Chapter 169: Shatanika, Vrishasena and Prativindhya in single combats

शतानीकं शरैस्तूर्णं निर्दहन्तं चमूं तव ।
चित्रसेनस्तव सुतो वारयामास भारत

śatānīkaṃ śaraistūrṇaṃ nirdahantaṃ camūṃ tava |
citrasenastava suto vārayāmāsa bhārata

नाकुलिश्चित्रसेनं तु विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः ।
स तु तं प्रतिविव्याध दशभिर्निशितैः शरैः

nākuliścitrasenaṃ tu viddhvā pañcabhirāśugaiḥ |
sa tu taṃ prativivyādha daśabhirniśitaiḥ śaraiḥ

चित्रसेनो महाराज शतानीकं पुनर्युधि ।
नवभिर्निशितैर्बाणैराजघान स्तनान्तरे

citraseno mahārāja śatānīkaṃ punaryudhi |
navabhirniśitairbāṇairājaghāna stanāntare

नाकुलिस्तस्य विशिखैर्वर्म सन्नतपर्वभिः ।
गात्रात्सञ्चावयामास तदद्भुतमिवाभवत्

nākulistasya viśikhairvarma sannataparvabhiḥ |
gātrātsañcāvayāmāsa tadadbhutamivābhavat

सोपेतवर्मा पुत्रस्ते विरराज भृशं नृप ।
उत्सृज्य काले राजेन्द्र निर्मोकमिव पन्नगः

sopetavarmā putraste virarāja bhṛśaṃ nṛpa |
utsṛjya kāle rājendra nirmokamiva pannagaḥ

ततोऽस्य निशितैर्बाणैर्ध्वजं चिच्छेद नाकुलिः ।
धनुश्चैव महाराज यतमानस्य संयुगे

tato'sya niśitairbāṇairdhvajaṃ ciccheda nākuliḥ |
dhanuścaiva mahārāja yatamānasya saṃyuge

स च्छिन्नधन्वा समरे विवर्मा च महारथः ।
धनुरन्यन्महाराज जग्राहारिविदारणम्

sa cchinnadhanvā samare vivarmā ca mahārathaḥ |
dhanuranyanmahārāja jagrāhārividāraṇam

ततस्तूर्णं चित्रसेनो नाकुलिं नवभिः शरैः ।
विव्याध समरे क्रुद्धो भरतानां महारथः

tatastūrṇaṃ citraseno nākuliṃ navabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha samare kruddho bharatānāṃ mahārathaḥ

शतानीकोऽथ सङ्क्रुद्धश्चित्रसेनस्य मारिष ।
जघान चतुरो वाहान्सारथिं च नरोत्तमः

śatānīko'tha saṅkruddhaścitrasenasya māriṣa |
jaghāna caturo vāhānsārathiṃ ca narottamaḥ

अवप्लुत्य रथात्तस्माच्चित्रसेनो महारथः ।
नाकुलिं पञ्चविंशत्या शराणामार्दयद्बली

avaplutya rathāttasmāccitraseno mahārathaḥ |
nākuliṃ pañcaviṃśatyā śarāṇāmārdayadbalī

तस्य तत्कुर्वतः कर्म नकुलस्य सुतो रणे ।
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद चापं रत्नविभूषितम्

tasya tatkurvataḥ karma nakulasya suto raṇe |
ardhacandreṇa ciccheda cāpaṃ ratnavibhūṣitam

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
आरुरोह रथं तूर्णं हार्दिक्यस्य महात्मनः

sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ hārdikyasya mahātmanaḥ

द्रुपदं तु सहानीकं द्रोणप्रेप्सुं महारथम् ।
वृषसेनोऽभ्ययात्तूर्णं किरञ्शरशतैस्तदा

drupadaṃ tu sahānīkaṃ droṇaprepsuṃ mahāratham |
vṛṣaseno'bhyayāttūrṇaṃ kirañśaraśataistadā

यज्ञसेनस्तु समरे कर्णपुत्रं महारथम् ।
षष्ट्या शराणां विव्याध बाह्वोरुरसि चानघ

yajñasenastu samare karṇaputraṃ mahāratham |
ṣaṣṭyā śarāṇāṃ vivyādha bāhvorurasi cānagha

वृषसेनस्तु सङ्क्रुद्धो यज्ञसेनं रथे स्थितम् ।
बहुभिः सायकैस्तीक्ष्णैराजघान स्तनान्तरे

vṛṣasenastu saṅkruddho yajñasenaṃ rathe sthitam |
bahubhiḥ sāyakaistīkṣṇairājaghāna stanāntare

तावुभौ शरनुन्नाङ्गौ शरकण्टकितौ रणे ।
व्यभ्राजेतां महाराज श्वाविधौ शललैरिव

tāvubhau śaranunnāṅgau śarakaṇṭakitau raṇe |
vyabhrājetāṃ mahārāja śvāvidhau śalalairiva

