Chapter 202: The Agneya astra, and Vyasa on Nara-Narayana

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
न्यवारयदमेयात्मा द्रोणपुत्रजयेप्सया

tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kuntīputro dhanañjayaḥ |
nyavārayadameyātmā droṇaputrajayepsayā

ततस्ते सैनिका राजन्सर्वे तत्रावतस्थिरे ।
संस्थाप्यमाना यत्नेन गोविन्देनार्जुनेन च

tataste sainikā rājansarve tatrāvatasthire |
saṃsthāpyamānā yatnena govindenārjunena ca

एक एव च बीभत्सुः सोमकावयवैः सह ।
मात्स्यैरन्यैश्च संधाय कौरवान्सन्न्यवर्तत

eka eva ca bībhatsuḥ somakāvayavaiḥ saha |
mātsyairanyaiśca saṃdhāya kauravānsannyavartata

ततो द्रुतमतिक्रम्य सिंहलाङ्गूलकेतनम् ।
सव्यसाची महेष्वासमश्वत्थामानमब्रवीत्

tato drutamatikramya siṃhalāṅgūlaketanam |
savyasācī maheṣvāsamaśvatthāmānamabravīt

य शक्तिर्यच्च विज्ञानं यद्वीर्यं यच्च पौरुषम् ।
धार्तराष्ट्रेषु या प्रीतिर्देषोऽस्मासु च यच्च ते

ya śaktiryacca vijñānaṃ yadvīryaṃ yacca pauruṣam |
dhārtarāṣṭreṣu yā prītirdeṣo'smāsu ca yacca te

यच्च भूयोऽस्ति तेजस्ते तत्सर्वं मयि दर्शय ।
स एव द्रोणहन्ता ते दर्पं छेत्स्यति पार्षतः

yacca bhūyo'sti tejaste tatsarvaṃ mayi darśaya |
sa eva droṇahantā te darpaṃ chetsyati pārṣataḥ

कालानलसमप्रख्यं द्विषामन्तकोपमम् ।
समासादय पाञ्चाल्यं मां चापि सहकेशवम् ।
दर्पं नाशयितास्म्यद्य तवोद्वृत्तस्य संयुगे

kālānalasamaprakhyaṃ dviṣāmantakopamam |
samāsādaya pāñcālyaṃ māṃ cāpi sahakeśavam |
darpaṃ nāśayitāsmyadya tavodvṛttasya saṃyuge

आचार्यपुत्रो मानार्हो बलवांश्चापि सञ्जय ।
प्रीतिर्धनञ्जये चास्य प्रियश्चापि महात्मनः

ācāryaputro mānārho balavāṃścāpi sañjaya |
prītirdhanañjaye cāsya priyaścāpi mahātmanaḥ

न भूतपूर्वं बीभत्सोर्वाक्यं परुषमीदृशम् ॥
अथ कस्मात्स कौन्तेयः सखायं रूक्षमुक्तवान्

na bhūtapūrvaṃ bībhatsorvākyaṃ paruṣamīdṛśam ||
atha kasmātsa kaunteyaḥ sakhāyaṃ rūkṣamuktavān

युवराजे हते चैव वृद्वक्षत्रे च पौरवे ।
इष्वस्त्रविधिसम्पन्ने मालवे च सुदर्शने

yuvarāje hate caiva vṛdvakṣatre ca paurave |
iṣvastravidhisampanne mālave ca sudarśane

धृष्टद्युम्ने सात्यकौ च भीमे चापि पारजिते ।
युधिष्ठिरस्य तैर्वाक्यैर्मर्मण्यपि च घट्टिते ।

dhṛṣṭadyumne sātyakau ca bhīme cāpi pārajite |
yudhiṣṭhirasya tairvākyairmarmaṇyapi ca ghaṭṭite |

अन्तर्भेदे च सञ्जाते दुःखं संस्मृत्य च प्रभो ।
अभूतपूर्वो बीभत्सोर्दुःखान्मन्युरजायत

antarbhede ca sañjāte duḥkhaṃ saṃsmṛtya ca prabho |
abhūtapūrvo bībhatsorduḥkhānmanyurajāyata

तस्मादनर्हमश्लीलमप्रियं द्रोणिमुक्तवान् ।
मान्यमाचार्यतनयं रूक्षं कापुरुषं यथा

tasmādanarhamaślīlamapriyaṃ droṇimuktavān |
mānyamācāryatanayaṃ rūkṣaṃ kāpuruṣaṃ yathā

