः

sa samprahārastumulastayorāsīnmahātmanoḥ |
śrotṝṇāmīkṣitṝṇāṃ ca bhṛśaṃ prītivivardhanaḥ

विकर्णस्तु महाप्राज्ञो याज्ञसेनिं शिखण्डिनम् ।
पर्यवारयदायान्तं युवानं समरे युवा

vikarṇastu mahāprājño yājñaseniṃ śikhaṇḍinam |
paryavārayadāyāntaṃ yuvānaṃ samare yuvā

ततस्तमिषुजालेन याज्ञसेनिः समावृणोत् ।
विधूय तद्बाणजालं बभौ तव सुतो बली

tatastamiṣujālena yājñaseniḥ samāvṛṇot |
vidhūya tadbāṇajālaṃ babhau tava suto balī

अङ्गदोऽभिमुखं वीरमुत्तमौजसमाहवे ।
द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरौघेण न्यवारयत्

aṅgado'bhimukhaṃ vīramuttamaujasamāhave |
droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ śaraugheṇa nyavārayat

स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोः पुरुषसिंहयोः ।
सैनिकानां च सर्वेषां तयोश्च प्रीतिवर्धनः

sa samprahārastumulastayoḥ puruṣasiṃhayoḥ |
sainikānāṃ ca sarveṣāṃ tayośca prītivardhanaḥ

दुर्मुखस्तु महेष्वासो वीरं पुरुजितं बली ।
द्रोणायाभिमुखं यान्तं वत्सदन्तैरवारयत्

durmukhastu maheṣvāso vīraṃ purujitaṃ balī |
droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ vatsadantairavārayat

स दुर्मुखं भ्रुवोर्मध्ये नाराचेनाभ्यताडयत् ।
तस्य तद्धि बभौ वक्त्रं सनालमिव पङ्कजम्

sa durmukhaṃ bhruvormadhye nārācenābhyatāḍayat |
tasya taddhi babhau vaktraṃ sanālamiva paṅkajam

कर्णस्तु केकयान्भ्रातॄन्पञ्च लोहितकध्वजान् ।
द्रोणायाभिमुखं याताञ्शरवर्षैरवारयत्

karṇastu kekayānbhrātṝnpañca lohitakadhvajān |
droṇāyābhimukhaṃ yātāñśaravarṣairavārayat

ते चैनं भृशसन्तप्ताः शरवर्षैरवाकिरन् ।
स च तांश्छादयामास शरजालैः पुनः पुनः

te cainaṃ bhṛśasantaptāḥ śaravarṣairavākiran |
sa ca tāṃśchādayāmāsa śarajālaiḥ punaḥ punaḥ

नैव कर्णो न ते पञ्च ददृशर्बाणसंवृताः ।
साश्वसूतध्वजरथाः परस्परशराचिताः

naiva karṇo na te pañca dadṛśarbāṇasaṃvṛtāḥ |
sāśvasūtadhvajarathāḥ parasparaśarācitāḥ

पुत्रास्ते दुर्जयश्चैव जयश्च विजयश्च ह ।
नीलकाश्यजयत्सेनांस्त्रयस्त्रीन्प्रत्यवारयन्

putrāste durjayaścaiva jayaśca vijayaśca ha |
nīlakāśyajayatsenāṃstrayastrīnpratyavārayan

तद्युद्धमभवद्धोरमीक्षितृप्रीतिवर्धनम् ।
सिंहव्याघ्रतरक्षूणां यथर्क्षमहिषर्षभैः

tadyuddhamabhavaddhoramīkṣitṛprītivardhanam |
siṃhavyāghratarakṣūṇāṃ yatharkṣamahiṣarṣabhaiḥ

क्षेमधूर्तिबृहन्तौ तु भ्रातरौ सात्वतं युधि ।
द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरैस्तीक्ष्णैस्ततक्षतुः

kṣemadhūrtibṛhantau tu bhrātarau sātvataṃ yudhi |
droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ śaraistīkṣṇaistatakṣatuḥ

तयोस्तस्य च तद्युद्धमत्यद्भुतमिवाभवत् ।
सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने ।

tayostasya ca tadyuddhamatyadbhutamivābhavat |
siṃhasya dvipamukhyābhyāṃ prabhinnābhyāṃ yathā vane |

राजानं तु तथाम्बष्ठमेकं युद्धाभिनन्दिनम् ।
चेदिराजः शरानस्यन्क्रुद्धो द्रोणादवारयत्

rājānaṃ tu tathāmbaṣṭhamekaṃ yuddhābhinandinam |
cedirājaḥ śarānasyankruddho droṇādavārayat

ततोऽम्बष्ठोऽस्थिभेदिन्या निरभिद्यच्छलाकया ।
स त्यक्त्वा सशरं चापं रथाद्भूमिमुपागमत्

tato'mbaṣṭho'sthibhedinyā nirabhidyacchalākayā |
sa tyaktvā saśaraṃ cāpaṃ rathādbhūmimupāgamat

वार्धक्षेमिं तु वार्ष्णेयं कृपः शारद्वतः शरैः ।
अक्षुद्रः क्षुद्रकैर्बाणैः क्रुद्धरूपमवारयत्

vārdhakṣemiṃ tu vārṣṇeyaṃ kṛpaḥ śāradvataḥ śaraiḥ |
akṣudraḥ kṣudrakairbāṇaiḥ kruddharūpamavārayat