रुक्मपुङ्खैः प्रसन्नाग्रैः शरैश्छिन्नतनुच्छदौ ।
रुधिरौघपरिक्लिन्नौ व्यभ्राजेतां महामृधे

rukmapuṅkhaiḥ prasannāgraiḥ śaraiśchinnatanucchadau |
rudhiraughapariklinnau vyabhrājetāṃ mahāmṛdhe

तपनीयनिभौ चित्रौ कल्पवृक्षाविवाद्भुतौ ।
किंशुकाविव चोत्फुल्लौ व्यकाशेतां रणाजिरे

tapanīyanibhau citrau kalpavṛkṣāvivādbhutau |
kiṃśukāviva cotphullau vyakāśetāṃ raṇājire

वृषसेनस्ततो राजन्द्रुपदं नवभिः शरैः ।
विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनरन्यैस्त्रिभिस्त्रिभिः

vṛṣasenastato rājandrupadaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
viddhvā vivyādha saptatyā punaranyaistribhistribhiḥ

ततः शरसहस्राणि विमुञ्चन्विबभौ तदा ।
कर्णपुत्रो महाराज वर्षमाण इवाम्बुदः

tataḥ śarasahasrāṇi vimuñcanvibabhau tadā |
karṇaputro mahārāja varṣamāṇa ivāmbudaḥ

[द्रुपदस्तु ततः क्रुद्धो वृषसेनस्य कार्मुकम् ।
द्विधा चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन च

[drupadastu tataḥ kruddho vṛṣasenasya kārmukam |
dvidhā ciccheda bhallena pītena niśitena ca

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय रुक्मबद्धं नवं दृढम् ।
तूणादाकृष्य विमलं भल्लं पीतं शितं दृढम्

so'nyatkārmukamādāya rukmabaddhaṃ navaṃ dṛḍham |
tūṇādākṛṣya vimalaṃ bhallaṃ pītaṃ śitaṃ dṛḍham

कार्मुके योजयित्वा तं द्रुपदं सन्निरीक्ष्य च ।
आकर्णपूर्णं मुमुचे त्रासयन्सर्वसोमकान्

kārmuke yojayitvā taṃ drupadaṃ sannirīkṣya ca |
ākarṇapūrṇaṃ mumuce trāsayansarvasomakān

हृदयं तस्य भित्त्वा च जगाम वसुधातलम् ।
कश्मलं प्राविशद्राजा वृषसेनशराहतः

hṛdayaṃ tasya bhittvā ca jagāma vasudhātalam |
kaśmalaṃ prāviśadrājā vṛṣasenaśarāhataḥ

सारथिस्तमपोवाह स्मरन्सारथिचेष्टितम् ।
तस्मिन्प्रभग्ने राजेन्द्र पाञ्चालानां महारथे ॥]

sārathistamapovāha smaransārathiceṣṭitam |
tasminprabhagne rājendra pāñcālānāṃ mahārathe ||]

ततस्तु द्रुपदानीकं शरैश्छिन्नतनुच्छदम् ।
सम्प्राद्रवद्रणाद्राजन्निशीथे भैरवे सति

tatastu drupadānīkaṃ śaraiśchinnatanucchadam |
samprādravadraṇādrājanniśīthe bhairave sati

प्रदीपैरपरित्यक्तैर्ज्वलद्भिस्तैः समन्ततः ।
व्यराजद्वसुधा तत्र वीताभ्रा द्यौरिव ग्रहैः

pradīpairaparityaktairjvaladbhistaiḥ samantataḥ |
vyarājadvasudhā tatra vītābhrā dyauriva grahaiḥ

तथाङ्गदैर्निपतितैर्व्यराजत वसुन्धरा ।
प्रावृट्‌काले महाराज विद्युद्भिरिव तोयदः

tathāṅgadairnipatitairvyarājata vasundharā |
prāvṛṭ‌kāle mahārāja vidyudbhiriva toyadaḥ

ततः कर्णसुतात्त्रस्ताः सोमका विप्रदुद्रुवुः ।
यथेन्द्रभयवित्रस्ता दानवास्तारकामये

tataḥ karṇasutāttrastāḥ somakā vipradudruvuḥ |
yathendrabhayavitrastā dānavāstārakāmaye

तेनार्द्यमानाः समरे द्रवमाणाश्च सोमकाः ।
व्यराजन्त महाराज प्रदीपैरवभासिताः

tenārdyamānāḥ samare dravamāṇāśca somakāḥ |
vyarājanta mahārāja pradīpairavabhāsitāḥ

तांस्तु निर्जित्य समरे कर्णपुत्रो व्यरोचत ।
मध्यन्दिनमनुप्राप्तो घर्मांशुरिव भारत

tāṃstu nirjitya samare karṇaputro vyarocata |
madhyandinamanuprāpto gharmāṃśuriva bhārata

तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु परेषु च ।
एक एव ज्वलंस्तस्थौ वृषसेनः प्रतापवान् ॥ ।

teṣu rājasahasreṣu tāvakeṣu pareṣu ca |
eka eva jvalaṃstasthau vṛṣasenaḥ pratāpavān || |

स विजित्य रणे शूरान्सोमकानां महारथान् ।
जगाम त्वरितस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः

sa vijitya raṇe śūrānsomakānāṃ mahārathān |
jagāma tvaritastatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ

प्रतिविन्ध्यमथ क्रुद्धं प्रदहन्तं रणे रिपून् ।
दुःशासनस्तव सुतः प्रत्यगच्छन्महारथः

prativindhyamatha kruddhaṃ pradahantaṃ raṇe ripūn |
duḥśāsanastava sutaḥ pratyagacchanmahārathaḥ

तयोः समागमो राजंश्चित्ररूपो बभूव ह ।
व्यपेतजलदे व्योम्नि बुधभास्करयोरिव

tayoḥ samāgamo rājaṃścitrarūpo babhūva ha |
vyapetajalade vyomni budhabhāskarayoriva

प्रतिविन्ध्यं तु समरे कुर्वाणां कर्म दुष्करम् ।
अपूजयन्महाराज तव सैन्ये महारथाः ।
दुःशासनस्त्रिभिर्बाणैर्ललाटे समविध्यत

prativindhyaṃ tu samare kurvāṇāṃ karma duṣkaram |
apūjayanmahārāja tava sainye mahārathāḥ |
duḥśāsanastribhirbāṇairlalāṭe samavidhyata

सोऽतिविद्धो बलवता तव पुत्रेण धन्विना ।
विरराज महाबाहुः सशृङ्ग इव पर्वतः

so'tividdho balavatā tava putreṇa dhanvinā |
virarāja mahābāhuḥ saśṛṅga iva parvataḥ

दुःशासनं तु समरे प्रतिविन्ध्यो महारथः ।
नवभिः सायकैर्विद्धा पुनर्विव्याध सप्तभिः

duḥśāsanaṃ tu samare prativindhyo mahārathaḥ |
navabhiḥ sāyakairviddhā punarvivyādha saptabhiḥ

तत्र भारत पुत्रस्ते कृतवान्कर्म दुष्करम् ।
प्रतिविन्ध्यहयानुग्रैः पातयामास सायकैः

tatra bhārata putraste kṛtavānkarma duṣkaram |
prativindhyahayānugraiḥ pātayāmāsa sāyakaiḥ

सारथिं चास्य भल्लेन ध्वजं च समपातयत् ।
रथं च तिलशो राजन्व्यधमत्तस्य धन्विनः

sārathiṃ cāsya bhallena dhvajaṃ ca samapātayat |
rathaṃ ca tilaśo rājanvyadhamattasya dhanvinaḥ

पताकाश्च सतूणीरा रश्मीन्योक्राणि च प्रभो ।
चिच्छेद तिलशः क्रुद्धःशरैः सन्नतपर्वभिः

patākāśca satūṇīrā raśmīnyokrāṇi ca prabho |
ciccheda tilaśaḥ kruddhaḥśaraiḥ sannataparvabhiḥ

विरथः स तु धर्मात्मा धनुष्पाणिरवस्थितः ।
अयोधयत्तव सुतं किरञ्शरशतान्बहून्

virathaḥ sa tu dharmātmā dhanuṣpāṇiravasthitaḥ |
ayodhayattava sutaṃ kirañśaraśatānbahūn

क्षुरप्रेण धनुस्तस्य चिच्छेद तनयस्तव ।
अथैनं दशभिर्बाणेश्छिन्नधन्वानमार्दयत्

kṣurapreṇa dhanustasya ciccheda tanayastava |
athainaṃ daśabhirbāṇeśchinnadhanvānamārdayat

तं दृष्ट्वा विरथं तत्र भ्रातरोऽस्य महारथाः ।
अन्ववर्तन्त सङ्ग्रामे महत्या सेनया सह

taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra bhrātaro'sya mahārathāḥ |
anvavartanta saṅgrāme mahatyā senayā saha

आप्लुतः स ततो यानं सुतसोमस्य भास्वरम् ।
धनुर्गृह्य महाराज विव्याध तनयं तव

āplutaḥ sa tato yānaṃ sutasomasya bhāsvaram |
dhanurgṛhya mahārāja vivyādha tanayaṃ tava

ततस्तु तावकाः सर्वे परिवार्य सुतं तव ।
अभ्यवर्तन्त वेगेन महत्या सेनया वृताः

tatastu tāvakāḥ sarve parivārya sutaṃ tava |
abhyavartanta vegena mahatyā senayā vṛtāḥ

ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत ।
निशीथे दारुणे काले यमराष्ट्रविवर्धनम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata |
niśīthe dāruṇe kāle yamarāṣṭravivardhanam