एवमुक्तः श्वसन्क्रोधान्महेष्वासतमो नृप ।
पार्थेन परुषं वाक्यं सर्वमर्मभिदा गिरा

evamuktaḥ śvasankrodhānmaheṣvāsatamo nṛpa |
pārthena paruṣaṃ vākyaṃ sarvamarmabhidā girā

द्रौणिश्चुकोप पार्थाय कृष्णाय च विशेषतः ।
स तु यत्तो रथे स्थित्वा वार्युपस्पृश्य वीर्यवान्

drauṇiścukopa pārthāya kṛṣṇāya ca viśeṣataḥ |
sa tu yatto rathe sthitvā vāryupaspṛśya vīryavān

देवैरपि सुदुर्धर्षमस्त्रमाग्नेयमाददे ।
दृश्यादृश्यानरिगणानुद्दिश्याचार्यनन्दनः

devairapi sudurdharṣamastramāgneyamādade |
dṛśyādṛśyānarigaṇānuddiśyācāryanandanaḥ

सोऽभिमन्त्र्य शरं दीप्तं विधूममिव पावकम् ।
सर्वतः क्रोधमाविश्य चिक्षेप परवीरहा

so'bhimantrya śaraṃ dīptaṃ vidhūmamiva pāvakam |
sarvataḥ krodhamāviśya cikṣepa paravīrahā

ततस्तुमुलमाकाशे शरवर्षमजायत ।
पावकार्चिपरीतं तत्पार्थमेवाभिपुप्लुवे

tatastumulamākāśe śaravarṣamajāyata |
pāvakārciparītaṃ tatpārthamevābhipupluve

उल्काश्च गगनात्पेतुर्दिशश्च न चकाशिरे ।
तमश्च सहसा रौद्रं चमूमवततार ताम्

ulkāśca gaganātpeturdiśaśca na cakāśire |
tamaśca sahasā raudraṃ camūmavatatāra tām

रक्षांसि च पिशाचाश्च विनेदुरतिसङ्गताः ।
ववुश्चाशिशिरा वाताः सूर्यो नैव तताप च

rakṣāṃsi ca piśācāśca vineduratisaṅgatāḥ |
vavuścāśiśirā vātāḥ sūryo naiva tatāpa ca

वायसाश्चापि चाक्रन्दन्दिक्षु सर्वासु भैरवम् ।
रुधिरं चापि वर्षन्तो निनेदुस्तोयदा दिवि

vāyasāścāpi cākrandandikṣu sarvāsu bhairavam |
rudhiraṃ cāpi varṣanto ninedustoyadā divi

पक्षिणः पशवो गावो विनेदुश्चापि सुव्रताः ।
परमं प्रयतात्मानो न शान्तिमुपलेभिरे

pakṣiṇaḥ paśavo gāvo vineduścāpi suvratāḥ |
paramaṃ prayatātmāno na śāntimupalebhire

भ्रान्तसर्वमहाभूतमावर्तितदिवाकरम् ।
त्रैलोक्यमभिसन्तप्तं ज्वराविष्टमिवाभवत्

bhrāntasarvamahābhūtamāvartitadivākaram |
trailokyamabhisantaptaṃ jvarāviṣṭamivābhavat

अस्त्रतेजोभिसन्तप्ता नागा भूमिशयास्तथा ।
निःश्वसन्तः समुत्पेतुस्तेजो घोरं मुमुक्षवः

astratejobhisantaptā nāgā bhūmiśayāstathā |
niḥśvasantaḥ samutpetustejo ghoraṃ mumukṣavaḥ

जलजानि च सत्वानि दह्यमानानि भारत ।
न शान्तिमुपजग्मुर्हि तप्यमानैर्जलाशयैः

jalajāni ca satvāni dahyamānāni bhārata |
na śāntimupajagmurhi tapyamānairjalāśayaiḥ

दिग्भ्यः प्रदिग्भ्यः खाद्भूमेः सर्वतः शरवृष्टयः ।
उच्चावचा निपेतुर्वै गरुडानिलरंहसः

digbhyaḥ pradigbhyaḥ khādbhūmeḥ sarvataḥ śaravṛṣṭayaḥ |
uccāvacā nipeturvai garuḍānilaraṃhasaḥ

तैः शरैर्द्रोणपुत्रस्य वज्रवेगैः समाहताः ।
प्रदग्धा रिपवः पेतुरग्निदग्धा इव द्रुमाः

taiḥ śarairdroṇaputrasya vajravegaiḥ samāhatāḥ |
pradagdhā ripavaḥ peturagnidagdhā iva drumāḥ

