Chapter 174: Shri Krishna sends Ghatotkacha against Karna

ततः कर्णो रणे दृष्ट्वा पार्षतं परवीरहा ।
आजघानरोसि शरैर्दशभिर्मर्मभेदिभिः

tataḥ karṇo raṇe dṛṣṭvā pārṣataṃ paravīrahā |
ājaghānarosi śarairdaśabhirmarmabhedibhiḥ

प्रतिविव्याध तं तूर्णं धृष्टद्युम्नोपि मारिष ।
दशभिः सायकैर्हृष्टस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

prativivyādha taṃ tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumnopi māriṣa |
daśabhiḥ sāyakairhṛṣṭastiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

तावन्योन्यं शरैः सङ्ख्ये सञ्छाद्य सुमहारथैः ।
पुनः पूर्णायतोत्सृष्टैर्विव्यधाते परस्परम्

tāvanyonyaṃ śaraiḥ saṅkhye sañchādya sumahārathaiḥ |
punaḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairvivyadhāte parasparam

ततः पाञ्चालमुख्यस्य धृष्टद्युम्नस्य संयुगे ।
सारथिं चतुरश्चाश्वान्कर्णो विव्याध सायकैः

tataḥ pāñcālamukhyasya dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge |
sārathiṃ caturaścāśvānkarṇo vivyādha sāyakaiḥ

कार्मुकप्रवरं चापि प्रचिच्छेद शितैः शरैः ।
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्

kārmukapravaraṃ cāpi praciccheda śitaiḥ śaraiḥ |
sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayat

धृष्टद्युम्नस्तु विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
गृहीत्वा परिघं घोरं कर्णस्याश्वानपीडयत्

dhṛṣṭadyumnastu viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
gṛhītvā parighaṃ ghoraṃ karṇasyāśvānapīḍayat

विद्धश्च बहुभिस्तेन शरैराशीविषोपमैः ।
ततो युधिष्ठिरानीकं पद्ध्यामेवान्वपद्यत

viddhaśca bahubhistena śarairāśīviṣopamaiḥ |
tato yudhiṣṭhirānīkaṃ paddhyāmevānvapadyata

आरुरोह रथं चापि सहदेवस्य मारिष ।
प्रयातुकामः कर्णाय वारितो धर्मसूनुना

āruroha rathaṃ cāpi sahadevasya māriṣa |
prayātukāmaḥ karṇāya vārito dharmasūnunā

कर्णस्तु सुमहातेजाः सिंहनादविमिश्रितम् ।
धनुःशब्दं महच्चक्रे दध्मौ तारेण चाम्बुजम्

karṇastu sumahātejāḥ siṃhanādavimiśritam |
dhanuḥśabdaṃ mahaccakre dadhmau tāreṇa cāmbujam

दृष्ट्वा विनिर्जितं युद्धे पार्षतं ते महारथाः ।
अमर्षवशमापन्नाः पाञ्चालाः सहसोमकाः

dṛṣṭvā vinirjitaṃ yuddhe pārṣataṃ te mahārathāḥ |
amarṣavaśamāpannāḥ pāñcālāḥ sahasomakāḥ

सूतपुत्रवधार्थाय शस्त्राण्यादाय सर्वशः ।
प्रययुः कर्णमुद्दिश्य मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

sūtaputravadhārthāya śastrāṇyādāya sarvaśaḥ |
prayayuḥ karṇamuddiśya mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

कर्णस्यापि रथे वाहानन्यान्सूतोऽभ्ययोजयत् ।
शङ्खवर्णान्महावेगान्सैन्धवान्साधुवाहिनः

karṇasyāpi rathe vāhānanyānsūto'bhyayojayat |
śaṅkhavarṇānmahāvegānsaindhavānsādhuvāhinaḥ

लब्धलक्षस्तु राधेयः पञ्चालानां महारथान् ।
अभ्यपीडयदायस्तः शरैर्मेघ इवाचलम्

labdhalakṣastu rādheyaḥ pañcālānāṃ mahārathān |
abhyapīḍayadāyastaḥ śarairmegha ivācalam

सा पीड्यमाना कर्णेन पाञ्चालानां महाचमूः ।
सम्प्राद्रवत्सुसन्त्रस्ता सिंहेनेवार्दिता मृगी

sā pīḍyamānā karṇena pāñcālānāṃ mahācamūḥ |
samprādravatsusantrastā siṃhenevārditā mṛgī

पतितास्तुरगेभ्यश्च गजेभ्यश्च महीतले ।
रथेभ्यश्च नरास्तूर्णमदृश्यन्त ततस्ततः

patitāsturagebhyaśca gajebhyaśca mahītale |
rathebhyaśca narāstūrṇamadṛśyanta tatastataḥ

