Chapter 172: Satyaki routs Duryodhana; Arjuna breaks Shakuni

ततस्ते प्राद्रवन्सर्वे त्वरिता युद्धदुर्मदाः ।
अमृष्यमाणाः संरब्धा युयुधानरथं प्रति

tataste prādravansarve tvaritā yuddhadurmadāḥ |
amṛṣyamāṇāḥ saṃrabdhā yuyudhānarathaṃ prati

ते रथैः कल्पितै राजन्हेमरूप्यविभूषितैः ।
सादिभिश्च गजैश्चैव परिवव्रुः समन्ततः

te rathaiḥ kalpitai rājanhemarūpyavibhūṣitaiḥ |
sādibhiśca gajaiścaiva parivavruḥ samantataḥ

अथैनं कोष्ठकीकृत्य सर्वतस्ते महारथाः ।
सिंहनादांस्ततश्चक्रुस्तर्जयन्ति स्म सात्यकिम्

athainaṃ koṣṭhakīkṛtya sarvataste mahārathāḥ |
siṃhanādāṃstataścakrustarjayanti sma sātyakim

तेऽभ्यवर्षञ्छरैस्तीक्ष्णैः सात्यकिं सत्यविक्रमम् ।
त्वरमाणा महावीरा माधवस्य वधैषिणः

te'bhyavarṣañcharaistīkṣṇaiḥ sātyakiṃ satyavikramam |
tvaramāṇā mahāvīrā mādhavasya vadhaiṣiṇaḥ

तान्दृष्ट्वा पततस्तूर्णं शैनेयः परवीरहा ।
प्रत्यगृह्णान्महाबाहुः प्रमुञ्चन्विशिखान्बहून्

tāndṛṣṭvā patatastūrṇaṃ śaineyaḥ paravīrahā |
pratyagṛhṇānmahābāhuḥ pramuñcanviśikhānbahūn

तत्र वीरो महेष्वासः सात्यकिर्युद्धदुर्मदः ।
निचकर्त शिरांस्युग्रैः शरैः सन्नतपर्वभिः

tatra vīro maheṣvāsaḥ sātyakiryuddhadurmadaḥ |
nicakarta śirāṃsyugraiḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

हस्तिहस्तान्हयग्रीवा बाहूनपि च सायुधान् ।
क्षुरप्रैः शातयामास तावकानां स माधवः

hastihastānhayagrīvā bāhūnapi ca sāyudhān |
kṣurapraiḥ śātayāmāsa tāvakānāṃ sa mādhavaḥ

पतितैश्चामरैश्चैव श्वेतच्छत्रैश्च भारत ।
बभूव धरणी पूर्णा नक्षत्रैर्द्यौरिव प्रभो

patitaiścāmaraiścaiva śvetacchatraiśca bhārata |
babhūva dharaṇī pūrṇā nakṣatrairdyauriva prabho

एतेषां युयुधानेन युध्यतां युधि भारत ।
बभूव तुमुलः शब्दः प्रेतानां क्रन्दतामिव

eteṣāṃ yuyudhānena yudhyatāṃ yudhi bhārata |
babhūva tumulaḥ śabdaḥ pretānāṃ krandatāmiva

तेन शब्देन महता पूरिताऽभूद्वसुन्धरा ।
रात्रिः समभवच्चैव तीव्ररूपा भयावहा

tena śabdena mahatā pūritā'bhūdvasundharā |
rātriḥ samabhavaccaiva tīvrarūpā bhayāvahā

दीर्यमाणं बलं दृष्ट्वा युयुधानशराहतम् ।
श्रुत्वा च विपुलं नादं निशीथे रोमहर्षणे

dīryamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā yuyudhānaśarāhatam |
śrutvā ca vipulaṃ nādaṃ niśīthe romaharṣaṇe

सुतस्तवाब्रवीद्राजन्सारथिंरथिनां वरः ।
यत्रैष शब्दस्तत्राश्वांश्चोदयेति पुनःपुनः

sutastavābravīdrājansārathiṃrathināṃ varaḥ |
yatraiṣa śabdastatrāśvāṃścodayeti punaḥpunaḥ

तेन सञ्चोद्यमानस्तु ततस्तांस्तुरगोत्तमान् ।
सूतः सञ्चोदयामास युयुधानरथं प्रति

tena sañcodyamānastu tatastāṃsturagottamān |
sūtaḥ sañcodayāmāsa yuyudhānarathaṃ prati