दह्यमाना महानागाः पेतुरुर्व्यां समन्ततः ।
नदन्तो भैरवान्नादाञ्चलदोपमनिस्वनान्

dahyamānā mahānāgāḥ petururvyāṃ samantataḥ |
nadanto bhairavānnādāñcaladopamanisvanān

अपरे प्रद्रुता नागा भयत्रस्ता विशाम्पते ।
त्रेसुर्दिशो यथा पूर्वं वने दावाग्निसंवृताः

apare pradrutā nāgā bhayatrastā viśāmpate |
tresurdiśo yathā pūrvaṃ vane dāvāgnisaṃvṛtāḥ

द्रुमाणां शिखराणीव दावदग्धानि मारिष ।
अश्वबृन्दान्यदृश्यन्त रथबृन्दानि भारत ।
अपतन्त रथौघाश्च तत्रतत्र सहस्रशः

drumāṇāṃ śikharāṇīva dāvadagdhāni māriṣa |
aśvabṛndānyadṛśyanta rathabṛndāni bhārata |
apatanta rathaughāśca tatratatra sahasraśaḥ

तत्सैन्यं भयसंविग्नं ददाह युधि भारत ।
युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः

tatsainyaṃ bhayasaṃvignaṃ dadāha yudhi bhārata |
yugānte sarvabhūtāni saṃvartaka ivānalaḥ

दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां दह्यमानां महाहवे ।
प्रहृष्टास्तावका राजन्सिंहनादान्विनेदिरे

dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dahyamānāṃ mahāhave |
prahṛṣṭāstāvakā rājansiṃhanādānvinedire

ततस्तूर्यसहस्राणि नानालिङ्गानि भारत ।
तूर्णमाजघ्निरे हृष्टास्तावका जितकाशिनः

tatastūryasahasrāṇi nānāliṅgāni bhārata |
tūrṇamājaghnire hṛṣṭāstāvakā jitakāśinaḥ

कृत्स्ना ह्यक्षौहिणी राजन्सव्यसाची च पाण्डवः ।
तमसा संवृते लोके नादृश्यन्त महाहवे

kṛtsnā hyakṣauhiṇī rājansavyasācī ca pāṇḍavaḥ |
tamasā saṃvṛte loke nādṛśyanta mahāhave

नैव नस्तादृशं राजन्दृष्टपूर्वं न च श्रुतम् ।
यादृशं द्रोणपुत्रेण सृष्टमस्त्रममर्षिणा

naiva nastādṛśaṃ rājandṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutam |
yādṛśaṃ droṇaputreṇa sṛṣṭamastramamarṣiṇā

अर्जुनस्तु महाराज ब्राह्ममस्त्रमुदैरयत् ।
सर्वास्त्रप्रतिघातार्थं विहितं पद्मयोनिना

arjunastu mahārāja brāhmamastramudairayat |
sarvāstrapratighātārthaṃ vihitaṃ padmayoninā

ततो मुहूर्तादिव तत्तमो व्युपशशाम ह ।
प्रववौ चानिलः शीतो दिशश्च विमला बभुः

tato muhūrtādiva tattamo vyupaśaśāma ha |
pravavau cānilaḥ śīto diśaśca vimalā babhuḥ

तत्राद्भुतमपश्याम कृत्स्नामक्षौहिणीं हताम् ।
अनभिज्ञेयरूपां च प्रदग्धामस्त्रतेजसा

tatrādbhutamapaśyāma kṛtsnāmakṣauhiṇīṃ hatām |
anabhijñeyarūpāṃ ca pradagdhāmastratejasā

ततो वीरौ महेष्वासौ विमुक्तौ केशवार्जुनौ ।
सहितौ प्रत्यदृश्येतां नभसीव तमोनुदौ ।
ततो गण्डीवधनन्वा च केशवश्चाक्षतावुभौ

tato vīrau maheṣvāsau vimuktau keśavārjunau |
sahitau pratyadṛśyetāṃ nabhasīva tamonudau |
tato gaṇḍīvadhananvā ca keśavaścākṣatāvubhau

सपताकध्वजहयः सानुकर्षवरायुधः ।
प्रबभौ सरथो युक्तस्तावकानां भयङ्करः

sapatākadhvajahayaḥ sānukarṣavarāyudhaḥ |
prababhau saratho yuktastāvakānāṃ bhayaṅkaraḥ

ततः किलकिलाशब्दः शङ्खभेरीस्वनैः सह ।
पाण्डवानां प्रहृष्टानां क्षणेन समजायत

tataḥ kilakilāśabdaḥ śaṅkhabherīsvanaiḥ saha |
pāṇḍavānāṃ prahṛṣṭānāṃ kṣaṇena samajāyata