धावमानस्य योधस्य क्षुरप्रैः स महामृधे ।
बाहू चिच्छेद वै कर्णः शिरश्चैव सकुण्डलम्

dhāvamānasya yodhasya kṣurapraiḥ sa mahāmṛdhe |
bāhū ciccheda vai karṇaḥ śiraścaiva sakuṇḍalam

ऊरू चिच्छेद चान्यस्य गजस्थस्य विशाम्पते ।
वाजिपृष्ठगतस्यापि भूमिष्ठस्य च मारिष

ūrū ciccheda cānyasya gajasthasya viśāmpate |
vājipṛṣṭhagatasyāpi bhūmiṣṭhasya ca māriṣa

नाज्ञासिषुर्धावमाना बहवश्च महारथाः ।
सञ्छिन्नान्यात्मगात्राणि वाहनानि च संयुगे

nājñāsiṣurdhāvamānā bahavaśca mahārathāḥ |
sañchinnānyātmagātrāṇi vāhanāni ca saṃyuge

ते वध्यमानाः समरे पाञ्चालाः सृञ्जयैः सह ।
तृणप्रस्पन्दनाच्चापि सूतपुत्रं स्म मेनिरे

te vadhyamānāḥ samare pāñcālāḥ sṛñjayaiḥ saha |
tṛṇapraspandanāccāpi sūtaputraṃ sma menire

अपि स्वं समरे योधं धावमानं विचेतसम् ।
कर्णमेवाभ्यमन्यन्त ततो भीता द्रवन्ति ते

api svaṃ samare yodhaṃ dhāvamānaṃ vicetasam |
karṇamevābhyamanyanta tato bhītā dravanti te

तान्यनीकानि भग्नानि द्रवमाणानि भारत ।
अभ्यद्रवद्द्रुतं कर्णः पृष्ठतो विकिरञ्छरान्

tānyanīkāni bhagnāni dravamāṇāni bhārata |
abhyadravaddrutaṃ karṇaḥ pṛṣṭhato vikirañcharān

अवेक्षमाणास्त्वन्योन्यं सुसम्मूढा विचेतसः ।
नाशक्नुवन्नवस्थातुं काल्यमाना महात्मना

avekṣamāṇāstvanyonyaṃ susammūḍhā vicetasaḥ |
nāśaknuvannavasthātuṃ kālyamānā mahātmanā

कर्णेनाभ्याहता राजन्पाञ्चालाः परमेषुभिः ।
द्रोणेन च दिशः सर्वा वीक्षमाणाः प्रदुद्रुवुः

karṇenābhyāhatā rājanpāñcālāḥ parameṣubhiḥ |
droṇena ca diśaḥ sarvā vīkṣamāṇāḥ pradudruvuḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा स्वसैन्यं प्रेक्ष्य विद्रुतम् ।
अपयाने मनः कृत्वा फल्गुनं वाक्यमब्रवीत्

tato yudhiṣṭhiro rājā svasainyaṃ prekṣya vidrutam |
apayāne manaḥ kṛtvā phalgunaṃ vākyamabravīt

पश्य कर्णं महेष्वासं धनुष्पाणिमवस्थितम् ।
निशीथे दारुणे काले तपन्तमिव भास्करम्

paśya karṇaṃ maheṣvāsaṃ dhanuṣpāṇimavasthitam |
niśīthe dāruṇe kāle tapantamiva bhāskaram

कर्णसायकनुन्नानां क्रोशतामेष निःस्वनः ।
अनिशं श्रूयते पार्थ त्वद्बन्धूनामनाथवत्

karṇasāyakanunnānāṃ krośatāmeṣa niḥsvanaḥ |
aniśaṃ śrūyate pārtha tvadbandhūnāmanāthavat

यथा विसृजतश्चास्य सन्दधानस्य चाशुगान् ।
पश्यामि नान्तरं पार्थ क्षपयिष्यति नो ध्रुवम्

yathā visṛjataścāsya sandadhānasya cāśugān |
paśyāmi nāntaraṃ pārtha kṣapayiṣyati no dhruvam

यदत्रानन्तरं कार्यं प्राप्तकाल च पश्यसि ।
कर्णस्य वधसंयुक्तं तत्कुरुष्व धनञ्जय

yadatrānantaraṃ kāryaṃ prāptakāla ca paśyasi |
karṇasya vadhasaṃyuktaṃ tatkuruṣva dhanañjaya