युध्यन्तौ कृपवार्ष्णेयौ येऽपश्यंश्चित्रयोधिनौ ।
ते युद्धासक्तमनसो नान्यं बुबुधिरे क्रियाम्

yudhyantau kṛpavārṣṇeyau ye'paśyaṃścitrayodhinau |
te yuddhāsaktamanaso nānyaṃ bubudhire kriyām

सौमदत्तिस्तु राजानं मणिमन्तमतन्द्रितम् ।
पर्यवारयदायान्तं यशो द्रोणस्य वर्घयन्

saumadattistu rājānaṃ maṇimantamatandritam |
paryavārayadāyāntaṃ yaśo droṇasya varghayan

स सौमदत्तेस्त्वरितश्चित्रेष्वसनकेतने ।
पुनः पताकां सूतं चच्छत्रं चापातयद्रथात्

sa saumadattestvaritaścitreṣvasanaketane |
punaḥ patākāṃ sūtaṃ cacchatraṃ cāpātayadrathāt

अथाप्लुत्य रथात्तूर्णं यूपकेतुरमित्रहा ।
साश्वसूतध्वजरथं तं चकर्त वरासिना

athāplutya rathāttūrṇaṃ yūpaketuramitrahā |
sāśvasūtadhvajarathaṃ taṃ cakarta varāsinā

रथं च स्वं समास्थाय धनुरादाय चापरम् ।
स्वयं यच्छन्हयान्राजन्व्यधमत्पाण्डवीं चमूम्

rathaṃ ca svaṃ samāsthāya dhanurādāya cāparam |
svayaṃ yacchanhayānrājanvyadhamatpāṇḍavīṃ camūm

पाण्ड्यमिन्द्रमिवायान्तमसुरान्प्रति दुर्जयम् ।
समर्थः सायकौघेन वृषसेनो न्यवारयत्

pāṇḍyamindramivāyāntamasurānprati durjayam |
samarthaḥ sāyakaughena vṛṣaseno nyavārayat

अथाजगाम हैडिम्बो महामायो महाबलः ।
पितॄणां हितमन्विच्छन्दहन्कौरववाहिनीम्

athājagāma haiḍimbo mahāmāyo mahābalaḥ |
pitṝṇāṃ hitamanvicchandahankauravavāhinīm

गदापरिघनिस्त्रिंशपट्टसायोघनोपलैः ।
कडङ्गरैर्भुशुण्डीभिः प्रासैस्तोमरसायकैः

gadāparighanistriṃśapaṭṭasāyoghanopalaiḥ |
kaḍaṅgarairbhuśuṇḍībhiḥ prāsaistomarasāyakaiḥ

मुसलैर्मुद्गरैश्चक्रैर्न्भिण्डिपालपरश्वथैः ।
पांसुवाताग्निसलिलैर्भस्मलोष्ठतृणद्रुमैः

musalairmudgaraiścakrairnbhiṇḍipālaparaśvathaiḥ |
pāṃsuvātāgnisalilairbhasmaloṣṭhatṛṇadrumaiḥ

आतुदन्प्ररुजन्भञ्जन्निघ्नन्विद्रावयन्क्षिपन् ।
सेनां विभीषयन्नायाद्दोणप्रेप्सुर्घटोत्कचः

ātudanprarujanbhañjannighnanvidrāvayankṣipan |
senāṃ vibhīṣayannāyāddoṇaprepsurghaṭotkacaḥ

तं तु नानाप्रहरणैर्नानायुद्धविशेषणैः ।
राक्षसं राक्षसः क्रुद्धः समाजघ्ने ह्यलम्बुसः

taṃ tu nānāpraharaṇairnānāyuddhaviśeṣaṇaiḥ |
rākṣasaṃ rākṣasaḥ kruddhaḥ samājaghne hyalambusaḥ

तयोस्तदभवद्युद्धं रक्षोग्रामणिमुख्ययोः ।
तादृग्यादृक्पुरावृत्तं शम्बरामरराजयोः

tayostadabhavadyuddhaṃ rakṣogrāmaṇimukhyayoḥ |
tādṛgyādṛkpurāvṛttaṃ śambarāmararājayoḥ

एवं द्वन्द्वशतान्यासन्रथवारणवाजिनाम् ।
पदातीनां च भद्रं ते तव तेषां च सङ्कुले

evaṃ dvandvaśatānyāsanrathavāraṇavājinām |
padātīnāṃ ca bhadraṃ te tava teṣāṃ ca saṅkule

नैतादृशो दृष्टपूर्वः सङ्ग्रामो नैव च श्रुतः ।
द्रोणस्याभावभावे तु प्रसक्तानां परस्परम्

naitādṛśo dṛṣṭapūrvaḥ saṅgrāmo naiva ca śrutaḥ |
droṇasyābhāvabhāve tu prasaktānāṃ parasparam

इदं घोरमिदं चित्रमिदं रौद्रमिति प्रभो ।
तत्र युद्धान्यदृश्यन्त प्रततानि बहूनि च

idaṃ ghoramidaṃ citramidaṃ raudramiti prabho |
tatra yuddhānyadṛśyanta pratatāni bahūni ca