हताविति तयोरासीत्सेनयोरुभयोर्मतिः ।
तरसाऽभ्यागतौ दृष्ट्वा सहितौ कैशवार्जुनौ

hatāviti tayorāsītsenayorubhayormatiḥ |
tarasā'bhyāgatau dṛṣṭvā sahitau kaiśavārjunau

तावक्षतौ प्रमुदितौ दध्मतुर्वारिजोत्तमौ ।
दृष्ट्वा प्रमुदितान्पार्थांस्त्वदीया व्यथिताऽभवन्

tāvakṣatau pramuditau dadhmaturvārijottamau |
dṛṣṭvā pramuditānpārthāṃstvadīyā vyathitā'bhavan

विमुक्तौ च महात्मानौ दृष्ट्वा द्रौणिः सुदुःखितः ।
मुहूर्तं चिन्तयामास किन्त्वेतदिति मारिष

vimuktau ca mahātmānau dṛṣṭvā drauṇiḥ suduḥkhitaḥ |
muhūrtaṃ cintayāmāsa kintvetaditi māriṣa

चिन्तयित्वा तु राजेन्द्र ध्यानशोकपरायणः ।
निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च विमनाश्चाभवत्ततः

cintayitvā tu rājendra dhyānaśokaparāyaṇaḥ |
niḥśvasandīrghamuṣṇaṃ ca vimanāścābhavattataḥ

ततो द्रौणिर्धनुस्त्यक्त्वा रथात्प्रस्कन्द्य वेगितः ।
धिग्धिक्सर्वमिदं मिथ्येत्युक्त्वा सम्प्राद्रवद्रणात्

tato drauṇirdhanustyaktvā rathātpraskandya vegitaḥ |
dhigdhiksarvamidaṃ mithyetyuktvā samprādravadraṇāt

ततः स्निग्धाम्बुदाभासं वेदावासमकल्मषम् ।
वेदव्यासं सरस्वत्यावासं व्यासं ददर्श ह

tataḥ snigdhāmbudābhāsaṃ vedāvāsamakalmaṣam |
vedavyāsaṃ sarasvatyāvāsaṃ vyāsaṃ dadarśa ha

तं द्रौणिरग्रतो दृष्ट्वा स्थितं कुरुकुलोद्वहम् ।
सन्नकण्ठोऽब्रवीद्वाक्यमभिवाद्य सुदीनवत्

taṃ drauṇiragrato dṛṣṭvā sthitaṃ kurukulodvaham |
sannakaṇṭho'bravīdvākyamabhivādya sudīnavat

भोभो माया यदृच्छा वा दैवं वा किमिदं भवेत् ।
अस्त्रं त्विदं कथं मिथ्या मम कश्च व्यतिक्रमः

bhobho māyā yadṛcchā vā daivaṃ vā kimidaṃ bhavet |
astraṃ tvidaṃ kathaṃ mithyā mama kaśca vyatikramaḥ

अधरोत्तरमेतद्वा लोकानां वा पराभवः ।
यदिमौ जीवतः कृष्णौ कालो हि दुरतिक्रमः

adharottarametadvā lokānāṃ vā parābhavaḥ |
yadimau jīvataḥ kṛṣṇau kālo hi duratikramaḥ

नासुरा न च गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
न सर्पा यक्षपतगा न मनुष्याः कथञ्चन

nāsurā na ca gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ |
na sarpā yakṣapatagā na manuṣyāḥ kathañcana

उत्सहन्तेऽन्यथा कर्तुमेतदस्त्रं मयेरितम् ।
तदिदं केवलं हत्वा शान्तमक्षौहिणीं ज्वलत्

utsahante'nyathā kartumetadastraṃ mayeritam |
tadidaṃ kevalaṃ hatvā śāntamakṣauhiṇīṃ jvalat

सर्वघानि मया मुक्तमस्त्रं परमदारुणम् ।
केनेमौ मर्त्यधर्माणौ नाधाक्षीत्केशवार्जुनौ

sarvaghāni mayā muktamastraṃ paramadāruṇam |
kenemau martyadharmāṇau nādhākṣītkeśavārjunau

एतत्प्रब्रूहि भगवन्मया पृष्टो यथातथम् ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन सर्वमेतन्महामुने

etatprabrūhi bhagavanmayā pṛṣṭo yathātatham |
śrotumicchāmi tattvena sarvametanmahāmune