एवमुक्तो महाराज पार्थः कृष्णमथाब्रवीत् ।
भीतः कुन्तीसुतो राजा राधेयस्याद्य विक्रमात्

evamukto mahārāja pārthaḥ kṛṣṇamathābravīt |
bhītaḥ kuntīsuto rājā rādheyasyādya vikramāt

एवं गते प्राप्तकालं कर्णानीके पुनः पुनः ।
भवान्व्यवस्यतु क्षिप्रं द्रवते हि वरूथिनी

evaṃ gate prāptakālaṃ karṇānīke punaḥ punaḥ |
bhavānvyavasyatu kṣipraṃ dravate hi varūthinī

द्रोणसायकनुन्नानां भग्नानां मधुसूदन ।
कर्णेन त्रास्यमानानामवस्थानं न विद्यते

droṇasāyakanunnānāṃ bhagnānāṃ madhusūdana |
karṇena trāsyamānānāmavasthānaṃ na vidyate

पश्यामि च तथा कर्णं विचरन्तमभीतवत् ।
द्रवमाणान्रथोदारान्किरन्तं निशितैः शरैः

paśyāmi ca tathā karṇaṃ vicarantamabhītavat |
dravamāṇānrathodārānkirantaṃ niśitaiḥ śaraiḥ

नैनं शक्ष्यामि संसोढुं चरन्तं रणमूर्धनि ।
प्रत्यक्षं वृष्णिशार्दूल पादस्पर्शमिवोरगः

nainaṃ śakṣyāmi saṃsoḍhuṃ carantaṃ raṇamūrdhani |
pratyakṣaṃ vṛṣṇiśārdūla pādasparśamivoragaḥ

स सवांस्तत्र यात्वाशु यत्र कर्णो महारथः ।
अहमेनं हनिष्यामि मां वैष मधुसूदन

sa savāṃstatra yātvāśu yatra karṇo mahārathaḥ |
ahamenaṃ haniṣyāmi māṃ vaiṣa madhusūdana

पश्यामि कर्णं कौन्तेय देवराजमिवाहवे ।
विचरन्तं नरव्याघ्रमतिमानुषविक्रमम्

paśyāmi karṇaṃ kaunteya devarājamivāhave |
vicarantaṃ naravyāghramatimānuṣavikramam

नैतस्यान्योऽस्ति सङ्ग्रामे प्रत्युद्याता धनञ्जय ।
ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र राक्षसाद्वा घटोत्कचात्

naitasyānyo'sti saṅgrāme pratyudyātā dhanañjaya |
ṛte tvāṃ puruṣavyāghra rākṣasādvā ghaṭotkacāt

न तु तावदहं मन्ये प्राप्तकालं तवानघ ।
समागमं महाबाहो सूतपुत्रेण संयुगे

na tu tāvadahaṃ manye prāptakālaṃ tavānagha |
samāgamaṃ mahābāho sūtaputreṇa saṃyuge

दीप्यमाना महोल्केव तिष्ठत्यस्य हि वासवी ।
त्वदर्थं हि महाबाहो सूतपुत्रेण संयुगे

dīpyamānā maholkeva tiṣṭhatyasya hi vāsavī |
tvadarthaṃ hi mahābāho sūtaputreṇa saṃyuge

रक्ष्यते शक्तिरेषा हि रौद्रां रूपं बिभर्ति च ।
घटोत्कचस्तु राधेयं प्रत्युद्यातु महाबलः

rakṣyate śaktireṣā hi raudrāṃ rūpaṃ bibharti ca |
ghaṭotkacastu rādheyaṃ pratyudyātu mahābalaḥ

स हि भीमेन बलिना जातः सुरपराक्रमः ।
तस्मिन्नस्त्राणि दिव्यानि राक्षसान्यासुराणि च

sa hi bhīmena balinā jātaḥ suraparākramaḥ |
tasminnastrāṇi divyāni rākṣasānyāsurāṇi ca

सततं चानुरक्तो वो हितैषी च घटोत्कचः ।
विजेष्यति रणे कर्णमिति मे नात्र संशयः

satataṃ cānurakto vo hitaiṣī ca ghaṭotkacaḥ |
vijeṣyati raṇe karṇamiti me nātra saṃśayaḥ

एवमुक्तो महाबाहुः पार्थः पुष्करलोचनः ।
आजुहावाथ तद्रक्षस्तच्चासीत्प्रादुरप्रतः

evamukto mahābāhuḥ pārthaḥ puṣkaralocanaḥ |
ājuhāvātha tadrakṣastaccāsītprāduraprataḥ