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो दृढधन्वा जितक्लमः ।
शीघ्रहस्तश्चित्रयोधी युयुधानमुपाद्रवत्

tato duryodhanaḥ kruddho dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ |
śīghrahastaścitrayodhī yuyudhānamupādravat

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः शरैः शोणितभोजनैः ।
दुर्योधनं द्वादशभिर्माधवः प्रत्यविध्यत

tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ śaraiḥ śoṇitabhojanaiḥ |
duryodhanaṃ dvādaśabhirmādhavaḥ pratyavidhyata

दुर्योधनस्तेन तथा पूर्वमेवार्दितः शरैः ।
शैनेयं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यदमर्षितः

duryodhanastena tathā pūrvamevārditaḥ śaraiḥ |
śaineyaṃ daśabhirbāṇaiḥ pratyavidhyadamarṣitaḥ

ततः समभवद्युद्धं तुमुलं भरतर्षभ ।
पाञ्चालानां च सर्वेषां भरतानां च दारुणम्

tataḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ bharatarṣabha |
pāñcālānāṃ ca sarveṣāṃ bharatānāṃ ca dāruṇam

शैनेयस्तु रणे क्रुद्धस्तव पुत्रं महारथम् ।
सायकानामशीत्या तु विव्याधोरसि भारत

śaineyastu raṇe kruddhastava putraṃ mahāratham |
sāyakānāmaśītyā tu vivyādhorasi bhārata

ततोऽस्य वाहान्समरे शरैर्निन्ये यमक्षयम् ।
सारथिं च रथात्तूर्णं पातयामास पत्रिणा

tato'sya vāhānsamare śarairninye yamakṣayam |
sārathiṃ ca rathāttūrṇaṃ pātayāmāsa patriṇā

हताश्वे तु रथेऽतिष्ठन्पुत्रस्तव विशाम्पते ।
मुमोच निशितान्बाणाञ्शैनेयस्य रथं प्रति

hatāśve tu rathe'tiṣṭhanputrastava viśāmpate |
mumoca niśitānbāṇāñśaineyasya rathaṃ prati

शरान्पञ्छसतांस्तस्मै शैनेयः कृतहस्तवत् ।
चिच्छेद समरे राजन्प्रेषितांस्तनयेन ते

śarānpañchasatāṃstasmai śaineyaḥ kṛtahastavat |
ciccheda samare rājanpreṣitāṃstanayena te

अथापरेण भल्लेन मुष्टिदेशे महद्धनुः ।
चिच्छेद तरसा युद्धे तव पुत्रस्य माधव

athāpareṇa bhallena muṣṭideśe mahaddhanuḥ |
ciccheda tarasā yuddhe tava putrasya mādhava

विरथो विधनुष्कश्च सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।
आरुरोह रथं तूर्णं भास्वरं कृतवर्मणः

viratho vidhanuṣkaśca sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ

दुर्योधने परावृत्ते शैनेयस्तव वाहिनीम् ।
द्रावयामास विशिखैर्निशामध्ये विशाम्पते

duryodhane parāvṛtte śaineyastava vāhinīm |
drāvayāmāsa viśikhairniśāmadhye viśāmpate

शकुनिश्चार्जुनं राजन्परिवार्य समन्ततः ।
रथैरनेकसाहस्रैर्गजैश्चापि सहस्रशः ।
तथा हयसहस्रैश्च नानाशस्त्रैरवाकिरत्

śakuniścārjunaṃ rājanparivārya samantataḥ |
rathairanekasāhasrairgajaiścāpi sahasraśaḥ |
tathā hayasahasraiśca nānāśastrairavākirat

ते महास्त्राणि सर्वाणि विकिरन्तोऽर्जुनं प्रति ।
अर्जुनं योधयन्ति स्म क्षत्रियाः कालचोदिताः

te mahāstrāṇi sarvāṇi vikiranto'rjunaṃ prati |
arjunaṃ yodhayanti sma kṣatriyāḥ kālacoditāḥ

तान्यर्जुनः सहस्राणि रथवारणवाजिनाम् ।
प्रत्यवारयदायस्तः प्रकुर्वन्विपुलं क्षयम्

tānyarjunaḥ sahasrāṇi rathavāraṇavājinām |
pratyavārayadāyastaḥ prakurvanvipulaṃ kṣayam