महान्तमेवमर्थं मां यं त्वं पृच्छसि विस्मयात् ।
तं प्रवक्ष्यामि ते सर्वं समाधाय मनः शृणु

mahāntamevamarthaṃ māṃ yaṃ tvaṃ pṛcchasi vismayāt |
taṃ pravakṣyāmi te sarvaṃ samādhāya manaḥ śṛṇu

योऽसौ नारायणो नाम पूर्वेषामपि पूर्वजः ।
आदिदेवो जगन्नाथो लोककर्ता स्वयं प्रभुः

yo'sau nārāyaṇo nāma pūrveṣāmapi pūrvajaḥ |
ādidevo jagannātho lokakartā svayaṃ prabhuḥ

आद्यः सर्वस्य लोकस्य अनादिनिधनोऽच्युतः ।
व्याकुर्वते यस्य तत्त्वं श्रुतयो मुनयश्च ह

ādyaḥ sarvasya lokasya anādinidhano'cyutaḥ |
vyākurvate yasya tattvaṃ śrutayo munayaśca ha

अतोऽजय्यः सर्वभूतैर्मनसाऽपि जगत्पतिः ।
तस्मादिमं जेतुकाम अज्ञानतमसा वृतः

ato'jayyaḥ sarvabhūtairmanasā'pi jagatpatiḥ |
tasmādimaṃ jetukāma ajñānatamasā vṛtaḥ

मा शुचः पुरुषव्याघ्र विद्वि तद्वदिहार्जुनम् ।
तस्य शक्तिरसौ पार्थास्तस्माच्छोकमिमं त्यज

mā śucaḥ puruṣavyāghra vidvi tadvadihārjunam |
tasya śaktirasau pārthāstasmācchokamimaṃ tyaja

विश्वेश्वरोऽयं लोकादिः परमात्मा ह्यधोक्षजः ।
सहस्रसंहितादंशादेकांशोऽयमजायत

viśveśvaro'yaṃ lokādiḥ paramātmā hyadhokṣajaḥ |
sahasrasaṃhitādaṃśādekāṃśo'yamajāyata

देवानां हितकामार्थं लोकानां चैव सत्तमः ।
अजायत च कार्यार्थं पुत्रो धर्मस्य विश्वकृत्

devānāṃ hitakāmārthaṃ lokānāṃ caiva sattamaḥ |
ajāyata ca kāryārthaṃ putro dharmasya viśvakṛt

स तपस्तीव्रमातस्थे शिशिरं गिरिमास्थितः ।
ऊर्ध्वबाहुर्महातेजा ज्वलनादित्यसन्निभः

sa tapastīvramātasthe śiśiraṃ girimāsthitaḥ |
ūrdhvabāhurmahātejā jvalanādityasannibhaḥ

षष्टिं वर्षसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ।
अशोषयत्तदाऽऽत्मानं वायुभक्षोऽम्बुजेक्षणः

ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi tāvantyeva śatāni ca |
aśoṣayattadā''tmānaṃ vāyubhakṣo'mbujekṣaṇaḥ

अथापरं तपस्तप्त्वा द्विस्ततोऽन्यत्पुनर्महत् ।
द्यावापृथिव्योर्विवरं तेजसा समपूरयत्

athāparaṃ tapastaptvā dvistato'nyatpunarmahat |
dyāvāpṛthivyorvivaraṃ tejasā samapūrayat

स तेन तपसा तात ब्रह्मभूतो यदाऽभवत् ।
ततो विश्वेश्वरं योनिं विश्वस्य जगतः पतिम् ।
ददर्श भृशदुर्धर्षं सर्वदेवैरभिष्टुतम्

sa tena tapasā tāta brahmabhūto yadā'bhavat |
tato viśveśvaraṃ yoniṃ viśvasya jagataḥ patim |
dadarśa bhṛśadurdharṣaṃ sarvadevairabhiṣṭutam

अणीयांसमणुभ्यश्च बृहद्भ्यश्च बृहत्तमम् ।
रुद्रमीशानवृषभं हरं शंभुं कपर्दिनम्

aṇīyāṃsamaṇubhyaśca bṛhadbhyaśca bṛhattamam |
rudramīśānavṛṣabhaṃ haraṃ śaṃbhuṃ kapardinam

चेकितानं परां योनिं तिष्ठतो गच्छतश्च ह ।
दुर्वारणं सुदुर्धर्षं दुर्निरीक्ष्यं दुरासदम् ।
अतिमन्युं महात्मानं सर्वभूतप्रचेतसम्

cekitānaṃ parāṃ yoniṃ tiṣṭhato gacchataśca ha |
durvāraṇaṃ sudurdharṣaṃ durnirīkṣyaṃ durāsadam |
atimanyuṃ mahātmānaṃ sarvabhūtapracetasam