कवची सशरः खङ्गी सधन्वा च विशाम्पते ।
अभिवाद्य ततः कृष्णं पाण्डवं च धनञ्जयम् ।
अब्रवीच्च तदा कृष्णमयमस्म्यनुशाधि माम्

kavacī saśaraḥ khaṅgī sadhanvā ca viśāmpate |
abhivādya tataḥ kṛṣṇaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanañjayam |
abravīcca tadā kṛṣṇamayamasmyanuśādhi mām

ततस्तं मेघसङ्काशं दीप्तास्यं दीप्तकुण्डलम् ।
अभ्यभाषत हैडिम्बिं दाशार्हः प्रहसन्निव

tatastaṃ meghasaṅkāśaṃ dīptāsyaṃ dīptakuṇḍalam |
abhyabhāṣata haiḍimbiṃ dāśārhaḥ prahasanniva

घटोत्कच विजानीहि यत्त्वां वक्ष्यामि पुत्रक ।
प्राप्तो विक्रमकालोऽयं तव नान्यस्य कस्याचित् ।
स त्वं निमज्जतां युद्धे बन्धूनां बान्धवो भव

ghaṭotkaca vijānīhi yattvāṃ vakṣyāmi putraka |
prāpto vikramakālo'yaṃ tava nānyasya kasyācit |
sa tvaṃ nimajjatāṃ yuddhe bandhūnāṃ bāndhavo bhava

यावन्ति च तवास्त्राणि सन्ति मायाश्च राक्षसीः ।
अद्यैव समयस्तेषां मायानां चैव राक्षस

yāvanti ca tavāstrāṇi santi māyāśca rākṣasīḥ |
adyaiva samayasteṣāṃ māyānāṃ caiva rākṣasa

पश्य कर्णेन हैडिम्बे पाण्डवानामनीकिनीम् ।
काल्यमानां रणे तात सिंहनेवेतरान्मृगान्

paśya karṇena haiḍimbe pāṇḍavānāmanīkinīm |
kālyamānāṃ raṇe tāta siṃhanevetarānmṛgān

एष कर्णो महेष्वासो मतिमान्दृढविक्रमः ।
पाण्वानामनीकेषु निहन्ति क्षत्रियर्षभान्

eṣa karṇo maheṣvāso matimāndṛḍhavikramaḥ |
pāṇvānāmanīkeṣu nihanti kṣatriyarṣabhān

किरन्तः शरवर्षाणि महान्ति दृढधन्विनः ।
न शक्नुवन्त्यवस्थातुं पीड्यमानाः शरार्चिषा

kirantaḥ śaravarṣāṇi mahānti dṛḍhadhanvinaḥ |
na śaknuvantyavasthātuṃ pīḍyamānāḥ śarārciṣā

निशीथे सूतपुत्रेण शरवर्षेण पीडिताः ।
एते द्रवन्ति पाञ्चालाः सिंहेनेवार्दिता मृशाः

niśīthe sūtaputreṇa śaravarṣeṇa pīḍitāḥ |
ete dravanti pāñcālāḥ siṃhenevārditā mṛśāḥ

एतस्यैवं प्रवृद्धस्य सूतपुत्रस्य संयुगे ।
निषेद्धा विद्यते नान्यस्त्वामृते भीमविक्रम

etasyaivaṃ pravṛddhasya sūtaputrasya saṃyuge |
niṣeddhā vidyate nānyastvāmṛte bhīmavikrama

स त्वं कुरु महाबाहो कर्म युक्तमिहात्मनः ।
मातुलानां पितॄणां च तेसजोऽस्त्रबलस्य च

sa tvaṃ kuru mahābāho karma yuktamihātmanaḥ |
mātulānāṃ pitṝṇāṃ ca tesajo'strabalasya ca

एतदर्थे हि हैडिम्बे पुत्रानिच्छन्ति मानवाः ।
कथं नस्तारयेद्दुःखात्स त्वं तारय बान्धवान्

etadarthe hi haiḍimbe putrānicchanti mānavāḥ |
kathaṃ nastārayedduḥkhātsa tvaṃ tāraya bāndhavān

इच्छन्ति पितरः पुत्रान्स्वार्थहेतोर्घटोत्कच ।
हहलोकात्परे लोके तारयिष्यन्ति ये हिताः

icchanti pitaraḥ putrānsvārthahetorghaṭotkaca |
hahalokātpare loke tārayiṣyanti ye hitāḥ

तव ह्यत्र बलं भीमं मायाश्च तव दुस्तराः ।
सङ्क्रामे युध्यमानस्य सततं भीमनन्दन

tava hyatra balaṃ bhīmaṃ māyāśca tava dustarāḥ |
saṅkrāme yudhyamānasya satataṃ bhīmanandana