ततस्तु समरे शूरः शकुनिः सौबलस्तदा ।
विव्याध निशितैर्बाणैरर्जुनं प्रहसन्निव

tatastu samare śūraḥ śakuniḥ saubalastadā |
vivyādha niśitairbāṇairarjunaṃ prahasanniva

पुनश्चैव शतेनास्य संरुरोध महारथम्

punaścaiva śatenāsya saṃrurodha mahāratham

तमर्जुनस्तु विंशत्या विव्याध युधि भारत ।
अथेतरान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरविध्यत

tamarjunastu viṃśatyā vivyādha yudhi bhārata |
athetarānmaheṣvāsāṃstribhistribhiravidhyata

निवार्य तान्बाणगणैर्युधि राजन्धनञ्जयः ।
जघान तावकान्योधान्वज्रपाणिरिवासुरान्

nivārya tānbāṇagaṇairyudhi rājandhanañjayaḥ |
jaghāna tāvakānyodhānvajrapāṇirivāsurān

भुजैश्छिन्नैर्महीपाल हस्तिहस्तोपमैर्मृधे ।
समाकीर्णा मही भाति पञ्चास्यैरिव पन्नगैः

bhujaiśchinnairmahīpāla hastihastopamairmṛdhe |
samākīrṇā mahī bhāti pañcāsyairiva pannagaiḥ

शिरोभिः सकिरीटैश्च सुनसैश्चारुकुण्डलैः ।
सन्दष्टौष्ठपुटैः क्रुद्धैस्तथैवोद्वृत्तलोचनैः

śirobhiḥ sakirīṭaiśca sunasaiścārukuṇḍalaiḥ |
sandaṣṭauṣṭhapuṭaiḥ kruddhaistathaivodvṛttalocanaiḥ

निष्कचूडामणिधरैः क्षत्रियाणां पियंवदैः ।
पङ्कजैरिव विन्यस्तैः पर्वतैर्विबभौ मही

niṣkacūḍāmaṇidharaiḥ kṣatriyāṇāṃ piyaṃvadaiḥ |
paṅkajairiva vinyastaiḥ parvatairvibabhau mahī

कृत्वा तत्कर्म बीभत्सुरुग्रमुग्रपराक्रमः ।
विव्याध शकुनिं भूयः पञ्चभिर्नतपर्वभिः

kṛtvā tatkarma bībhatsurugramugraparākramaḥ |
vivyādha śakuniṃ bhūyaḥ pañcabhirnataparvabhiḥ

अताडयदुलूकं च त्रिभिरेव तथा शरैः ।
उलूकं पुनराजघ्ने त्रिभिरेव महायशाः

atāḍayadulūkaṃ ca tribhireva tathā śaraiḥ |
ulūkaṃ punarājaghne tribhireva mahāyaśāḥ

स तु तेन समाविद्ध क्रोधाद्द्विगुणविक्रमः ।
शरैरनेकसाहस्रैः सोऽर्जुनं प्रत्यविध्यत

sa tu tena samāviddha krodhāddviguṇavikramaḥ |
śarairanekasāhasraiḥ so'rjunaṃ pratyavidhyata

तमुलूकस्तथा विद्धा वासुदेवमताडयत् ।
ननाद च महानादं पूरयन्निव मेदिनीम्

tamulūkastathā viddhā vāsudevamatāḍayat |
nanāda ca mahānādaṃ pūrayanniva medinīm

अर्जुनः शकुनेश्चापं सायकैरच्छिनद्रणे ।
निन्ये च चतुरो वाहान्यमस्य सदनं प्रति

arjunaḥ śakuneścāpaṃ sāyakairacchinadraṇe |
ninye ca caturo vāhānyamasya sadanaṃ prati

ततो रथादवप्लुत्य सौबलो भरतर्षभ ।
उलूकस्य रथं तूर्णमारुरोह विशाम्पते

tato rathādavaplutya saubalo bharatarṣabha |
ulūkasya rathaṃ tūrṇamāruroha viśāmpate

तावेकरथमारूढौ पितापुत्रौ महारथौ ।
पार्थं सिषिचतुर्बाणैर्गिरिं मेघाविवाम्बुभिः

tāvekarathamārūḍhau pitāputrau mahārathau |
pārthaṃ siṣicaturbāṇairgiriṃ meghāvivāmbubhiḥ

तौ तु विद्धा महाराज पाण्डवो निशितैः शरैः ।
विद्रावयंस्तव चमूं शतशो व्यधमच्छरैः

tau tu viddhā mahārāja pāṇḍavo niśitaiḥ śaraiḥ |
vidrāvayaṃstava camūṃ śataśo vyadhamaccharaiḥ