दिव्यं चापमिषुधी चाददानं
हिरण्यवर्माणमनन्तवीर्यम् ।
पिनाकिनं वज्रिणं दीप्तशूलं
परश्वथिं गदिनं चायतासिम्

divyaṃ cāpamiṣudhī cādadānaṃ
hiraṇyavarmāṇamanantavīryam |
pinākinaṃ vajriṇaṃ dīptaśūlaṃ
paraśvathiṃ gadinaṃ cāyatāsim

वचोधिकैः सुष्टुतमिष्टवाग्भिः

vacodhikaiḥ suṣṭutamiṣṭavāgbhiḥ

जलं दिशं खं क्षितिं चन्द्रसूर्यौ
हुताशवायुप्रतिमं सुरेशम् ।
नालं द्रष्टुं यं जना भिन्नवृत्ता
ब्रह्मद्विषघ्नममृतस्य योनिम्

jalaṃ diśaṃ khaṃ kṣitiṃ candrasūryau
hutāśavāyupratimaṃ sureśam |
nālaṃ draṣṭuṃ yaṃ janā bhinnavṛttā
brahmadviṣaghnamamṛtasya yonim

यं पश्यन्ति ब्राह्मणाः साधुवृत्ताः
क्षीणे पापे मनसा वीतशोकाः ।
तन्निष्ठात्मा तपसा धर्ममीड्यं
तद्भक्त्या वै विश्वरूपं ददर्श

yaṃ paśyanti brāhmaṇāḥ sādhuvṛttāḥ
kṣīṇe pāpe manasā vītaśokāḥ |
tanniṣṭhātmā tapasā dharmamīḍyaṃ
tadbhaktyā vai viśvarūpaṃ dadarśa

दृष्ट्वा चैनं वाड्मनोबुद्धिदेहैः
संहृष्टात्मा मुमुदे वासुदेवः

dṛṣṭvā cainaṃ vāḍmanobuddhidehaiḥ
saṃhṛṣṭātmā mumude vāsudevaḥ

अक्षमालापरिक्षिप्तं ज्योतिषां परमं निधिम् ।
रुद्रं नारायणो दृष्ट्वा ववन्दे विश्वसम्भवम्

akṣamālāparikṣiptaṃ jyotiṣāṃ paramaṃ nidhim |
rudraṃ nārāyaṇo dṛṣṭvā vavande viśvasambhavam

वरदं पृथुचार्वङ्ग्या पार्वत्या सहितं प्रभुम् ।
क्रीडमानं महात्मानं भूतसङ्घगणैर्वृतम्

varadaṃ pṛthucārvaṅgyā pārvatyā sahitaṃ prabhum |
krīḍamānaṃ mahātmānaṃ bhūtasaṅghagaṇairvṛtam

अजमीशानमव्यक्तं कारणात्मानमच्युतम् ।
अभिवाद्याथ रुद्राय सद्योऽन्धकनिपातिने ।
पद्माक्षस्तं विरुपाक्षमभितुष्टाव भक्तिमान्

ajamīśānamavyaktaṃ kāraṇātmānamacyutam |
abhivādyātha rudrāya sadyo'ndhakanipātine |
padmākṣastaṃ virupākṣamabhituṣṭāva bhaktimān

न्नरान्सुपर्णानथ गन्धर्वयक्षान् ।

nnarānsuparṇānatha gandharvayakṣān |

पृथग्विधान्भूतसङ्घांश्च विश्वां--
स्त्वत्सम्भूतान्विद्म सर्वांस्तथैव

pṛthagvidhānbhūtasaṅghāṃśca viśvāṃ--
stvatsambhūtānvidma sarvāṃstathaiva

ऐन्द्रं याम्यं वारुणं वैत्तपाल्यं
पैत्रं त्वाष्ट्रं कर्म सौम्यं च तुभ्यम्

aindraṃ yāmyaṃ vāruṇaṃ vaittapālyaṃ
paitraṃ tvāṣṭraṃ karma saumyaṃ ca tubhyam

रूपं ज्योतिः शब्द आकाशवायुः
स्पर्शः स्वाद्यं सलिलं गन्ध उर्वी ।
कालो ब्रह्मा ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च
त्वत्सम्भूताः स्थास्नु चरिष्णु चेदम्

rūpaṃ jyotiḥ śabda ākāśavāyuḥ
sparśaḥ svādyaṃ salilaṃ gandha urvī |
kālo brahmā brahma ca brāhmaṇāśca
tvatsambhūtāḥ sthāsnu cariṣṇu cedam