पाण्डवानां प्रभग्नानां कर्णेन निशि सायकैः ।
मज्जतां धार्तराष्ट्रेषु भव पारं परन्तप

pāṇḍavānāṃ prabhagnānāṃ karṇena niśi sāyakaiḥ |
majjatāṃ dhārtarāṣṭreṣu bhava pāraṃ parantapa

रात्रौ हि राक्षसा भूयो भवन्त्यमितविक्रमाः ।
बलवन्तः सुदुर्धर्षाः शूरा विक्रान्तचारिणः

rātrau hi rākṣasā bhūyo bhavantyamitavikramāḥ |
balavantaḥ sudurdharṣāḥ śūrā vikrāntacāriṇaḥ

जहि कर्णं हमेष्वासं निशीथे मायया रणे ।
पार्था द्रोणं वधिष्यन्ति धृष्टद्युम्नपुरोगमाः

jahi karṇaṃ hameṣvāsaṃ niśīthe māyayā raṇe |
pārthā droṇaṃ vadhiṣyanti dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ

केशवस्य वचः श्रुत्वा बीभत्सुरपि राक्षसम् ।
अभ्यभाषत कौरव्य घटोत्कचमरिन्दमम्

keśavasya vacaḥ śrutvā bībhatsurapi rākṣasam |
abhyabhāṣata kauravya ghaṭotkacamarindamam

घटोत्कच भवांश्चैव दीर्घबाहुश्च सात्यकिः ।
मतौ मे सर्वसैन्येषु भीमसेनश्च पाण्डवः

ghaṭotkaca bhavāṃścaiva dīrghabāhuśca sātyakiḥ |
matau me sarvasainyeṣu bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ

तद्भवान्यातु कर्णेन द्वैरथं युध्यतां निशि ।
सात्यकिः पृष्ठगोपस्ते भविष्यति महारथः

tadbhavānyātu karṇena dvairathaṃ yudhyatāṃ niśi |
sātyakiḥ pṛṣṭhagopaste bhaviṣyati mahārathaḥ

जहि कर्णं रणे शूरं सात्वतेन सहायवान् ।
यथेन्द्रस्तारकं पूर्वं स्कन्देन सह जघ्निवान्

jahi karṇaṃ raṇe śūraṃ sātvatena sahāyavān |
yathendrastārakaṃ pūrvaṃ skandena saha jaghnivān

एवमेव महाबाहो यथा वदसि मां प्रभो ।
त्वया नियुक्तो गच्छामि कर्णस्य बधकाङ्क्षया

evameva mahābāho yathā vadasi māṃ prabho |
tvayā niyukto gacchāmi karṇasya badhakāṅkṣayā

अलमेवास्मि कर्णाय द्रोणायालं च भारत ।
अन्येषां क्षत्रियाणां च कृतास्त्राणां महात्मनाम्

alamevāsmi karṇāya droṇāyālaṃ ca bhārata |
anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca kṛtāstrāṇāṃ mahātmanām

अद्य दास्यामि सङ्ग्रामं सूतपुत्राय तं निशि ।
यं जनाः सम्प्रवक्ष्यन्ति यावद्भूमिर्धरिष्यति

adya dāsyāmi saṅgrāmaṃ sūtaputrāya taṃ niśi |
yaṃ janāḥ sampravakṣyanti yāvadbhūmirdhariṣyati

न चात्र शूरान्मोक्ष्यामि न भीतान्न कृताञ्जलीन् ।
सर्वानेव वधिष्यामि राक्षसं धर्ममास्थितः

na cātra śūrānmokṣyāmi na bhītānna kṛtāñjalīn |
sarvāneva vadhiṣyāmi rākṣasaṃ dharmamāsthitaḥ

एवमुक्त्वा महाबाहुर्हैडिम्बिः परवीरहा ।
अभ्ययात्तुमुले कर्णं तव सैन्यं विभीषयन्

evamuktvā mahābāhurhaiḍimbiḥ paravīrahā |
abhyayāttumule karṇaṃ tava sainyaṃ vibhīṣayan

तमापतन्तं सङ्क्रुद्धं दीप्तास्यं दीप्तमूर्धजम् ।
प्रहसन्पुरुषव्याघ्रः प्रतिजग्राह सूतजः

tamāpatantaṃ saṅkruddhaṃ dīptāsyaṃ dīptamūrdhajam |
prahasanpuruṣavyāghraḥ pratijagrāha sūtajaḥ

तयोः समभवद्युद्धं कर्णराक्षसयोर्निशि ।
गर्जतो राजशार्दूल शक्रप्रह्लादयोरिव

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ karṇarākṣasayorniśi |
garjato rājaśārdūla śakraprahlādayoriva