अनिलेन यथाऽभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः ।
विच्छिन्नानि तथा राजन्बलान्यासन्विशाम्पते

anilena yathā'bhrāṇi vicchinnāni samantataḥ |
vicchinnāni tathā rājanbalānyāsanviśāmpate

तद्बलं भरतश्चेष्ठ वध्यमानं तदा निशि ।
प्रदुद्राव दिशः सर्वा वीक्षमाणं भयार्दितम्

tadbalaṃ bharataśceṣṭha vadhyamānaṃ tadā niśi |
pradudrāva diśaḥ sarvā vīkṣamāṇaṃ bhayārditam

उत्सृज्य वाहान्समरे चोदयन्तस्तथाऽपरे ।
सम्भ्रान्ताः पर्यधावन्त तस्मिंस्तमसि दारुणे

utsṛjya vāhānsamare codayantastathā'pare |
sambhrāntāḥ paryadhāvanta tasmiṃstamasi dāruṇe

विजित्य समरे योधांस्तावकान्भरतर्षभ ।
दध्मतुर्मुदितौ शङ्खौ वासुदेवधनञ्जयौ

vijitya samare yodhāṃstāvakānbharatarṣabha |
dadhmaturmuditau śaṅkhau vāsudevadhanañjayau

धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणं विद्धा त्रिभिः शरैः ।
चिच्छेद धनुषस्तूर्णं ज्यां शरेण शितेन ह

dhṛṣṭadyumno mahārāja droṇaṃ viddhā tribhiḥ śaraiḥ |
ciccheda dhanuṣastūrṇaṃ jyāṃ śareṇa śitena ha

तन्निधाय धनुर्भूमौ द्रोणः क्षत्रियमर्दनः ।
आददेऽन्यद्धनुः शूरो वेगवत्सारवत्तरम्

tannidhāya dhanurbhūmau droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ |
ādade'nyaddhanuḥ śūro vegavatsāravattaram

धृष्टद्युम्नं ततो द्रोणो विद्धा सप्तभिराशुगैः ।
सारथिं पञ्चभिर्बाणै राजन्विव्याध संयुगे

dhṛṣṭadyumnaṃ tato droṇo viddhā saptabhirāśugaiḥ |
sārathiṃ pañcabhirbāṇai rājanvivyādha saṃyuge

तं निवार्य शरैस्तूर्णं धृष्टद्युम्नो महारथः ।
व्यधमत्कौरवीं सेनामासुरीं मघवानिव

taṃ nivārya śaraistūrṇaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ |
vyadhamatkauravīṃ senāmāsurīṃ maghavāniva

वध्यमाने बले तस्मिंस्तव पुत्रस्य मारिष ।
प्रावर्तत नदी घोरां शोणितौघतरङ्गिणी

vadhyamāne bale tasmiṃstava putrasya māriṣa |
prāvartata nadī ghorāṃ śoṇitaughataraṅgiṇī

उभयोः सेनयोर्मध्ये नराधद्विपवाहिनी ।
तथा वैतरणी राजन्यतराजुपुरं प्रति

ubhayoḥ senayormadhye narādhadvipavāhinī |
tathā vaitaraṇī rājanyatarājupuraṃ prati

द्रावयित्वा तु तत्सैन्यं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ।
अभ्यराजत तेजस्वी शक्रो देवगणेष्विव

drāvayitvā tu tatsainyaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān |
abhyarājata tejasvī śakro devagaṇeṣviva

अथ दध्मुर्महाशङ्खान्धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ ।
यमौ च युयुधानश्च पाण्डक्य वृकोदरः

atha dadhmurmahāśaṅkhāndhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau |
yamau ca yuyudhānaśca pāṇḍakya vṛkodaraḥ

जित्वा रथसहस्राणि तावकानां महारथाः ।
सिंहनादरवांश्चक्रुः पाण्‍डवा जितकाशिनः

jitvā rathasahasrāṇi tāvakānāṃ mahārathāḥ |
siṃhanādaravāṃścakruḥ pāṇ‍ḍavā jitakāśinaḥ

पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च रणोत्कटाः ।
तथा द्रोणस्य शूरस्य द्रौणेश्चैव विशाम्पते

paśyatastava putrasya karṇasya ca raṇotkaṭāḥ |
tathā droṇasya śūrasya drauṇeścaiva viśāmpate