अद्भ्यः स्तोका यान्ति यथा पृथक्त्वं
ताथिश्चैक्यं संक्षये यान्ति भूयः ।
एवं विद्वान्प्रभवं चाप्ययं च
त्वसम्भूतं तव सायुज्यमेति

adbhyaḥ stokā yānti yathā pṛthaktvaṃ
tāthiścaikyaṃ saṃkṣaye yānti bhūyaḥ |
evaṃ vidvānprabhavaṃ cāpyayaṃ ca
tvasambhūtaṃ tava sāyujyameti

त्वत्सम्भूतास्ते च तेभ्यः परस्त्वम्

tvatsambhūtāste ca tebhyaḥ parastvam

भूतं भव्यं भविता चाप्रधृष्यं
त्वत्सम्भूता भुवनानीह विश्वा ।
भक्तं च मां भजमानं भजस्व
प्रीत्या मां वै लोकपितामहेश

bhūtaṃ bhavyaṃ bhavitā cāpradhṛṣyaṃ
tvatsambhūtā bhuvanānīha viśvā |
bhaktaṃ ca māṃ bhajamānaṃ bhajasva
prītyā māṃ vai lokapitāmaheśa

नभिष्टुतः प्रविकार्षीश्च मायाम्

nabhiṣṭutaḥ pravikārṣīśca māyām

तस्मै वरानचिन्त्यात्मा देवदेवः पिनाकधृत् ।
विष्णवे देवमुख्याय प्रायच्छदृषिसंस्तुतः

tasmai varānacintyātmā devadevaḥ pinākadhṛt |
viṣṇave devamukhyāya prāyacchadṛṣisaṃstutaḥ

मत्प्रसादान्मनुष्येषु देवगन्धर्वयोनिषु ।
अप्रमेयबलात्मा त्वं नारायण भविष्यसि

matprasādānmanuṣyeṣu devagandharvayoniṣu |
aprameyabalātmā tvaṃ nārāyaṇa bhaviṣyasi

न च त्वां प्रसहिष्यन्ति देवासुरमहोरगाः ।
न पिशाचा न गन्धर्वा न यक्षा न च राक्षसाः

na ca tvāṃ prasahiṣyanti devāsuramahoragāḥ |
na piśācā na gandharvā na yakṣā na ca rākṣasāḥ

न सुपर्णास्तथा नागा न च विश्वे वियोनिजाः ।
न कश्चित्त्वां च देवोऽपि समरेषु विजेष्यति

na suparṇāstathā nāgā na ca viśve viyonijāḥ |
na kaścittvāṃ ca devo'pi samareṣu vijeṣyati

न शस्त्रेण न वज्रेण नाग्निना न च वारिणा ।
न चार्द्रेण न शुष्केण त्रसेन स्थावरेण च

na śastreṇa na vajreṇa nāgninā na ca vāriṇā |
na cārdreṇa na śuṣkeṇa trasena sthāvareṇa ca

न हस्तेन न पादेन न काष्ठेन न लोष्टुना ।
कश्चित्तव रुजां कर्ता मत्प्रसादात्कथञ्चन ।
अपि वै समरं गत्वा भविष्यसि ममाधिकः

na hastena na pādena na kāṣṭhena na loṣṭunā |
kaścittava rujāṃ kartā matprasādātkathañcana |
api vai samaraṃ gatvā bhaviṣyasi mamādhikaḥ

एवमादीन्वराँल्लब्ध्वा प्रसादादथ शूलिनः ।
स एष देवश्चरति मायया मोहयञ्जगत्

evamādīnvarām̐llabdhvā prasādādatha śūlinaḥ |
sa eṣa devaścarati māyayā mohayañjagat

तस्यैव तपसा जातो नरो नाम महामुनिः ।
तुल्यमेतेन देवेन तं जानीह्यर्जुनं सदा

tasyaiva tapasā jāto naro nāma mahāmuniḥ |
tulyametena devena taṃ jānīhyarjunaṃ sadā

तावेतौ पूर्वदेवानां परमोपचितादृषी ।
लोकयात्राविधानार्थं दानवानां वधाय च ।
धर्मसंस्थापनार्थाय सञ्जायेते युगेयुगे

tāvetau pūrvadevānāṃ paramopacitādṛṣī |
lokayātrāvidhānārthaṃ dānavānāṃ vadhāya ca |
dharmasaṃsthāpanārthāya sañjāyete yugeyuge

तथैव कर्मणा कृत्स्नं महतस्तपरसोऽपि च ।
तेजो वाग्भिश्च विद्वंस्त्वं जातो रुद्रान्महामते

tathaiva karmaṇā kṛtsnaṃ mahatastaparaso'pi ca |
tejo vāgbhiśca vidvaṃstvaṃ jāto rudrānmahāmate

स भवान्देववत्प्राज्ञो ज्ञात्वा भवमयं जगत् ।
अवाकर्षस्त्वमात्मानं नियमैस्तत्प्रियेप्सया

sa bhavāndevavatprājño jñātvā bhavamayaṃ jagat |
avākarṣastvamātmānaṃ niyamaistatpriyepsayā

शुभ्रमत्र हविः कृत्वा महापुरुषविग्रहम् ।
ईजिवांस्त्वं जपैर्होमैरुपहारैश्च मानद

śubhramatra haviḥ kṛtvā mahāpuruṣavigraham |
ījivāṃstvaṃ japairhomairupahāraiśca mānada

स तथा पूज्यमानस्ते पूर्वदेवोऽप्यतूतुषत् ।
पुष्कलांश्च वरान्प्रादात्तव विद्वन्हृदि स्थितान्

sa tathā pūjyamānaste pūrvadevo'pyatūtuṣat |
puṣkalāṃśca varānprādāttava vidvanhṛdi sthitān

जन्मकर्मतपोयोगास्तयोस्तव च पुष्कलाः ।
ताभ्यां लिङ्गेऽर्चितो देवस्त्वयाऽर्चायां युगेयुगे ।
देवदेवस्त्वचिन्त्यात्मा अजेयो विष्णुसम्भवः

janmakarmatapoyogāstayostava ca puṣkalāḥ |
tābhyāṃ liṅge'rcito devastvayā'rcāyāṃ yugeyuge |
devadevastvacintyātmā ajeyo viṣṇusambhavaḥ

सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिङ्गे योऽर्चयति प्रभुम् ।
आत्मयोगाश्च तस्मिन्वै शास्त्रयोगाश्च शाश्वताः

sarvarūpaṃ bhavaṃ jñātvā liṅge yo'rcayati prabhum |
ātmayogāśca tasminvai śāstrayogāśca śāśvatāḥ

एवं देवा यजन्तो हि सिद्धाश्च परमर्षयः ।
प्रार्थयन्ते परं लोके स्थाणुमेव च शाश्वतम्

evaṃ devā yajanto hi siddhāśca paramarṣayaḥ |
prārthayante paraṃ loke sthāṇumeva ca śāśvatam

[स एष* रुद्रभक्तश्च केशवो रुद्रसम्भवः ।]
कृष्ण एव हि यष्टव्यो यज्ञैश्चैव सनातनः

[sa eṣa* rudrabhaktaśca keśavo rudrasambhavaḥ |]
kṛṣṇa eva hi yaṣṭavyo yajñaiścaiva sanātanaḥ

सर्वभूतभवं ज्ञात्वा लिङ्गमर्चति यः प्रभोः ।
तस्मिन्नभ्यधिकां प्रीतिं करोति वृषभध्वजः

sarvabhūtabhavaṃ jñātvā liṅgamarcati yaḥ prabhoḥ |
tasminnabhyadhikāṃ prītiṃ karoti vṛṣabhadhvajaḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रोणपुत्रो महारथः ।
नमश्चकार रुद्राय बहुमेने च केशवम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā droṇaputro mahārathaḥ |
namaścakāra rudrāya bahumene ca keśavam

हष्टरोमा च वश्यात्मा सोऽभिवाद्य महर्षये ।
वरूथिनीमभिप्रेक्ष्य ह्यवहारमकारयत्

haṣṭaromā ca vaśyātmā so'bhivādya maharṣaye |
varūthinīmabhiprekṣya hyavahāramakārayat

ततः प्रत्यवहारोऽभूत्पाण्डवानां विशाम्पते ।
कौरवाणां च दीनानां द्रोणे युधि निपातिते

tataḥ pratyavahāro'bhūtpāṇḍavānāṃ viśāmpate |
kauravāṇāṃ ca dīnānāṃ droṇe yudhi nipātite

युद्धं कृत्वा दिनान्पञ्च द्रोणो हत्वा वरूथिनीम् ।
ब्रह्मलोकं गतो राजन्ब्राह्मणो वेदपारगः

yuddhaṃ kṛtvā dinānpañca droṇo hatvā varūthinīm |
brahmalokaṃ gato rājanbrāhmaṇo vedapāragaḥ